Zuhrûf Sûresi 38. Ayet Meali

 Âyetten, kıyamet gününde yoldan çıkan ve şeytana arkadaş olan kimsenin, kötü arkadaşıyla kendisi arasında uzak bir mesafe olmasını dileyerek görüşmek istemeyeceği anlaşılmaktadır.  

1- Duyarsızlık gösteren kimse. 2- Doğu ile batı.  

(*) Âyette zikredilen iki doğu’dan maksat, güneşin yaz ve kış mevsimlerindeki doğuş ve batış yerleridir. Zira bu iki mevsimde dünyaya göre güneşin hem doğuş yeri hem de batış yeri birbirinden farklıdır. (Taberi Tefsiri) Bilindiği gibi Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönüş ekseni (ekliptik ekseni) 230 27’lık bir eğikliğe sahiptir. Bu eğiklik ve Dünya’nın küresel şekli sebebiyle, güneş ışınları yeryüzüne her zaman aynı açıyla düşmez. Bu nedenle Güneş doğuda farklı noktalarda doğar, batıda da farklı noktalarda batar. Yukarıdaki ayetlerde geçen doğu ve batı ile ilgili ifadeler de, Güneş’in farklı noktalardan doğup, farklı noktalardan battığına işaret etmesi bakımından son derece hikmetlidir. Bkz: ) . أي : مشرق الشتاء ومشرق الصيف (تفسير القرطبي ‘’Doğrusunu yüce Allah bilir.’’  

[2] İki mütekabil şeyin birinin adı diğerinin adiyle zikrolunması arap âdetinden olmakla nazmı Celîlde «Maşrükayn iki gün doğusu» vârit olmuştur.  

13 Arapçada kullanılan ikili formlardan biridir. Birini söylemekle zıttı da kastedilir. Burada genelde “doğu ile batı” olarak anlaşılmıştır. Ancak biz burada farklı bir yorum getirmek istiyoruz. Bir önceki ayette başına şeytan musallat edilmiş bir kişiden bahsediliyor. Şeytan bilindiği gibi, dumansız ateşten insan da balçık haline gelmiş topraktan yaratılan bir varlıktır. Yani ikisinin de ana maddeleri bunlardır. Dünya toprağı, Venüs ise ateşi temsil eder. İnsan topraktan şeytan ve cinler ise ateştendirler. Kur’an’ın indiği dönemde cinlerle gökten haber alma ve yıldızlara ve gezegenlere bakma olayları eskiden beri devam edegelen işlerdendi. Câhiliye Arapları gezegenlere, yıldızlara adaklar adıyorlar kurbanlar sunuyorlardı. Ayrıca onlar yıldız ve gezegenlerin cinler, şeytanlar ve bazı ruhani varlıkların mekânı olduğuna da inanıyorlardı. Bunlar için Venüs/ Zühre yıldızı oldukça önemliydi. Eski gökbilimciler Venüsün 3. kat göğe hâkim olduğunu düşünürlerdi. Venüs aynı zamanda dişiliği de temsil ederdi. Kur’an bu ayetle onlara da mesaj veriyor. Bu sebeple Kur’an, kozmik ve astronomik bir olay olan, doğu ve batıyı konu edinmiştir. Bilindiği üzere, Güneş sistemine tabi olan gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki dönüşleri biri hariç hepsi aynı yöndedir. Aynı yönde olmayan ise “Venüs” gezegenidir ve diğerlerine ters istikamette döner. Venüs ateşi temsil eden ateş gibi sıcak bir gezegendir. Dünya ise toprağı temsil eder. Güneş sistemi içindeki Venüsün dışındaki gezegenlerde güneş doğudan doğarken, Venüste batıdan doğar. Yani onun doğusu diğerlerinin batısıdır. Şu hâlde dünyanın ve Venüsün bulunduğu güneş sisteminde iki doğu iki batı vardır. Ayette ifade edilen “iki doğu”: biri diğer gezegenlerle birlikte dünyanın diğeri Venüs’ün doğusudur. Dolayısıyla ayette ifade edilen “iki doğu” (meşrikayn) uzaklığı dünya ile Venüs arasındaki uzaklık kadar bir mesafe kastediliyor. Astrofizikçiler bugün Uranüs’ün de Venüs gibi aksi bir yönde dönmekte olduğunu, Venüs’ün kendi ekseni etrafında doğudan batıya dönerken Uranüs ise daha yana yatık şekilde, kendi yan tarafından döndüğünü söylemektedirler. Venüs gezegeninin niçin ters istikamette döndüğünün izahı için bkz. Rahmân Sûresi’nin 55/17’nin dipnotu. 14 Krş. Nisâ, 4/38; Fâtır, 40/22  

1 “İki doğu” ifâdesi Arapçada; a- Mecâzen “doğu ile batı” anlamında kullanılır. (Tıpkı “İki Basra” denilince Basra ve Kufe’nin anlaşıldığı gibi.) b- Kelime anlamı olarak; kış doğusuyla yaz doğusu şeklinde de anlaşılabilir.2 Tırnak içerisindeki bölüm, “Keşke benimle senin aranda, doğu ile batı arası kadar uzaklık olsaydı. Meğer sen ne kötü dostmuşsun.” şeklinde de tercüme edilebilir.  

32 Lafzen, “... e kadar”.33 Lafzen, “iki doğu” (meşrikayn) olarak okunan yukarıdaki ifadeyi birçok müfessir bu şekilde yorumlamaktadır. Bu yorum klasik Arapça’da hiç de az bulunmayan bir deyimsel kullanıma, iki karşıt -veya kavramsal olarak birbiriyle ilintili- nesneden/varlıktan birinin ikili formda kullanılmasına dayanmaktadır: mesela, “iki ay”, ay ile güneşi; “iki Basra”, Kûfe ile Basra’yı vb. gösterir.  

(9) 37:5’in açıklamasında da geçtiği gibi, (1) Güneş her an Dünyanın bir yerinde doğmaktadır; bu itibarla, her yer için Güneşin doğduğu bir yer vardır. (2) Yılın her günü için Güneşin doğacağı bir yer vardır. Farklı enlemler için, bu doğuş noktaları çok daha fazla çeşitlilik ortaya çıkarır. (3) Güneş Sistemi uzayda sürekli hareket halinde olduğu için, Güneş, Dünyaya nispetle her an uzayın ayrı bir yerinden doğar. Bunların herbirinin nihaî noktaları, “iki doğu” olarak nitelendirilebilir. Bu durumda, birinci şıkka göre doğu-batı yönünde en uzak iki nokta, ikinci şıkka göre kuzey-güney yönünde en uzak iki nokta, üçüncü şıkka göre ise, Dünyanın tarihinde Güneşin ilk doğduğu nokta ile en son doğacağı nokta söz konusu olur.  

4640 If ever the presence of Allah is felt, or at the time of J udgement, a glimmering of truth comes to the deceived soul, and it cries to its evil companions in its agony, "Would that I had never come across thee! Would that we were separated poles apart!" But it cannot shake off evil. By deliberate choice it had 4641 Distance of East and West literally, 'distance of the two Easts'. Most Commentators understand in this sense, but some construe the phrase as meaning the distance of the extreme points of the rising of the sun, between the summer solstice and the winter solstice. Cf. n. 4034 to 37:5. A good equivalent idiom in English would be "poles apart", for they could never meet.