Tevbe Sûresi 80. Ayet Meali

Bkz. 9/113Münafıkların başı durumunda olan Abdullah b. Ubeyy yatağında ölümle pençeleşirken oğlu Abdullah, Hz. Peygambere gelerek babasının bağışlanması için af dilemesini istemişti. İyi bir Müslüman olan Abdullah’ın hatırı için Peygamberimiz Abdullah b. Ubeyy için dua etmişti. Bunun üzerine Hz. Allah bu ayeti göndererek Müslümanların en yakınındaki anne-babası dahi olsa inanmayanların ve inanmamakta direnenlerin affedilmeyeceği konusunda kesin hükmünü vermiştir. Ayette geçen “yetmiş” sayısı, çokluktan kinayedir. Mesajın etkisini güçlendirmek için mübalağa sanatıyla pek çok anlamında kullanılmış bir ifadedir. Zira Arapçada “yetmiş” sayısı genellikle “çok, pek çok” anlamında da kullanılır.“Sen onlar için ne kadar çok af dilersen dile” demektir. “Akraba bile olsalar, cehennemlik oldukları belli olduktan sonra müşrikler için Allah'tan af dilemek, peygambere de müminlere de yakışmaz.” (Tevbe 9/13) Hz. Peygamberin kendi akrabaları için bile şefaat etmesi söz konusu değilken, Müslümanlar peygamber şefaatine sığınarak hangi cüretle günah işleyebiliyor? Bu şefaat beklentilerini hangi ayete dayandırıyorlar? Hz. İbrahim babasına şefaat edemedi (Mümtehine 60/4), Hz. Nuh oğlunu kurtaramadı (Hud 11/45-46). Çünkü “o gün kimseden şefaat kabul edilmeyecek, kimseden fidye alınmayacak ve kimseye yardım edilmeyecektir. (Bakara 2/48)  

 Münafıkların reisi Abdullah b. Übeyy, ölüm hastalığına yakalandığı zaman oğlu Abdullah, Resûlullah (s.a.)’a gelerek babası için istiğfâr etmesini istedi. Abdullah hâlis bir müslüman olduğu için Resûlullah onun hatırını kırmadı ve babasının affı için Allah’a dua etti. Bunun üzerine 80. âyet nâzil oldu.  

Muhammed, kendi amcaları ve yakın akrabaları için bile şefaatte bulunamazken, hiç tanımadığı insanlara nasıl şefaat edebilir? İbrahim, babasına şefaat edemedi (60:4), Nuh ise, oğlunu kurtaramadı (11:46). 2:48 ayetine bakınız.  

1- Onlar için istediğin kadar af dile. 2- Bile bile gerçeğin üzerin örtmektedirler; gerçeği görmezden gelmektedirler. 3- Günaha sapan. Vahyin belirlediği sınırların dışına çıkan; iyi, doğru, güzel ve temiz şeylerden uzak kalan.  

(*) Hz. Peygamber münafıkların bağışlanması için yetmiş defa yalvarsa da Allah’ın onları bağışlamayacağının bildirilmesi değişik biçimlerde yorumlanmıştır. Hâkim kanaate göre belirtilen sayı çokluktan kinaye olup bununla, Resûlullah ne kadar dua ederse etsin, artık âyette işaret edilen münafıklar için bağışlanma ümidi taşımaması istenmektedir (Zemahşerî, II, 164-165; Şevkânî, II,441). Münafıklardan Hz. Peygambere gelip özür dileyenler için onun Allah’a yalvarması, onların samimi olabilecekleri ihtimaline dayanıyordu. Âyet ise onların dürüst ve samimi davranmadıklarını haber vermiş olmaktadır. Not: Hz. Peygamberin dua ve istiğfarı/onlar için dünyada şefaatidir. Yani istiğfar/ şefaat yeri dünya hayatıdır, ahiret değil. Ama dünyadaki bu şefaat izni de muvahhid kimseler içindir, muvahhid olmayanlara, burada olduğu gibi yüce Allah, Resulüne bile istiğfar/şefaat/ izni vermemiştir. Ayrıca Hz. Peygamberin kendi akrabaları için bile şefaat etmesi söz konusu değilken, müminler peygamber şefaatine sığınarak hangi cüretle günah işleyebiliyorlar? Bu şefaat beklentilerini hangi ayete dayandırıyorlar? Hz. İbrahim kendi babasına şefaat edemedi (Mümtehine 60/4), Hz. Nuh kendi oğlunu kurtaramadı (Hud 11/45-46). Çünkü “o gün kimseden şefaat kabul edilmeyecek, kimseden fidye alınmayacak ve kimseye yardım edilmeyecektir. (Bakara 2/48). İşte bu ayetten de net ve kesin olarak anlaşılıyor ki ahirette (melekler ve peygamberler dâhil) hiçbir kimseden şefaat kabul edilmez. Yani o gün birilerinin şefaati yoktur. Bu nedenle ahiretteki şefaat inancı bu vb. ayetlere aykırıdır. Ayrıca bu örneklerden anlaşılıyor ki, geleneksel inanışın akisne bir şefaat/dua ve istiğfar yapılacaksa, o da ahirette değil, dünyadadır. Çünkü ahirette bir kimsenin ne duası ne de istiğfarı kabul edilir. Yani yüce Allah’ın izne bağladığı şefaat, dünyada yapılan dua ve istiğfardan ibarettir. Örneğin: Hz. İbrahim kendi babası için istiğfarda/şefaatte bulunmuş, ama yüce Allah reddetmiştir, Hz. Nuh kendi oğlunun kurtuluşu için şefaatte bulunmuş, ama yüce Allah reddetmiştir. Hz. Peygamber bazı münafıklara istiğfarda/şefaatte bulunmak istemiş ama yüce Allah reddetmiştir. Çünkü bunlar muvahhid kimseler değildi. Bu nedenle dünyada iken ancak muvahhid kimseler için dua ve istiğfarda/şefaatte/ bulunulabilir. Yani şefaat, dünyade iken gerek peygamberlerin ve gerekse müminlerin birbirlerine yaptıkları dua ve istiğfarlarından ibarettir. İşte izne bağlanan şefaat budur, yani dünyada yapılan dua ve istiğfarlardır, ahirette ise böyle bir imkân da yoktur. Çünkü o gün hesap günüdür, iman, ibadet, dua ve istiğfar etme günü değildir. O gün ne iman etmenin ne ameli salihte bulunmanın ne de dua ve istiğfarda/şefaatte bulunmanın bir faydası vardır! İşte bunun şiari şöyledir. ( (الشفاعة في الدنيا وحصادها في الاخرة ‘’Şefaat dünyadadır, hasadı/elde edilecek ürünü/ ise ahirettedir. (الله اعلم)  

[1] Küfürde mütemerrit olan kavmi.  

21 Buradaki yetmiş sözü “kesretten kinaye”dir. Yani çokluk ifade eder. Edebî bir sanattır. Ne kadar çok bağışlanma dilersen dile anlamındadır.  

Burada geçen 70 sayısı “rakamsal bir değer” ifade etmenin ötesinde “çokluk” anlamına alınmalıdır. Çünkü kastedilen 70 kere af dileme sonuç vermese de 71. kez affın gerçekleşebileceği değildir. Çünkü devam eden cümlede geçen [len yağfirallâhu lehum] cümlesi bu türden bir çabanın hiçbir şekilde sonuç vermeyeceğini, yani “Yüce Allah’ın bu münafıkların günahlarını asla ve asla affetmeyeceğini” açıkça ortaya koymaktadır. Çünkü ifadede yer alan [len] edatı bir şeyin gelecekte asla ve asla olmayacağını manaya katmaktadır. Benzer mesaj: Münâfikûn 63:6.  

1 Bu yetmiş rakamı, çokluktan kinâyedir. Ve “sen onlar için ne kadar çok istiğfar edersen, et” demektir.  

110 Yani, pek çok kere. Arapça’da “yetmiş” sayısı genellikle “çok, pek çok” anlamında kullanılır, tıpkı “yedi” sayısının da “muhtelif” sözcüğünün eşanlamlısı olarak kullanılması gibi (bkz. Lisânu’l-‘Arab ve Tâcu’l-‘Arûs). Başka derlemeler yanında Buhârî ve Müslim’de kaydedilen pek çok güvenilir rivayet, Hz. Peygamber’in, düşmanlarını affetmesi için sık sık Allah’a dua ettiğini ortaya koymaktadır.111 Yani, “haksız ve günahkarca davranışlarında olumsuz derecede ileri giden, kötülükte inat ve ısrar gösteren (temerrüd) kimseleri... (ki) böyleleri tevbe etmek ve imana erişmek konusundaki yatkınlıklarını bütün bütün kaybetmişlerdir” (Menâr X, 657).  

[1494] 80-113. âyetlerin Abdullah b. Ubeyy hakkında indiği kesin değildir. Taberî, tarihinde İbn Ubeyy’in Munâfıkun sûresinden sonra çok yaşamayıp öldüğünü söyler (II, 261-262). Munâfıkun sûresi İbn Kesir’e göre hicrî 6. yılda Mustalıkoğulları seferi sırasında inmiştir. Bu konuda Buhârî’nin naklettiği hadis ciddi bir çelişki içermektedir. Hadiste Hz. Ömer’in Rasulullah’a “Allah seni onun namazını kılmaktan men etmedi mi?” dediği nakledilirken, hadisin sonunda, “bu olay üzerine onların namazını kılmaması için âyet indi” denilmektedir (Cenaiz, 23). Bu açık bir çelişkidir. Rasulullah’ın, Abdullah b. Ubeyy b. Selul’un onca ihanet, iftira, hakaret ve tahriklerine rağmen ona istiğfarda direnmesi pek makul görünmüyor. Bunu izah etmekte zorlananlar bu konuda üretilmiş bir rivayete sarılırlar: “Rasulullah buyurdu ki: Benim gömleğim ve üzerine namaz kılmam ona bir yarar sağlamaz. Fakat ben onun kavminden bin kişinin müslüman olmasını umuyorum. O gün onun kavminden bin kişi müslüman oldu”. Bu çok ilginçtir. Medine’nin nüfusu on bin kişidir. Beri yandan böylesine büyük bir katılımı belgeleyen ne bir âyet, ne de başka bir rivayet vardır. [1495] Buhârî ve Müslim’in rivayet ettikleri bir habere göre, münafıkların lideri Abdullah b. Ubeyy öldüğünde oğlu gelerek Rasulullah’tan babasının cenaze namazını kıldırmasını istemiş, o da bunu kabul etmiştir. Cenaze namazına duracağı zaman Hz. Ömer de yakasından tutarak “Ya Rasulallah, Allah sizi bundan men ettiği hâlde nasıl namazını kılarsınız” demiştir. Habere göre Allah Rasûlü şu cevabı verir: “Allah beni muhayyer bırakmış ve onlar için ister af dile ister dileme demiştir. Ayrıca ‘onlar için 70 defa da af dilesen Allah onları asla affetmeyecektir’ buyurmuştur. Ben de 70’ten fazla af dileyeceğim.” (Buhârî, Tefsir 160; Muslim, S. Munafıkin 3). Bu haber, başta âyetin sonuna aykırıdır. Gazzalî de bu haberi sahih bulmaz. Zira âyette geçen 70 rakamı sayı değil çokluk ifade eder. Bu âyette anlatılmak istenen onların kesinlikle bağışlanmayacağıdır. Gazzalî şöyle der: “Rasulullah’ın Allah’ın bu muradını anlamadığını varsaymak nasıl mümkün olabilir? Bu haberin sahih olmadığı açıktır. Zira Allah Rasûlü kelâmın mânalarını en iyi bilendi.” (el-Mustasfa I, 162; hadis hakkındaki tartışmalar için bkz: Âlûsî). [1496] Bu son ibareye “zira Allah, yoldan sapmış kimseleri (kötü) maksatlarına ulaştırmaz” anlamı verilebilir mi? Allahu a‘lem hayır. Çünkü hidâyet, dilde dalâlet karşılığı konulmuştur ve kullanıldığı her yerde “lutuf” anlamına gelir. Bu nedenle “hediyye” bu kökten türetilmiştir (Râğıb). Kur’an’da olumsuz anlamda iki âyette kullanılmıştır: 37:23’teki fehdûhum (ve hepsini gözleri faltaşı gibi açacak bir ateşe yönlendirin), 22:4’teki yehdîhi (ve onu yakıp kavurucu bir azaba yönlendirir). Râğıb, bu iki kullanımda da “hidayet/yöneltme” sözcüğünün, tıpkı “yürek yakan bir mahrumiyetle müjdele” (3:21) ibaresindeki “tebşir/müjde” gibi ironik bir tehdit anlamında kullanıldığını söyler. Bu bir yana, bu iki kullanımda da özne Allah değildir ve Kur’an’da Allah’a atfedilen hiç bir “hidayet” olumsuz anlamda kullanılmaz. Burada ve bir çok yerde fiil formuyla (yehdi) kullanılan hidayet’in, Kur’an’ın insan tasavvurunda, insanın özgür tercihini sıfırlayan ve yok sayan nedensiz ve yasasız bir tasarruf olmadığı açık. Aksine insanın seçimiyle bire bir irtibatı olan bu ilâhî tasarrufun, söz konusu boyutunu da çeviriye yansıtabilmek için, “Allah’ın hidayeti”ni bir çok yerde “yöneltme” ya da “yönlendirme” şeklinde karşıladık. Bir yöne yöneltilen kimse, bu yönlendirmenin tam karşılığını yöneltildiği yön istikametinde çaba sarf ederek elde edebilir. Fakat şu da var ki, doğru yöne yöneltilmemiş bir çaba bütünüyle boşa gidecektir. İşte bu nedenle “hidayet”, çabayı anlamlandıran bir ‘iksir’ mesabesindedir.  

Fısk, her türlü hususta diretmek ve hududun dışına çıkmak demektir. “Lâ yehdî’l-kavme’l-fâsikîn” demek, Allah onları emellerine ulaştırmaz demektir. Zira bu tekvin ve teşri çarkının üzerinde döndüğü hikmete aykırıdır. Hidâyeti, “matlub olan hidâyete ulaştıran yolu gösterme” mânasına alırsak, bellidir ki, bu hidâyet gerçekleşmiştir. Fakat fâsıklar, kendi kötü tercihleri ile bu hidâyeti kabul etmeyip düştükleri çukura düşmüşlerdi. Bu son kısım, ön tarafındaki hükmü te’kid eden bir tezyildir. Zira kâfirin affedilmesi, her şeyden önce küfründen vazgeçmesi ve hakka yönelmesine bağlıdır. Ama küfre dadanan, küfre dalan, kendisini küfürle damgalayan, bu aftan uzaktır. Keza burada, Hz. Peygamber’in onlar için af dilemesindeki özrüne de dikkat çekilmektedir. O da, onların imana gelmelerinden me’yus olmamasıdır. Çünkü onların, sonuna kadar küfürde kalacaklarını bilmiyordu. Zira, ancak akıbetlerini kesin bilmeden sonra onlar hakkında istiğfar yasak olurdu (Ebu’s-suûd).  

[2] Reîsu'l münâfîkîn Abdullah bin Ebî Hâl ihtizârda iken muhlislerden olan oğlı nezd-i risâlete gelerek babasıyçün istiğfâr buyurmasını ricâ itmekle bu âyet nâzil oldı.  

1334 An awful warning for those who actively oppose the Cause of Allah. The Holy Prophet was by nature full of mercy and forgiveness. He prayed for his enemies. But in such a case even his prayers are nullified by their attitude of rejecting Allah.