Tevbe Sûresi 65. Ayet Meali

65.İbnu Ebi Hatim`in Abdullah bin Ömer (r.a.)`den rivayet ettiğine göre Tebük seferi esnasında münâfıkların başı olarak bilinen Abdullah bin Übeyy, Kur`an-ı Kerim ve Müslümanlar hakkında birtakım yakışıksız sözler söyledi. Bir Müslüman bunun sözlerini duydu ve: "Yalan söylüyorsun. Ancak sen münâfıksın (bu yüzden böyle konuşuyorsun). Senin söylediklerini Resulullah (a.s.)`a bildireceğim" dedi. Resulullah (a.s.) bundan haberdar olunca, ona karşı mazeret olarak: "Biz lafa dalmış şakalaşıyorduk" dedi. Resulullah (a.s.) da: "Allah ile, O`nun ayetleriyle ve Peygamberiyle mi alay ediyordunuz?" diye buyurdu. Bu ayeti kerime de bu olayla ilgili olarak indirildi. (Burada İbnu Ebi Hatim`in Abdullah bin Ömer (r.a.)`den nakletmiş olduğu iki farklı rivayeti birleştirerek bu bilgileri verdik. Çünkü bu iki farklı rivayet birbirini açıklamakta ve bir bütünlük arzetmektedir).İbnu Cerir`in Katade`den rivayet ettiğine göre de münâfıklardan bir grup Tebük seferi esnasında: "Bu adam Şam diyarının (bugünkü Suriye, Ürdün ve Filistin toprakları) kalelerini ve saraylarını fethedeceğini umuyor! Ne mümkün!" diye konuştular. Yüce Allah da peygamberini bundan haberdar etti. Resulullah (a.s.) münâfıkları çağırarak: "Siz böyle böyle konuştunuz mu?" diye sordu. Onlar: "Biz lafa dalmış şakalaşıyorduk" dediler. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.  

Tebük Seferi öncesi, Hz. Peygamberin azmini gören münafıklar kendi aralarında: “Şu adamın haline bakar mısınız, kocaman Bizans İmparatorluğunu yenecek ve dünyaya hâkim olacak!” diyerek onu alaya alıyorlardı. Onların bu tavrı vahiy yoluyla Hz. Peygambere bildirilince kendilerine neden böyle saçmalıklarla uğraştıkları sorulunca onlar da ayette ifade edildiği gibi uydurma bir cevap verdi.  

 Rivayet edildiğine göre Resûlullah (s.a.) Tebük seferine giderken münafıklardan bir gurup Resûlullah hakkında: «Şu adamın haline bakın, Şam saraylarını feth etmek istiyor. O nerde, Şam saraylarını fethetmek nerde!» diyerek onu küçümsediler ve hakkında dedikodu ettiler. Durum Resûlullah’a vahiyle bildirildi. Münafıklar çağrılıp kendilerine niçin böyle yaptıkları sorulduğunda inkâr ettiler ve «Yolculuk zahmetini unutturmak için şakalaşıyorduk» şeklinde yalan beyanda bulundular. İşte 65. âyet bu münafıklar hakkında nâzil olmuştur.  

Tebûk seferine giderlerken munâfıklar birbirlerine, Resûlullah [sallallahu aleyhi vesellem] hakkında, “Şu adamın hâline bakın! Rum saraylarını ve kalelerini fethedeceğini sanıyor, heyhat!” diyerek gülüşüyorlar, Hz. Peygamber’i [aleyhissalâtu vesselâm] kendilerince hafife alıyorlardı. Onların bu hâllerini bildiren âyet-i kerîmeler gelince şaşırıp, “Biz şaka yapıyorduk” diye özür dilemeye başladılar.  

(1)Katâde (ra)’dan rivâyet edilmiştir: “Resûl-i Ekrem Efendimiz (asm) Tebük Seferi için yola çıktığında, münâfıklardan mel‘un bir tâife, hem önünde yürüyor, hem de: ‘Şu adam Rum saraylarını ve sağlam kalelerini fethedeceğini zannediyor. Heyhât! O nerede, Şam’ın sarayları nerede?’ diyerek birbirlerine alaylı bir şekilde lakırdı ediyorlardı. Allah, bunların ettikleri o dedikodulardan peygamberini haberdâr eyledi ve münâfıklar huzûra çağırılıp kendilerine, neden böyle çirkin bir harekette bulundukları sorulduğunda: ‘Biz sâdece yolculuk meşakkatini hissetmeyelim diye birbirimizle şakalaşıp eğleniyorduk ve başka hiçbir maksadımız yoktu’ deyip Allah’a yemîn etmişlerdi.” (İbn-i Kesîr, c. 2, 153)Aynı tâifeden birisi olan Muhaşşî bin Humeyr el-Eşcaî ise, bu âyeti işittiğinde tevbe ederek şöyle dedi: “Allah’ım! Şübhesiz ben, benim de dâhil bulunduğum bir âyet işitmekteyim ki ondan tüyler ürperir ve kalbler titrer! Allah’ım! Benim vefâtımı senin yolunda şehîd edilme kıl ve hiçbir kimse: ‘Ben gaslettim, ben tekfîn ettim (kefenledim), ben defnettim’ demesin!” O zâtın, pişman olarak yaptığı bu samîmî duâsı kabûl edilmekle, Yemâme gününde şehîd oldu. Mü’minlerden bazıları onu aradılar ise de bulamadılar. (Celâleyn Şerhi, c. 3, 277)  

(*) Klasik müfessirlerin çoğu, bu sözlerin, Tebük seferinin güya boşuna olduğu yolunda bazı münafıkların yaptığı alaycı eleştirilerle ilgili olduğu görüşündedirler. Ama anlatımın akışına bakılacak olursa, bizce bu sözler yine, “Her söze kulak veriyor” diyerek Hz. Peygamber’i yerip inciten, yani, o’nu kendi kendini aldatmakla suçlayan kimselerle ilgilidir (61. ayet) ve dolayısıyla “Allah ve O’nun ayetleriyle alay” olgusuyla bağlantılıdır (bkz. bir sonraki cümle). (M. Esed Meali Tevbe- 65. Ayet Açıklaması)  

1 Peygamberimiz, Tebûk’e giderken önde giden bir süvari bölüğündeki münâfıklar, aralarında Kur’an ve Peygamberle alay ederler ve: “Şu adama bakın! Şam kalelerini ve köşklerini fethetmek istiyormuş!” derler. Allah, Elçisini bundan haberdar edince Peygamberimiz; “şu bölüğü durdurun!” buyurur ve yanlarına varıp, “siz şöyle şöyle dediniz” der. Onlar da: “Ey Allah’ın elçisi! Vallahi biz, sen ve arkadaşların hakkında bir şey demiyoruz. Sadece birbirimize seferi kısaltmak için şaka yapıyoruz.” diye cevap verirler. Bu âyetler, bu olay üzerine indirilmiştir. (Esbab-ı Nüzul-Vâhidî)  

91 Klasik müfessirlerin çoğu, bu sözlerin, Tebük seferinin güya boşuna olduğu yolunda bazı münafıkların yaptığı alaycı eleştirilerle ilgili olduğu görüşündedirler. Ama anlatımın akışına bakılacak olursa, bizce bu sözler yine, “Her söze kulak veriyor” diyerek Hz. Peygamber’i yerip inciten, yani, o’nu kendi kendini aldatmakla suçlayan kimselerle ilgilidir (61. ayet) ve dolayısıyla “Allah ve O’nun ayetleriyle alay” olgusuyla bağlantılıdır (bkz. bir sonraki cümle).  

Tebük seferine hazırlanan Müslümanların, müthiş Bizans orduları karşısında ne hallere düşeceğine dair senaryolar üretip kulis yaparak müminlerin de cesaretlerini kırmaya girişiyorlardı. Âyet onların maskelerini indiriyor.  

[1] Tebük gazâsına gidilür iken yolda münâfıklardan iki kişi Rasûl-ü Ekrem efendimizle istihzâ idiyorlar ve yanlarında bulunan biri de onların sözlerine iştirâk itmeyerek gülüyordı. Allâh Te'âlâ bunı Rasûl-ü Ekrem'e haber virdi. Fahr-i Kâinât onları çağırub söyleşdikleri sözleri tamamıyla tekrâr iyledikde onlar: "Biz yolun uzaklığını his itmemek içün latîfe idiyorduk" didiler. Sebeb-i nüzûl budur.