Tevbe Sûresi 60. Ayet Meali

Zekâta aittir. Zekât verilenlerden "gönülleri Müslümanlıkla uzlaştırılmak istenen kişiler" bâzılarına göre Hz. Muhammed (s.a.a)'in zamanından sonra yoktur ve bu kısım kalkmıştır. Ebu-Hanife bu reyi kabul eder. Bazılarına göreyse bunlar, her zaman vardır. Şafii, bu reyi seçmiştir. "Zekat toplayanlar" da bugün yoktur, çünkü zekat, artık devlet müessesesi olmaktan çıkmıştır.  

bk. Kur’an-ı Kerim, 2/177, 215.  

[176] Zekât verilecek kişiler hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VIII, 242-248.  

Bkz. 2/177, 215Ayette geçen sekiz kategori, zekâtın verilebileceği bütün alanları göstermektedir. Zekât ya da sadaka zenginlerin sekiz kategoride yer alan kesimlere bir ihsanı değil, zenginlerin malının üzerinde hakkı olan ihtiyaç sahiplerinin payıdır.Bu kategoride bulunanlar: Temel ihtiyaçlarını gideremeyecek kadar yoksul olanlar, hiç çalışamayacak durumdaki özürlü, hasta, yaşlı, yatalak ve benzeri durumda olanlar, zekât toplamakla memur olup ihtiyaçları topladıkları zekâtlardan karşılananlar, kalpleri İslâm’a ısındırılmak istenen ve Müslüman olmaya meyilli kişiler, başkalarının boyunduruğu altında ezilen işçi, hizmetçi, esir ve köleler, borcunu ödeyemeyecek kadar sıkıntıya düşmüş ve acil paraya ihtiyacı olanlar, Allah’ın dinine hizmet için yola çıkmış ama ihtiyaçlarını karşılamakta zorlananlar, evinden, yurdundan uzak, memleketine dönemeyecek şekilde yolda kalmış kimselerdir.  

* “Müellefe-i kulûb (ehl-i küfürden olup da kalpleri İslâm’a ısındırılacak olanlar)”; Hz. Ebû Bekir’in [radıyallahu anh] hilafeti zamanında icmâ ile zekât sınıfından düşürülmüştür.  

1. Hak gözetirlik; sahip olunan malda başkasının hakkını gözetmek. Yardım etmek. Sadaka, kişinin sahip olduğu mal üzerinde, başkalarına ait olan haklardır. Maldan çıkarılan, verilen şey demektir. 2. Sadaka işi ile görevlendirilmişlere. 3. Gönülleri İslam'dan yana olduğu halde ekonomik sıkıntılar nedeniyle çıkmazda olanlara. 4. Boyunduruk altında bulunan kimseye, özgürlüğüne kavuşmasını sağlamak için yardım etmek. Rekâbe, boyun demektir; boyunduruk altında bulunan kimseler için de kullanılan bir sözcüktür. Sözcük olarak; gözetlenmek, gözetlemek, korumak, korunmak anlamlarına gelmektedir. 5. “İbnu's-sebili,” “yol oğlu” demektir. Bu bir deyimdir. Bu deyime, “yolda kalanlar” olarak anlam verilmesi doğru değildir. Zira sebil, üzerinde yürünen/gidilen “yol” demek değildir. Sebil, “iki şey, iki yol arasından birini seçmek anlamında “tercih edilen yol” demektir. Yani, Hakk veya Batıl yoldan “birinin tercih edilmesi” anlamına gelmektedir. Bu nedenle doğru anlam, “yolda kalanlar” değil, bütün zamanını “Allah yolunda” çalışmaya ayırmış ve bundan dolayı yardıma muhtaç olmuş olanlar anlamıdır. Diğer bir anlam da yaptığı şey imkânsızlık nedeni ile yarım kalan kimselerdir.  

(1)“Havâs (yüksek tabaka) kısmı avâmdan (aşağı tabakadan), zengin kısmı fukarâdan(fakirlerden) hatt-ı muvâsalayı (kavuşma çizgisini) kesecek derecede uzaklaşmamaları lâzımdır. Bu tabakalar arasında muvâsalayı te’mîn eden, zekât ve muâvenettir (yardımlaşmadır). Hâlbuki vücûb-ı zekât ile hurmet-i ribâya (zekâtın farz, fâizin haramlığına) mürâat etmediklerinden (uymadıklarından), tabakalar arası gittikçe gerginleşir, hatt-ı muvâsala kesilir, sıla-i rahim (akrabâlar arasındaki irtibat)kalmaz. Bu yüzdendir ki, aşağı tabakadan yukarı tabakaya ihtiram (hürmet), itâat, muhabbet yerine ihtilâl sadâları (sesleri), hased (kıskançlık) bağırtıları, kin ve nefret vâveylâları (çığlıkları) yükselir. Kezâlik(bunun gibi) yüksek tabakadan aşağı tabakaya merhamet, ihsan, taltif (iltifât etmek) yerine zulüm ateşleri, tahakkümler (baskılar), şimşek gibi tahkīrler (hakāretler) yağıyor.” (İşârâtü’l-İ‘câz, 41)  

(*) Eğer 14 asır önce Hz. peygamber ve dört hulefâ-i raşidin döneminde olduğu gibi bugün de zekât olması gerektiği gibi kurumlaştırılabilse İslam ülkesinde ’asgari insani hayat’ düzeyinin altında hiçbir kimse kalmaz. Bunu söylerken rikâzın yani yer altı zenginliklerinin (petrol, doğalgaz, altın vb. bütün yer altı kaynaklarının) beşte birinin de zekâtın verildiği yerlere verileceğini hatırlamamız gerekir. O hâlde kurumlaşmış bir zekât ibadeti bugünün sosyal güvenlik kurumlarına ihtiyaç bırakmaz. Kaynak: (Zekât Bir Sosyal Güvenlik Kurumu mudur?) Ayrıca Zekâtın bir diğer ekonomik yönü ise modern sosyal güvenliğin ötesinde bir içtimai medeniyet sağlamasıdır. Bir bakıma zekât emniyet supabıdır. Modern sosyal güvenlik sistemi henüz 20. asrın ikinci yarısına doğru yeni belirirken İslamiyet bunu 14 asır öncesinde tesis etmiştir. Modern sosyal güvenliğin zekâta kıyasla oldukça olumsuz tarafları da bulunmaktadır. Sosyal güvenlik prim veya vergi usulü ile işlemekte ve zengin- fakir herkese konu olmaktadır. Modern sosyal güvenlikte fakirden alınıp ilerde yine fakire verme durumu vardır. Çoğu zamanda bu kâfi gelmez ve devlet bunun vergi ile finanse etmeye çalışır. Bu da yine fakirden alıp fakire vermeye gelir. Bu araçlar aynı zamanda çalışanlar için ayrı bir yüktür. Ve bu fiyat/ücret mekanizmasıyla işverenler ve üreticiler tarafından yansıtılabilir konumdadır. İşverenler çalışanları için ödedikleri işveren primlerini çalışanın ücretine dâhil ederek maliyetten kısar, ücretin de düzeyini düşürerek ödenen primi çalışanlarına yükler. Zekât ise gelişen ve fazla olan maldan ödendiği için fakirin veya asgari ücretle çalışanının boynuna böyle bir yük yüklemez. Zekât sosyal güvenlik primi gibi ücretlere ve fiyatlara yansıtılamaz. Zengine de ağır bir yükümlülük değildir. Bu nedenle zekât sistemi mükemmel denecek kadar güzel bir sosyal güvenlik sistemidir. Ayrıntı bilgi için bkz: (Atılgan, Neo Liberal Dönemde Sosyal Güvenlik s 73-75; Turan Yazgan, Sosyal Güvenlik Açısından Zekât, İst. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1987,s 75)  

[3] Yani aylıkları buradan verilir.[4] İslâma ısınmak için islâmda sebat etmek için müslimlere, şeref-i İslâm ile müşerref olmak için gayr-i müslimlere verilir.[5] Levazim-ı harbiye burada dahildir.  

Bu ayet “sadaka” özelinde bütün infak türlerinin farz olduğunu ve sekiz grup insana verilmesi gerektiğini hükme bağlamaktadır. Sadaka vermek sanıldığı gibi sünnet değil, farzdır. Sadaka da zekât da Tevbe 9:103, İsrâ 17:26, Rûm 30:38, Zâriyât 50:19 ve Me‘âric 70:24-25’te belirtildiği gibi “maldan” verilmelidir; konunun sadece “kâra” indirgenmesi doğru bir yaklaşım değildir. Çünkü “infak bir iman kurumudur; imkanla sınırlı değildir.” İmanı olan herkesin infakı da olur, olmalıdır. Unutulmamalıdır ki “sadaka, bir müminin imanındaki sadakatinin görüntüsüdür;” asla ve asla hafife alınmamalı, geçiştirilmemeli ve görmezlikten gelinmemelidir.  

1 Sadaka (Zekât): Bir Müslüman’ın malından sadece Allah için ihtiyacı olanlara temlik edilmek üzere verdikleridir. Sadakanın; “ihtiyaç, temlik ve Allah için olmak” üzere üç şartı vardır. Sadaka, farz ve nafile olmak üzere iki kısımdır. Farz olanına, “zekât” denilir. Her iki kısmın da bazı çeşitleri vardır. Mesela tarım ürünlerinden alınan zekâta "öşür" denilir. Ayrıca sevaim “hayvanlar”, ağnam “koyunlar”, ticaret, nukud “nakit paralar”, rikaz “defineler”, meadin “madenler” adı verilen bölümlerinin de özel zekât miktarları vardır. Bir de nefsin zekâtı olan "Sadaka-i fıtır" vardır. Görülen ve görülmeyen mallardan alınan bu zekâtların hepsi farz sadakalar cinsindendir. Âyetin sonundaki bağlantı karinesiyle burada asıl söz konusu olan şey farz olan sadakalar, yani zekât çeşitleridir. 2 Sadaka; zenginin fakirlere bir lütfu değil fakirlerin zenginlerin zimmetine geçmiş bir hakkı yani bir borcun iadesi demektir. Yani sadaka, Allah’ın hakkıdır. Bundan dolayı sadaka ancak Allah için verilir. Peygamberimizin ailesinden olan fakirlerin, zekât almaları ise haramdır. 3 Fakir: Kazancı ailesinin ihtiyacına yetmeyen ve çok az mala sahip olan kimse demektir. Bununla beraber, az bir gelire sahip de olabilir, böylece fakir ve muhtaç durumda olduğunu gizleyebilirler. Hatta bu yüzden "İffetli ve çekingen olduklarından, hallerini bilmeyenler onları zengin sanırlar." (Bakara: 273) âyetinin tarifi ile cahiller onları zengin bile sanabilirler.4 Miskîn: Çok daha düşkün, fakirliği açıkça belli olan, âciz kimse demektir. "Yersiz yurtsuz, evsiz barksız yoksul ve kimsesizler" (Beled: 16) âyetinin de işaretiyle yoksulluğu dışarıdan bakıldığı zaman da belli olan kişi demektir. Miskinlik fakirlikten daha aşağı bir durumda olmak anlamına gelir, ayrıca acizlik ve zillet mânâsını da ifade eder. 5 Zekât Memurları: Yani, İslâm Devletinde zekât toplama işinde çalışan tahsildarlar, kâtipler, koruyucular, bekçiler, mesela davar ve sığır cinsinden toplanan zekâtların çobanlığını yapanlar, toplanan zekâttan bu hizmetlerinin ücretini alabilirler. Bu ücretler, bunlar için sadaka olmaz, ücret olur. Ancak onların yaptıkları bu hizmetler, sonucu itibariyle fakirlerin ihtiyaçları ve onların menfaatleri yönünde yapılmış hizmetler olur.6 Müellefe-i Kulûb: Kalpleri İslâm’a ısınanlar, demektir. Bunlar; Müslümanlara yardımcı olan kâfirler, İslâm’a girme ihtimâli bulunanlar ve İslâm’a yeni giren kimselerdir ki bunlara, îmanları kuvvetleninceye kadar, zekât verilir. Bunlardan bir kısmı azılı kâfirler idi ki Rasulüllah (s.a.v), bunların şerlerini defetmek ve diğer kâfirlere ve zekât vermek istemeyenlere karşı çıkmalarını sağlamak için böyle ihsan ve yardımlarla kendilerini İslâm’a meyilli kişiler yapardı. Diğer bir kısmı ise kabile reisi ve ileri gelen kimseler durumunda idi ki Hz. Peygamber (s.a.v), bunlara ikram ve ihsanda bulunur, kendi kabilelerinden İslâm’a girenlere eza ve cefa etmelerini önlemeye çalışırdı. Rasulüllah (s.a.v), tarafından birinci ve ikinci kısma verilen yardımların resmi sadakalardan verildiği hakkında sarih bir rivayet yoktur. Rivayetler bunun ganimetlerden Rasulüllah (s.a.v)’in hissesi olan beşte birden verildiğini gösteriyor. Bundan dolayıdır ki, İmam Şafii ve bazı imamlar, buradaki “Müellefe-i Kulub” vasfının, gayr-i Müslimlere değil, Müslümanlara ait olduğu görüşünü savunmuşlardır. Üçüncü kısım ise İslâm’a yeni girmiş, imanları henüz iyice pekişmemiş olan zayıf karakterli kişiler idi ki, fakir olmasalar da kalpleri iyice İslâm’a ısınsın, imanları pekişsin ve İslâm’ı iyice benimsesinler diye Rasulüllah (s.a.v) tarafından, ikram ve ihsan görüyorlardı. Uyeyne b. Hısn, Akra’ b. Hâbis ve Abbas b. Mirdas bunlar arasındaydı. Hz. Ebu Bekir’in hilafeti sırasında yukarıda adı geçenler gelmişler ve: “Ey Allah’ın Rasulü’nün halifesi, bizim tarafta otsuz, işe yaramaz bir kıraç arazi var, onu bize tahsis et.” demişler. Hz. Ebu Bekir de o araziyi onlara tahsis eylemiş ve buna dair bir de yazılı belge düzenleyip, şahitlere imzalatmış. Bunlar şahit olsun diye Hz. Ömer’e vardılar, durumu anlattılar. Hz. Ömer bunu işitince yazılmış olan yazıyı ellerinden aldı, yırttı ve: “Rasulullah sizi İslâm’a ısındırıyordu ve o gün Müslümanların sayısı azdı. Şimdi ise Allahu Teâlâ Müslümanların sayısını çoğalttı. Gidin gücünüz yettiği kadar çalışıp çabalayın, siz size düşeni yaparsanız Allah da sizi gözetir.” dedi. Bunun üzerine onlar tekrar Hz. Ebu Bekir’e müracaat ettiler ve: “Halife sen misin, Ömer mi?” dediler. Ebu Bekir de: “Bazen o, bazen ben” dedi, bu konuda Ömer’e muvafakat ettiğini gösterdi. Böylece “Müellef-i Kulub”a yapılan özel bağışların İslâm’ın azınlıkta ve zayıf olduğu zamanlara mahsus bir uygulama olduğu anlaşıldı ve buna ashaptan karşı çıkan da olmadı. Bu uygulama, İslâm Devlet Başkanı’nın yetkisi altındadır. Uygun görürse kaldırabilir. 7 Fî Sebilillah: Bu hizmetlerin; Allah için cihad, hac, ilim öğrenme için yolculuk etmek olabilirse de İslâmi örfte bunun, “cihad ibâdeti” olmasıdır. Ve bu anlamda da bütün müfessirler ittifak etmişlerdir. Bu kavram ayrıca Suffe Ashabı gibi din ilimlerinin tahsiline kendini adamış olanları da kapsamı içine alır. Fî sebîlillâh sadaka, bir özel harcama şeklidir ki, bilhassa “î’lâyı kelimetullah” (Allah’ın kelimesini yükseltme) yolunda olanlara verilen sadakadır. Bu farkın belli olmasından dolayıdır ki, bütün tefsir bilginleri ve önde gelen fıkıh âlimleri bu “fî sebîlillâh” harcama yerinden asıl murad olunanların “mücahidler” olduğunda görüş birliği içindedirler. Bir Hadis-i Şerifte Efendimiz (s.a.v): “Zengine sadaka ancak fî sebîlillâh veya yolcu veyahut kendisine verilen sadakayı yoksul komşusuna iletmesi durumunda helal olur” buyurmuştur.8 Bu âyete göre; Allah’ın farz kıldığı sadaka, bu sekiz sınıfın dışındakilere verilemez. Sünnetteki uygulama da zekât ibâdetinin tıpkı Cuma namazı ve Hac gibi, İslâm Devleti ve başkanı tarafından organize edilmesini ve herkesin keyfine bırakılmamasını gerektirmektedir.  

83 Bkz. Yukarıda 81. not.84 Yani, zekât’ın toplanması ve yönlendirilmesiyle görevli kimseler.85 Bu sekiz kategori, zekât’ın harcanabileceği ya da tahsis edilebileceği bütün alanları hulasa etmektedir. “Kalpleri kazanılacak olanlar” deyimiyle, açıktır ki, İslam’ı anlamaya ve belki benimsemeye yatkınlık gösteren ve İslam’a dönmeleri yönünde, dolaylı ya da dolaysız yollarla (yani, İslam öğretisinin en etkin ve doğru biçimde insanlara ulaşması ve yayılması için başvurulması mümkün ve meşru olan her türlü araçla) çaba sarf edilecek olan kimseler kasdedilmektedir. Fi’r-rikâb (“insanları boyunduruklarından kurtarmak için”) terimine gelince, hem savaş esirlerinin hem de kölelerin fidye ödenip kurtarılmalarıyla ilgili olan bu terim için bkz. 2. sure, 146. not. Ğârimûn terimi, iyi niyet ve amaçlarla borçlanıp sonra da kendi hata ve eğrilikleri olmaksızın borcunu ödeyemeyecek duruma düşenleri işaret etmektedir. “Allah uğruna” ya da “Allah yoluna” terimi, İslam’ın yayılıp insanlara ulaşması başta olmak üzere doğru ve maruf amaçlarla yapılan her türlü harcamayı, savaşta ve barışta hak uğruna girişilen her türlü çabayı içine alır. İbnu’s-sebîl (“yolda kalmış”) deyiminin anlamı için bkz. 2. sure, 145. not.  

[1469] Lafzen: “sadakalar”. Bu sınıflardan ilk dördünde lâm son dördünde fî kullanılmıştır. Lâm harf-i cerrinde mülkiyet vurgusu vardır. İlk dört grubu oluşturan fukarâ, mesâkîn, ‘amilîne aleyhâ ve müellefe-i kulûb kendilerine sarf edilen zekât üzerinde mülkiyet sahibi olurlar. Yani zekât doğrudan kendilerine verilir. Fakat fî harf-i cerri ile gelen son dört madde böyle değildir. Mesela köle için verilen zekât efendisinin mülkiyetine, borçlu için verilen zekât alacaklısının mülkiyetine, “yol oğlu” için verilen zekât, yola terk edilmiş küçükler için anlaşıldığında onların bakımını üstlenecek özel ve tüzel kişiliklerin mülkiyetine geçer. Bu durum, “Allah yolu” için verilen zekâtlarda daha da belirgindir. Lâm ile fî farkı “falana vermek” ile “falanca için vermek” arasındaki farktır. Bu, sonuncuların daha müstehak olduklarına delâlet eder. Bu fark çeviriye yansıtılmıştır. [1470] İbnu’s-sebîl, lafzen “yol oğlu”. Bu ifade sadece yolcuları değil, yola terk edilmiş bebek ve sokak çocukları gibi tüm “mekânsızları” kapsar.  

(Resulullah s.a.s. münafıkların kabahatlarını yüzüne vurmaz, merhamet ve kerem gösterirdi ve özellikle yemine çok saygı gösterirdi. Onlar ise, bu tutumunu onun saflığına verirlerdi.)  

Zekât fonu bu sekiz sınıfa dağıtılır. Hz. Peygamberin ve yakın akrabaları Hâşimoğulları’nın zekât almaları haramdır. Zekât ahkâmının ayrıntıları fıkıh kitaplarında yer alır. Hz. Ömer (r. a)’ın nasdaki delâleti fark edip bildirmesi üzerine Hz. Ebû Bekir (r. a)’ın halifeliği sırasında, İslâma ısındırılacak olanların hisselerinin düştüğü hususunda ashab ittifak etti. Hanefî, Malikî ve Şafiî mezhepleri de bu icmaı aldılar. Müslümanların güçsüz olması halinde bu hissenin yine işletileceğini bu mezhep fakihleri bildirirler.“Allah yoluna” kısmına, sadece savaş giderleri değil, Allah’ın dinini yaymak için yapılan her türlü faaliyet dahildir.  

[*] Sadaka toplama ve dağıtma işini meslek edinmiş müminler, kamu görevlilieri [2] İslam dinine kalpleri ısındırılanlar  

(16) Genel anlamda her türlü bağışı kapsamakla birlikte, özel olarak zekât kastedilmekte ve zekât verilebilecek kimseler sayılmaktadır. Nitekim âyetin devamında, bunun Allah tarafından farz kılındığı belirtilmektedir ki, bu zekâtın tanımıdır.(17) Özgürlüğüne kavuşturulacak esir ve köleler.(18) Misafir olan, evinden uzakta bulunan, yolculuk yapan, yurdundan uzakta yaşamak zorunda olan.  

1320 Zakah or charitable gifts are to be given to the poor and the needy and those who are employed in their service. That is, charitable funds are not to be diverted to other uses, but the genuine expenses of administering charity are properly chargeable to such funds. Who are the needy? Besides the ordinary indigent, there are certain classes of people whose need is great and should be relieved. Those mentioned here are: (1) men who have been weaned from hostility to Truth, who would probably be persecuted by their former associates, and require assistance until they establish new connections in their new environment; (2) those in bondage, literally and figuratively; captives of war must be redeemed; slaves should be helped to freedom; those in the bondage of ignorance or superstition or unfavourable environment should be helped to freedom to develop their own gifts; (3) those who are held in the grip of debt should be helped to economic freedom; (4) those who are struggling and striving in Allah's Cause by teaching or fighting or in duties assigned to them by the righteous Imam, who are thus unable to earn their ordinary living; and (5) strangers stranded on the way. All these have a claim to charity. They should be relieved by individual or organised effort, but in a responsible way. In this verse, the word sadaqah refers to obligatory charity (zakah). See n. 1318 above. (R).