Tevbe Sûresi 3. Ayet Meali

Hacc-i Ekber günü arefe günüdür. Müşriklerin de müminlerle beraber haccettiği o gündür diyenler olduğu gibi bütün hac günleridir diyenler de olmuştur.  

bk. Kur’an-ı Kerim, 2/196.  

Hacc-ı Ekber günü, İslâm bilginlerinin çoğunluğuna göre, hac günlerinden arefe günü ya da bayramın birinci günüdür. Ancak arefe günü olması ihtimali daha kuvvetlidir.  

* “Hacc-ı Ekber günü”; Bugünün Zilhiccenin onuncu günü yani Kurban Bayramı’nın birinci günü olduğunu beyan eden müfessirler olduğu gibi, bugünün, arefe günü olduğunu beyan eden müfessirler de vardır.  

1- En büyük hac günü. (Zilhicce ayının 10. günü.)  

[3] Yani nahar yahut arife günü.  

[el-Haccu’l-ekberu] tamlaması “en büyük hac günü” anlamına gelmektedir. Sözü edilen bu günün Zilhicce’nin onuncu günü yani Kurban Bayramı’nın birinci günü olduğu genel kabul gören görüştür. Bunun Hz. Muhammed’in katıldığı tek hac olan Veda haccı olduğu da önemli bir görüş olarak dile getirilmektedir.  

1 O güne kadar “Umre”ye, “Hacc-ı Asğar” (küçük hac) deniliyordu. Esas hac, ilk defa yapıldığı için bu ifâde kullanılmış olabilir. Buna göre, “Hacc-ı Ekber” (en büyük hac) farz olan hac veya son şeklini almış olan ilk hac, anlamlarına gelebilir.2 Hz. Osman (r.a) zamanında çoğaltılan Mushaflar, harekesiz ve noktasız olarak yazılmıştı. Fakat Arap olmayanların İslam’a girmeleri ve bunların Arapçaya vakıf olmamaları sebebiyle Kur’an’ı yanlış okuma olaylarına rastlanılır olmuştu. Dolayısıyla Kur’an’ı sağlıklı ve kolay okumayı sağlayacak nokta ve hareke gibi bir takım düzenlemelere gitmek gereği belirmişti. Kur’an’ı ilk defa harekeleme yoluna giden Eb’ul-Esved ed-Düeli’dir. Bu zat başlangıçta Basra valisi Ziyad b. Ebih’den gelen teklifi kabul etmemiş, daha sonra bir şahsın bu ayette yer alan(وَرَسُولُهُ) kelimesini(وَرَسُولِهِ) şeklinde okuduğunu duymuş, hemen vali Ziyad’a başvurarak harekeleme işine girişmiştir. Çünkü bu yanlış harekelemeyle ayetin, “Allah da Rasûlü de müşriklerden uzaktır.” şeklindeki anlamı, “Allah müşriklerden de Rasulünden de uzaktır” şekline dönüşmüştü. 3 Peygamberimizin bu hacca; “müşriklerin katılmaları ve bu hacda bazı eski geleneklerin de bulunması sebebiyle,” iştirak etmediği düşünülebilir.  

3 “Büyük Hac günü”nden hangi haccın kasdedildiği konusunda müfessirler arasında görüş birliği yoktur. Müfessirlerin çoğu bunun, Hz. Peygamber’in bizzat katılmadığı ve Hz. Ebû Bekir’i Hac Emîri olarak tayin ettiği H. 9. yılda yapılan hac olduğunu ileri sürmüşlerdir. Oysa Kur’an’da bu özel haccın “Büyük Hac” olarak nitelendirilmesi bu görüşü ihtimal olmaktan çıkarmaktadır. Öte yandan, bu konuda Abdullah b. Ömer’e dayanılarak rivayet edilen bir Hadis’e göre Hz. Peygamber, H. 10. yılda bizzat imamet ettiği, tarihe Veda Haccı diye geçmiş bulunan son haccı tam da bu sözcüklerle yani “Büyük Hac” olarak anmıştır (Zemahşerî, Râzî). Bu Hadis de gözönünde bulundurulduğunda, ayette sözü geçen haccın, bu Vedâ Haccı olduğuna rahatlıkla hükmedilebilir. Eğer bu son görüş doğruysa, bundan, surenin 3 ve 4. ayetlerinin de Veda Haccı sırasında, yani Hz. Peygamber’in vefatından kısa bir süre önce vahyedildiği sonucu çıkarılabilir. Bu, ayrıca, güvenilir bir rivayet üslubu içinde Hz. Peygamber’in Sahâbesi’nden el-Berâ’ya isnad edilen -ve başka türlü şaşırtıcı olacak olan- “Tevbe suresinin Hz. Peygamber’e vahyedilen son sure” olduğu yolundaki ifadenin de anlaşılabilir olmasını sağlıyor; çünkü, her ne kadar surenin bir bütün olarak H. 9. yıl içinde vahyedilmiş olduğu ve Kur’an’ın Mâide gibi muhtelif başka surelerinin onu izlediği, herhangi bir şüpheye yer bırakmayacak biçimde biliniyor olsa da, mümkündür ki, el-Berâ’ bu ifadeyi kullanırken (Buhârî, Kitabu’t-Tefsîr), sadece Tevbe suresinin, muhtemelen Vedâ Haccı sırasında vahyedilen bu iki anahtar-ayetini (3 ve 4. ayeti) kasdediyordu.  

[1402] Umre ile haccın arasını ayırmak için hac “büyük hac” olarak adlandırılmıştır. Bu durumda umre de “küçük hac” olmaktadır. [1403] Müşrikînin tam açılımı (Bkz: âyet 1, not 1). [1404] 4. âyetin içeriğine baktığımızda 2 ve 3. âyetlerin sonundaki kâfirînin akidevi olmaktan daha çok ahlâkî çağrışımıyla “nankörler” anlamında kullanıldığı söylenebilir. Âyetin bütününde şirk inkâr olarak takdim edilmekte, tevbenin şirkten vazgeçmek olduğu vurgulanmaktadır.  

(*) İrtibatını kesmiştir, onun için Allah'ın Resulü o sene müşriklerin de bulunabileceği hacda bulunmamıştır. Hacc-ı ekber, İslam’ın şânını ve izzetini, Allah'a ortak koşmanın ne derece düşük bir tapınma olduğunu açıklayan hac demektir ki, bu mana o seneki hacca uygun düştüğü gibi, ertesi yıl Hz. Peygamber'in yaptığı veda haccına da öncelikle uygun düşmektedir. Zira bu ihtar ve duyurunun asıl hükmü o zaman yerine getirilmiş "bu gün size dininizi kemale erdirdim" Maide/3- ayetinin inmesi ile İslami anlamda hac asıl veda haccında gerçekleşmiştir.  

[*] Her müşrik aynı zamanda bir kafir, her kafir aynı zamanda bir müşriktir.  

1248 The great day of Hajj is either the 9th of Dhu al Hijjah, ('Arafah),or the 10th (the Day of Sacrifice).