Tevbe Sûresi 122. Ayet Meali

122.İbnu Ebi Hatim`in İkrime`den rivayet ettiğine göre Yüce Allah: "Eğer savaşa çıkmazsanız (Allah) size acıklı bir şekilde azab eder" diye buyurduktan sonra bedevilerden bazıları kendi kavimlerine mensup insanları din konusunda bilgilendirmek üzere savaştan geri kaldılar. Bu durumu gören münâfıklar: "Kenar yörelerde (badiyelerde) bazı kimseler savaştan geri kaldılar, onlar helâk oldu" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah böyle buyurdu.Yine İbnu Ebi Hatim`in bir başka rivayetine göre de cihad olunca mü`minler topluca savaşa çıkıyorlardı. Bu yüzden bu ayeti kerime indirildi.  

Bu ayet; din hususunda ve ahlakî anlamda eğitim ve öğretimin toplumsal bir vecibe olduğunu, savaş zamanında da olsa bu vecibenin mutlaka birileri tarafından yerine getirilmesi gerektiğini beyan eder. Ancak toplumun sadece dînî ve ahlakî hayatlarını değil, sosyal, ekonomik ve siyasi hayatının sorumluluğunu üzerine alan farklı alanlarda görev yapan eğitimciye, gazeteciye, yöneticiye, iş insanına, sanatkâra da ihtiyacı vardır. Seferberlik ilân edilmedikçe hayatın devam etmesi için iş bölümü yapılarak bazı insanların savaştan geri durması gerekir.  

Tebük seferinden sonra Hz. Peygamber, küçük bir birlik çıkarmıştı. Seferden geri kalanlar hakkında inen âyetlerin de etkisi ile bu defa herkes bu birliğe katılmış, din konusunda köklü bilgi sahibi olmak üzere meşgul olacak kimse kalmamıştı. Bu âyette, ilmin cihad kadar önemli olduğuna, biri olmadan öbürünün olmayacağına dikkat çekilmektedir.  

Bu âyetten anlaşıldığına göre, bir milletin topyekün savaşa çıkması doğru değildir. Savaş durumunda toplumun silah kullanabilen bir kısmı silah altına alınırken, bir kısmı da ilmî faaliyetleri devam ettirmelidir. Özellikle dinî ilimlerde toplumun ihtiyacını karşılayacak seviyede ilim adamları yetiştirilmelidir ki toplumu aydınlatıp, Allah’ın emir ve yasaklarını toplum fertlerine öğretsinler. Ancak, âyette geçen din ve dinî ilimler dar manada anlaşılmamalıdır. Çünkü İslâm, aynı zamanda siyasî, ictimaî ve iktisadî hayatı düzenlediğine göre, bu anlamdaki ilimler de dinî ilimler sayılır. Savaş uzun süre devam edebilir. Toplumun ayakta durabilmesi için din ve ilim adamlarının iman, bilgi ve teknik bakımdan savaşan zümreyi beslemeleri ve desteklemeleri gerekir. Bir millet, ilim ve teknik alanında geri kalmışsa, askerî alanda kuvvetli dahi olsa çabuk çöker. Ama ilim ve teknikte ileri gitmiş milletler, askerî alanda zayıf bile olsalar, noksanlarını çabuk telâfi edebilirler. Bu sebeple cephedeki cihadı bilim ve teknoloji ile destekleyen ve tamamlayan bilim adamlarının cihadı daha önemli görülmüştür. İslâm dini, prensip olarak sulhtan yanadır. Nitekim Nisâ sûresinin 128. âyetinde, «Sulh daha hayırlıdır» buyurulmuştur. Fakat 123. âyet, dinin ve devletin güvenliğini garanti altına almak için gayri müslim komşulardan gelen zararları bertaraf etmeyi ve onların karşısında tecâvüze cesâret edemeyecekleri şekilde güçlü ve metîn olmayı emretmektedir.  

1- Bu ayete: “Dini iyi bilenler(âlimler), savaşa gitmesinler ki, savaşa gidenler, döndüklerinde onlara dini anlatsınlar.” şeklinde verilen anlamlar yanlıştır. Ayette, savaştan söz edilmemektedir. Nebiden ve Mü'minlerden dini öğrenmek için Mekke'den Medine'ye gidenlere: “Dininizi öğrenmek amacıyla hep birlikte gitmeyin, her gruptan birkaç kişi gitsin.” denmektedir. Zira yol boyunca düşmanın saldırı yapması riski vardır.  

(*) Burada görüldüğü gibi, dini iyi ve doğru öğrenmenin ve öğretmenin ne derece gerekli olduğu ortaya konulmaktadır. Çünkü dünya ve âhiret mutluluğu; yüce Allah’ın hidâyetinin, kurtarıcı prensip ve ölçülerinin; rûhu ve lafzı ile İslâm’ın doğru bilinmesine bağlıdır.  

[5] Her kabileden, her memleketten.[6] Yani müminler ikiye ayrılacak biri hizmeti Resulde kalacak, vahyi görecek, şer'i zapt edecek, dinde fakih olacak, diğeri ise gazaya gidecek.  

Bu ayet topluca savaşa gidip gitmemeyle ilgili değil de dini öğrenmek için çeşitli topluluklar içinden sadece belirli bir grubun gelmesi, sonra da kavimlerine dönüp gitmeleri ve onları kötülüklerden sakındırmalarıyla ilgili olarak okunmalıdır. Buna karşılık bu ayet şöyle de yorumlanmıştır: Burada konu müslümanların topluca savaşa gitmeleri ve Hz. Muhammed’i Medine’de yalnız bırakmamalarıyla ilişkili görülmüş ve hepsinin savaşa katılmasının gerekmediğine, o esnada indirilen ayetlerin de öğrenilmesi için belli bir grubun geride kalması gerektiğine dikkat çekilmiştir. Bu yorum bir sonraki ayetle ilişkilendirilerek yapılmaktadır (Semerkandî, [Bahru’l-‘Ulûm], II, 100; Taberî, [Câmi‘u’l-beyân], XI, 67-69).  

1 Bu âyetten din ilimlerinin öğrenilmesi ve öğretilmesinin farz-ı kifaye olduğu, cihad faslından sayıldığı ve din ilimleri için de bir seferberliğin yapılmasının gerektiği anlaşılmaktadır. Ayrıca bu âyette: cihaddan geri kalanlar hakkındaki âyetlere bakıp da Müslümanların tamamının fiili cihad için seferber olması neticesinde toplumun, “cihadın asıl kaynağı olan kimseleri yetiştirmek” gibi asli görevini unutmaması gerektiği de emredilmektedir.  

162 Lafzen, “kavimlerine geri döndüklerinde, onları uyarsalar, (böylece) olur ki, (daha iyi) sakınırlar”. Yukarıdaki talimat her ne kadar özellikle din alanındaki bilgilenmeden söz ediyor gibi ise de, aslında her türlü bilgilenme için olumlu bir yüklem taşımaktadır -Kur’an’ın hayatın manevî yanıyla dünyevî yanı arasına herhangi bir ayırıcı sınır çekmediği, fakat bu iki alanı tek ve aynı realitenin değişik iki yüzü olarak değerlendirdiği gözönünde bulundurulursa bu husus daha iyi anlaşılacaktır. Pek çok ayetiyle Kur’an inanan kişiyi tabiatı her yanıyla müşahede etmeye ve onun değişik fenomenlerinde, bağlı olduğu yasalarda Allah’ın yaratıcı etki ve kudretini fark edip kavramaya çağırmakta, insanı harekete geçiren saikler, davranışlarının altında yatan içsel dürtüler hakkında derin ve sağlıklı bir görüş kazanması için onu tarihin verdiği ders üzerinde tefekkür ve teemmüle sevk etmektedir; ve bunun içindir ki Kur’an, kendisini “düşünenlere” hitab eden bir vahiy olarak nitelendirmektedir. Kısacası, zihinsel (intellectual) etkinlik hem Allah’ın istek ve iradesini daha iyi anlamanın güvenilir bir yolu olarak, hem de -ahlakî bilinç ve duyarlıkla pekiştirildiği takdirde- Allah’a kulluk etmenin en sağlam ve güvenilir yolu olarak öngörülmektedir. Bu Kur’ânî ilke Hz. Peygamber’e izafe edilen pek çok sahih Hadisle de pekiştirilmiş, desteklenmiştir; örn: “İlim için çaba sarf etmek kendisini Allah’a teslim edip boyun eğmiş erkek ve kadın (müslim ve müslime) herkes için kutsal bir görev (farîza)dır” (İbni Mâce); “Bilgili/eğitim görmüş kişinin [yalnızca namaz, oruç vb. belirli] ibadetleri yapan (zâhid) kişiye üstünlüğü dolunayın öteki bütün yıldızlara üstünlüğü gibidir” (Tirmizî, Ebû Dâvûd, İbni Mâce, İbni Hanbel, Dârimî). Sonuç olarak, inananların “Din hakkında derin ve sağlam bilgi elde etmek için çaba göstermeleri”ne ilişkin yükümlülükleri (li-yetefekkahû fi’d-dîn) ve bu çabalarının ürününü inanan kardeşleriyle paylaşmaları bilgilenmenin, pratik uygulaması da dahil, her çeşidini içine almaktadır.  

[1553] Bu âyet, savaşta ya da barışta, eğitim ve öğrenimin toplumsal bir vecibe olduğunu, bu vecibenin toplumun üzerinden bu sorumluluğu birilerinin yerine getirmesiyle kalkacağını beyan eder. Kur’an bu çağrıyı “veri, data ve malumat” sahibi olmak için değil, “dinde tefakkuh sahibi olmak için” yapmaktadır. İlki “fıkıh tahsil etmeye”, ikincisi “bilgiyi elde etme, üretme ve iletmenin amacına dair derin bir bilinç kazanmaya” tekabül eder. Kişi insanların kurallar için değil, kuralların insanlar için olduğunu ancak bu tefakkuh sayesinde öğrenir. Hz. İsa’nın dilinde bu hakikat “insan sebt günü için değil, sebt günü insan içindir” şeklinde ifadesini bulmuştu (Markos 2:27-28). Zira Yahudileşen İsrâiloğulları tefakkuhsuz bir fıkıh tahsil ettikleri için, Cumartesi günü biri kuyuya düşse onu çıkarmamayı dindarlık sayıyorlardı. Her ne kadar Yahudi ilâhîyatında Pikvah nefeş dohe Şabat (can tehlikesi Şabat’ı öteler) ilkesi varsa da, bu insan canını korumayı zorunlu kılan bir ilke olmaktan çok bir keyfî “izin” ve “ruhsat” mahiyeti taşıyordu. “Dinde tefakkuh sahibi olmanın” tam açılımı şudur: “azim ve gayretle tüm melekelerini kullanarak insanın Allah’a neden borçlu olduğunun bilincine varsınlar ve gereğini yapsınlar diye…” İnsan ancak bu bilinç sayesinde Allah’ın hakkını teslim etmek için Allah’a kayıtsız şartsız teslim olur. [1554] Veya söz konusu olanın Medine’ye gelenler değil de, Medine’den çıkanlar olduğu varsayımından hareketle: “mü’minlerin topyekûn (savaş için) sefere çıkmaları doğru olmaz; onlar arasından her guruptan birileri sefere çıkmayıp, dinde derin bir anlayış ve ilim elde etmek için (şehirde kalıp) çaba harcamalı ve gidenler döndükleri zaman da toplumlarını uyarmalı değil mi?” Bu alternatif mâna, âyeti sonrasındaki 123. âyete göre anlamanın bir sonucudur. Bu sonuç Âl-i İmran 104 ile de uyumludur. Fakat tercihimiz, bu âyeti öncesine nisbetle anlamaya dayanır. Bu durumda, buradaki “sefer” ile yeni Müslüman olan kabilelerin akın akın Medine’ye gelmelerinin kastedildiği sonucuna varırız. Nüzûl ortamı da, bu tercihimizi teyit eder. Zira bu âyetlerin indiği 9. yıl, Kur’anî davetin bölgede hızla kabul gördüğü, İslâm’ı seçen kabilelerin kitle halinde Medine’ye akın ettiği bir dönemdir. Bu teveccüh hem ev sahipleri hem misafirler açısından birtakım insani sıkıntılara yol açmaktaydı. Bu yüzden âyet Medine’ye akın edenlerden cumhur cemaat gelmemelerini istemekte, içlerinden cins kafaları (tefakkuh sahipleri) seçip dini öğrenmek için göndermelerinin daha şık olacağını ifade etmektedir. Bu âyetteki “tefakkuh” tekellüf babındandır. Tıpkı tezekkür, taakkul, tedebbür, tefekkür gibi, elde etmek için “külfete katlanmayı” gerektirir. Bu yüzden tefakkuh, “külfetine katlanarak dinde derin anlayış kazanmak” demeye gelir. Çok sonraları ortaya çıkmış bir terim olan fıkıh ile karıştırılmamalıdır. Kur’anın emrettiği tefakkuhun yerini taklide dayalı fıkıh alınca, “derin anlayış” da yerini uçsuz bucaksız bir “sığlığa” bırakmıştır.  

Bu âyet, dini iyi öğrenmenin ve öğretmenin ne derece gerekli olduğunu ortaya koymaktadır. Zira dünya ve âhiret mutluluğu; Allah’ın hidâyetinin, kurtarıcı prensip ve ölçülerinin; rûhu ve lafzı ile, İslâm’ın doğru bilinmesine bağlıdır. [9,41 - 121]  

Bu âyet, bir ulusun, savaş zamanında dahi bilimsel fa'âliyetlerini sürdürmesini ve ilimle uğraşacak bir zümrenin görevlendirilip, onların sadece bu işe tahsis edilmesini öngörmektedir. Çünkü savaş yıllarca sürebilir. Bir ulusun ayakta kalabilmesi için dîn ve bilim adamlarının bilgi, inanç ve teknik bakımdan savaşan kütleyi beslemeleri gerekir. Bazı kimseler, İslâmda dîn adamı olmadığını söylerler. Gerçi İslâmda dîni seven, kendini ona veren anlamında dîn adamı yoktur. Çünkü dîni sevmek ve dînin yanında yer almak her bireyin üstüne farzdır. Bu anlamda herkes dînin adamıdır. Allah ile kul arasında aracılık yapan kişi anlamında da dîn adamı yoktur. Ancak, dîn uzmanı vardır. Bu âyet, toplumda dîn ve bilim uzmanlarının yetiştirilmesini öngörmektedir. Millet içinde bir grupun, dîn bilimlerini öğrenmek üzere görevlendirilmesini bu âyet, kifâye olarak farz kılmaktadır. Şayet toplumda dîn görevlerini öğretecek ve yönetecek hiç kimse bulunmazsa bütün toplum günâhkâr olur.  

[2] Cenâb-ı Hak Tebük gazâsında münâfıkların 'ayıblarını bildirdikden sonra Rasûlullah gazâ içün emir virdikde bütün erkekler çıkarlar ve Rasûlullah'ı yalnız bırakmazlardı. Memleketde hayât durur, iş ve güç ta'tîl olurdı. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nâzil olarak gazâya halkın bir kısmı gitmek bir kısmı da memleketde kalub Kur'ân ve dînde kesb-i kemâl itmek emr olundı. "İbni 'Abbas"  

1373 Fighting may be inevitable, and where a call is made by the (Amir al Mu'minin), ruler of an Islamic State, it should be obeyed. But fighting is not to be glorified to the exclusion of all else. Even among those who are able to go forth, a party should remain behind—one in each township or circle—for purposes of study; so that when the fighters return home, their minds may be attuned again to the more normal interests of religious life, under properly instructed teachers. The students and teachers are soldiers of the Jihad in their spirit of obedience and discipline. (R).