Tevbe Sûresi 114. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 19/47-48; 60/4.  

Bkz. 19/47, 26/86-87, 60/4Hz. İbrahim babasına; “Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim” (Meryem, 1947) diye söz verdiği için ona dua etmişti. Yaptığı dua; “Babamı da bağışla (ona tevbe ve hidayet nasip eyle)! Çünkü o gerçekten yolunu şaşıranlardandır” (Şuara, 26/86) şeklindedir. Babası müşrik olarak ölünce Allah’tan ona gelecek herhangi bir şeyi önleme gücüne sahip olmadığını açıkça ifade etmiştir (Mümtehine, 60/4).  

Hz.İbrahim’in babasına verdiği söz ile ilgili olarak bakınız: Meryem sûresi, âyet, 47; Şu’arâ sûresi, âyet, 69-86; Mümtehine sûresi, âyet, 4.  

Daha önce de İbrahim Peygamber, babasının affı için Allah’a dua edeceğine dair babasına söz vermiş ve Allah’tan onun affını dilemişti. Fakat babasının Allah düşmanı olduğunu anlayınca dua etmeyi bıraktı. Bu âyet onunla ilgilidir.  

(*) Hz. İbrahim’in, babasına bu yolda verdiği söz Meryem sûresi-19/47-48 ve 60: 4’ de geçmektedir. Hz. İbrahim’in yaptığı duanın, aslı için bkz. 26: 86-87. Ayrıca istiğfar, şefaat demektir. İman, ameli salih, ibadet, kulluk, dua, rica, istiğfar ve şefaat sahası dünyadır. Ahirette ise bunları yapmanın, iman edip, dua ve istiğfarda/şefaatte bulunmanın hiçbir faydası yoktur. Zaten o gün herkes iman eder, herkes, dua ve istiğfarda bulunur, ama nafile. Bu nedenle yüce Allah dünya hayatından ahiret hayatına ölümle göç eden mücrim/inkârcı insanın yalvarıp şöyle diyeceğini haber veriyor. (Müminün -99 ve 100) حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا الخ} [ ‘’Sonunda, onlardan birine ölüm geldiği zaman (bedeni terk eden ruhu yalvarıp) der ki: “Rabbim, (ne olur, lütfen) beni (dünya hayatına) geri çevirin. “Ki, geride bıraktığım (dünya)da (terk edip yapmadığım) salih amellerde bulunayım. Hayır! (Bir daha dönüş yok) Doğrusu o sâdece (boş) bir lâftır” İşte Mü’minün 99-100. ayetlerinde ölümle dünya hayatı terk edildikten sonra iman etmenin, dua ve istiğfarda /şefaate bulunmanın bir faydası olmayacağı bildirilmektedir. Hz. İbrahim dünyada iken babası için istiğfarda/şefaate bulundu, ama yüce Allah babası için istiğfar/şefaat izni vermedi, Hz. Nuh oğlunun kurtuluşu için dünyada şefaatte bulundu, ama yüce Allah ona izin vermedi. Hz. Peygamber de ölen münafıklar için dua ve istiğfarda/şefaatte bulunmayı istediğinde, Allah, (استغفر لهم أو لا تستغفر لهم إن تستغفر لهم سبعين مرة فلن يغفر الله لهم) ‘’Resulüm, ister onlar için istiğfar/şefaat et, ister etme. Onların bağışlanması için 70 kere (yani ne kadar) istiğfar şefaat etsen de Allah onları bağışlamayacaktır. (Tevbe-80) şeklindeki ayetlerden anlaşılıyor ki, istiğfarın/şefaatin sahası dünya hayatıdır, yani ancak Allah’ın dünya hayatında izin verdiği muvahhid kimseler için istiğfarda/ şefaatte bulunulabilir. Bunun faydası ise ahirette olur. İşte ahirette şefaat vardır, şefaat yapılır şeklindeki geleneksel inanış ve bununla ilgili rivayetler doğru değildir. Bu nedenle dünyada iken peygamberler kendi ümmetleri/muvahhid kimseler için dua ve istiğfarda/şefaatte bulunabilirler, yine müminler de dünya hayatında birbirlerine dua ve istiğfarda/şefaate bulunabilirler. Ama ahirette ise, böyle bir şey yoktur. ‘’Ama en doğrusunu yüce Allah bilir.’’  

27 Krş. Meryem, 19/47; Şuarâ, 26/86  

(İlgili ayetlerde Hz. İbrahim’in (a.s) üvey babasının affedilmesi için kullandığı ifade ve tonun bile çok ihtiyatla seçilmiş olduğuna dikkat edilmelidir. Üvey babası müşrik olarak ölünce ve İbrahim, onun doğru yola gelmesi imkânsız bir Allah düşmanı olduğunu anlayınca, ilişkisini kesmiş ve Allah’tan ona gelecek herhangi bir şeyi önleme gücüne sahip olmadığını açık ifadelerle ilan etmiştir.)  

Bu ayet Meryem 19:47, Şu‘arâ 26:86 ve Mümtehine 60:4. ayetlerle birlikte okunmalıdır. Hz. İbrahim’in babası için yaptığı dua babası sağken onun bağışlanmayı hak edecek bir dönüş gerçekleştirmesine yönelik olarak anlaşılmalıdır. Babasının Yüce Allah’a düşman olduğu ve böylece öldüğü bildirilince Hz. İbrahim bu duasından vazgeçmiştir.  

1 Konu ile ilgili olarak Bk. (Mümtahine: 4-5, Meryem: 42-48, Şuara: 69-103)2 Evvah: Çok ah eden demektir. Çok ah çekmenin, çok acı çekmeye, bağrı yanıklığa ve Allah korkusuna delaleti vardır. Burada “evvah” böyle bir mânâ ilişkisinden dolayı kinaye olarak kullanılmıştır. Dilimizde de bu anlamı ifade için “ince kalpli, yufka yürekli, bağrı yanık adam” gibi tabirler kullanılır. Duaların en çok kabule şayan olanları bu ruh haliyle yapılan dualardır. Abdullah b. Şeddad’dan, Peygamber (s.a.v)’in: “Evvah, huşû içinde yalvarıp yakarandır” buyurduğu rivayet olunmuştur. Âyette, “evvah” buyurulduktan sonra bir de “halim” ile sıfatlandırılmış olması çok anlamlıdır. Zira çok ah etmek, aynı zamanda bir hiddeti ve sabırsızlığı da ima edebilir. İşte “halim” sıfatıyla; İbrahim’in çok çok ah eden biri olması, hiddetinden, sabırsızlığından ve tahammülsüzlüğünden kaynaklanan sıkıntılardan değildi. O gerçekten halim-selim, hiddetten uzak, eza ve cefaya katlanan bir “evvah” idi. Bundan dolayı babasının da her türlü eza ve cefasına tahammül gösterirdi. Yine de babasına karşı yumuşaklıkla davranırdı. Babasının küfür ve dalalet yolunda olmasına yüreği sızlar, onun imana gelmesinden ümit kesmez ve sürekli olarak onun için dua ve istiğfar ederdi. Fakat babasının gerçekten bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıklanınca, İbrahim Allah’a olan sevgisinden dolayı, babası için dua ve istiğfar etmekten hemen vazgeçti. (Elmalılı)  

149 Hz. İbrahim’in, babasına bu yolda verdiği söz 19:47-48 ve 60:4’de geçmektedir. Hz. İbrahim’in yaptığı duanın aslı için bkz. 26:86-87.  

[1546] Bkz: 60:4, not 11. [1547] İman etmeden ölmüş bir babaya, peygamber oğulun dua etmesi yasaklanıyor.  

Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim diye söz verdiği için ona du'â etmişti.  

(28) 19:47 ve 60:4’te, Hz. İbrahim’in, babasına “Senin için Allah’tan af dileyeceğim” dediği bildirilmektedir.  

1365 Abraham and his unbelieving father are referred to in 6:74. Apparently when Abraham was convinced that the conditions mentioned in the last note applied to his father, he gave up praying for him, as the physical bond was cut off by the spiritual hostility. For the promise to pray for his father, see 19:47, (see also n. 5413 to 60:4). 1366 Abraham was loyal and tender-hearted, and bore with much that he disapproved, being in this a prototype of al Mustafa, and it must have gone against his grain to cut off relations in that way. But it would obviously be wrong for a human being to entreat Allah for mercy on people who had finally rejected Allah.