Tevbe Sûresi 107. Ayet Meali

107-108.İbnu Merdeviye`nin Ebu Rahm`dan rivayet ettiğine göre Mescidi Dırar diye bilinen mescidi yapanlar Resulullah (a.s.)`ın Tebük seferi için hazırlık içinde olduğu bir sırada Resulullah (a.s.)`ın yanına gelerek: "Sakatlar ve ihtiyaç sahipleri için ayrıca karanlık ve yağmurlu geceler için (yani karanlık ve yağmurlu gecelerde Mescidi Nebevi`ye gelemeyecek olanlar için) bir mescid yaptık. Senin de gelip bu camide namaz kılmanı böylece biz de bu camide namaz kılmaya başlamayı arzuluyoruz" dediler. Resulullah (a.s.): "Ben şimdi sefer hazırlığı içindeyim. Döndüğümde inşallah yanınıza gelir ve sizin için orada namaz kılarım" diye buyurdu. Tebük`den dönerken Medine`ye bir saat mesafede bulunan Zi Evân`da konakladı ve burada Yüce Allah tarafından (Mescidi Dırar`la ilgili) bu ayeti kerimeler indirildi. Bunun üzerine Resulullah (a.s.), sahabeden Malik bin Dehşen ile Ma`n bin Adiy`e derhal gidip o mescidi yıkıp yakmalarını emretti. Onlar da hemen emri yerine getirdiler. Bu rivayeti destekleyen daha bir çok rivayet nakledilmiştir.Tefsirlerde bu mescidin münâfıklar tarafından Müslümanlar arasında fitne ve ayrılık çıkarmak amacıyla yapıldığı ve bu yüzden Dırar Mescidi olarak adlandırıldığı bildirilmektedir.108. ayeti kerimenin ikinci kısmı yani: "Şüphesiz ilk günden takva üzere kurulan mescid..." diye başlayan kısmı hakkında Tirmizi, Ebu Hureyre (r.a.)`nin şöyle söylediğini rivayet etmiştir: "Bu ayeti kerime Kuba halkı (yani Kuba mescidi ve halkı) hakkında indirilmiştir. Ömer bin Şeybe`nin Ahbarı Medine adlı eserinde yer alan bir rivayette du bu ayeti kerimenin Kuba halkı hakkında indirildiği bildirilmiş ve onların temizliğe çok özen gösterdiklerine dikkat çekilmiştir.  

(*) Medine münafıklarının kendisine bel bağladığı Ebu Amr ismindeki Hıristiyan bir papaz veya daha önce İslam’a karşı savaşan Mekke müşrikleri kastediliyor olabilir. Çünkü men, lâfzen tekil olmakla beraber mana olarak çoğul olabilir.  

[182] Dırâr mescidi hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VIII, 339-348.  

“Mescid-i Dırâr”, Kuba mescidinin karşısında münafıkların inşa ettikleri, fitne ve fesat yuvası ve mühimmat deposu olarak kullandıkları ve fakat mescit diye adlandırdıkları bir yerdir. Sözlükte “zarar vermek, muhalefet etmek, karşı çıkmak, problem çıkarmak” anlamlarına gelen “dırâr” sözcüğü “mescid” kelimesiyle birlikte “zararlı mescid” anlamına gelmektedir.Müslümanlara zarar verme amacıyla kurulduğu için Kur'an'da Mescid-i Dırâr olarak nitelenmiş ve daha sonra da hep bu adla anılmıştır. Münafıklar İslâmiyet’in Medine’de güçlenerek yayılmasından rahatsızlık duyuyor ve bu gelişmeyi önleyemedikleri için kahroluyorlardı. İslâm aleyhindeki faaliyetlerini açıkça ve rahatça yapamadıkları için Müslümanların takibinden kendilerini koruyacak, gizli ve sinsi çalışmalarını yürütmeye elverişli bir merkeze ihtiyaç duyuyorlardı. Medineli münafıklar planlarını gerçekleştirebilmek için Hristiyan bir rahip olan Ebu Amir’in görüşünü aldılar. O da onlara mescit şeklinde bir merkez kurmaları tavsiyesinde bulundu. Bunun üzerine münafıklar, M. 630 senesinde Medine'de Kubâ Mescidi’ne yakın bir yerde sözde bir mescit inşa ettiler. Yaptıkları bu yerde -mescit olduğu intibaı hâsıl olsun diye- Hz. Peygamber’in namaz kılmasını istediler. Bunun üzerine bu ayetler nazil oldu ve Hz. Peygamber, Malik b. Duhşüm ile Asım b. Adiy’e “Şu cemaati zalim olan yere (mescide) gidiniz, orayı yakıp yıkarak yerle bir ediniz” diye talimat verdi. Onlar da gidip binayı yıkarak yerle bir etti.  

İslâm tarihinde “Dırâr Mescidi” diye bilinen bir mescid, bazı münafıklarca, Kuba mescidi civarında; bu mescidi gözden düşürmek için inşa edilmişti. Münafıklar, bu işe hıristiyan bir rahip olan Ebû Âmir’in teşvikiyle girişmişlerdi. Ebû Âmir, Hz. Peygamber ile uzun müddet savaştıktan sonra Suriye’ye kaçmıştı. Münafıklar, Ebû Âmir’in bir ordu ile gelip müslümanlarla savaşmasını bekliyorlardı. Yaptıkları bu mescidin, müslümanları bölmesini ve böylece ona yardım etmiş olmayı umuyorlardı.  

Medine’de İslâm’dan önce Ebu Âmir isminde birisi hıristiyan papazı olmuş ve Resûlullah’ın peygamberliğine haset ederek Uhud ve Huneyn’de ona karşı savaşmıştı. Bu adam müşriklerin mağlubiyeti üzerine ümit keserek Şam’a kaçtı. Oradan münafıklara, «Elinizden geldiği kadar silahlanın, hazırlanın ve benim için bir mabet yapın. Ben Rum Kayseri’ne gidiyorum, oradan büyük bir ordu ile gelip Muhammed ve arkadaşlarını sürüp çıkaracağım» diye haber gönderdi. Münafıklar da Kuba Mescidi’nin cemaatini bölmek, müminler arasına nifak sokmak ve adı geçen papaza bir mabet hazırlamak maksadıyla bir mescit yaptılar. Resûlullah Tebük seferinden dönünce, yaptıkları mescitte namaz kılması için onu dâvet ettiler. Resûlullah dâveti kabul edip gitmeye hazırlanırken bu âyet indi.  

1- Nifak, birden çok inanca sahip olmak, inanmadığı halde çıkarı için ve çeşitli nedenlerle inanıyor gibi görünmek, ikircikli davranmak, Müslümanlara olan düşmanlığını gizlemek demektir. 2- Onlara buluşma yeri sağlamak.  

(1)Mescid-i Dırar, Medîneli olduğu hâlde îmân etmeyip, her savaşta Müslümanların karşısında yer alan ve daha sonra Bizans kralından yardım istemek üzere Şam’a giden Ebû Âmir adındaki birinin yolunu gözlemek üzere, münâfıklar tarafından inşâ edilmiştir. Münâfıklar, güyâ uzakta oturan Müslümanlar için yaptıkları bu binâyı, fitne ve nifak merkezi olarak kullanıyorlardı. Bu âyetlerin nüzûlü üzerine, Tebük Seferi dönüşü, Peygamber Efendimiz (asm) tarafından yıktırılarak, yeri çöplük yapılmıştır. (Celâleyn Şerhi c. 3, 310)  

(*)“Mescid-i Dırâr”, Kuba mescidinin karşısında münafıkların inşa ettikleri, fitne ve fesat yuvası ve mühimmat deposu olarak kullandıkları ve fakat mescit diye adlandırdıkları bir yerdir. Sözlükte “zarar vermek, muhalefet etmek, karşı çıkmak, problem çıkarmak” anlamlarına gelen “dırâr” sözcüğü “mescid” kelimesiyle birlikte “zararlı mescid” anlamına gelmektedir. Müslümanlara zarar verme amacıyla kurulduğu için Kur’an’da Mescid-i Dırâr olarak nitelenmiş ve daha sonra da hep bu adla anılmıştır. Münafıklar bu mescidi Hıristiyan bir rahip olan Ebu Amir’in teşvikiyle inşa etmişlerdi. Bunlar İslâmın Medine’de güçlenerek yayılmasından rahatsızlık duyuyor ve bu gelişmeyi önleyemedikleri için kahroluyorlardı. İslâm aleyhindeki faaliyetlerini açıkça ve rahatça yapamadıkları için Müslümanların takibinden kendilerini koruyacak, gizli ve sinsi çalışmalarını yürütmeye elverişli bir merkeze ihtiyaç duyuyorlardı. Medineli münafıklar planlarını gerçekleştirebilmek için Hristiyan bir rahip olan Ebu Amir’in görüşünü aldılar. O da onlara mescit şeklinde bir merkez kurmaları tavsiyesinde bulundu. Bunun üzerine münafıklar, M. 630 senesinde Medine’de Kubâ Mescidi’ne yakın bir yerde sözde bir mescit inşa ettiler. Yaptıkları bu yerde -mescit olduğu intibaı hâsıl olsun diye- Hz. Peygamber’in namaz kılmasını istediler. Bunun üzerine bu ayetler nazil oldu… (C. Külünkoğlu Mea Açıklaması)  

[1] Namaz, zikrullah, âciz ve mâlûl olanlara ayrı bir mescit yapmak gibi amali hasene veya irade-i hasene.  

24 İslam tarihinde “Mescid-i dırar” olarak bilinen ve münafıkların yaptırdığı mesciddir. Hazrec kabilesinden Ebu Amir, Hz. Peygamber’in azılı düşmanlarından olup Hıristiyan bir keşiş idi. Uhut savaşında müşriklerin safında yer aldı. Daha sonra Suriye’ye yerleşti. Bizans Kralı Heraklius’u, Müslümanların aleyhine kışkırtmaya başladı. Kendisi Medinelilerle sürekli haberleşmeye ve onları örgütlemeye çalıştı. H. 9. yılda Medine’yi istila etmek üzere Bizans Kralı’nın bir ordu göndereceği haberini adamlarına ulaştırdı. Onlardan bir karargâh ve bir üs olarak kullanılıp, toplanma mekânı olarak Kuba yerleşim bölgesinde bir mescit yapmalarını istedi. Onlar da bir mescit yaptılar. Hz. Peygamber Tebük Seferi’ni, aldığı istihbarat üzerine Bizans’a fırsat vermemek için yapmıştır. Seferden dönüşte, münafıklar, Hz. Peygamber’i orada namaz kılması için davet etmişlerdi. O da söz vermişti. Ancak ayetle uyarılınca, Hz. Peygamber gitmekten vazgeçti ve mescidi yıktırdı.  

İslam tarihinde adına [Mescid-i Dırâr] yani “zarar vermek için inşa edilen mescit” olarak bilinen bu mescidi yapanlar, İbn Abbâs’ın verdiği bilgiye göre 12 veya 17 kişilik bir münafık gruptu ve bu mescitle Kuba Mescidi’ne zarar vermeyi, böylece İslam toplumunu bölmeyi amaçlamışlardı. Burada sözü edilenlerin başında Hanzala’nın babası rahib Ebû ‘Âmir gelmekteydi. Bu kişi Hz. Muhammed, peygamberliğini ilan edince ona düşman olmuştu; çünkü böylece liderliği sona ermişti. Bu kişi Hz. Muhammed’e hitaben ‘Seninle savaşan bir topluluk bulduğumda, mutlaka onlarla birlik olur, sana karşı savaşırım’ demişti. Huneyn Günü’ne kadar bu savaştan ve mücadelesinden geri durmamıştı. Hevazin Kabilesi hezimete uğrayınca, Şam’a gitmiş ve oradan münafıklara şöyle haber göndermişti: ‘Gücünüzün yettiğince kuvvet ve silah hazırlayın; benim için bir mescit yapın; zira ben şimdi Kayser’e gidiyorum. Kayser’in yanında bulunan orduları alıp geleceğim. Böylece Muhammed ve yanındakilere karşı kıyam edeceğim.’ Bunun üzerine münafıklar bu mescidi yapmışlar ve o mescitte kendilerine namaz kıldırması için Ebû ‘Âmir’in gelmesini gözleyip durmuşlardı (Taberî, [Câmi‘u’l-beyân], XI, 23-26).  

1 Bu şahıs Uhud’da şehit düşen Hanzala (r.a)’ın babası olan, cahiliye döneminde Hıristiyan olup, Uhud savaşı esnasında Peygamberimize düşmanlık yapan, Huneyn savaşından sonra da Şam’a kaçan ve Bizans’ı, Müslümanlar aleyhine kışkırtan ve Peygamberimizin “El-fasık” dediği rahip, Ebû Âmir idi.2 Mescid-i Dırar: Medîne’deki münâfıkların bir bölümü, İslâm’a karşı yıkıcı çalışmalarını örgütleyebilmek için, din maskesi altında görünmeye karar verdiler. Arkalarına rahip Ebû Âmir’i ve dolayısıyla da Bizans’ı almak, Ebû Âmir’in ajanlarının yolcu ve dilenci gibi gözükerek, hiç şüphe uyandırmadan kalabilecekleri bir karargâh olarak da kullanmak amacıyla bir mescid yaptırdılar. Sonra Hz. Peygamber’e gelerek; açılış merasimi olarak namaz kıldırmasını istediler. Fakat Rasûlullah, konuyu Tebük seferi dönüşünde düşüneceğini belirterek, bu teklifi erteledi. Daha sonra seferden dönüş esnasında, Medîne yakınındaki Zi-Evan denilen yerde bu âyetin inmesiyle Hz. Peygamber, şehre girmeden bu mescidin yıkılmasını ve yerinin de çöplük yapılmasını emretti. (Bu mescidin yeri halen çöplük olarak durmaktadır.) İslâm Devleti içerisinde, Müslümanların devlet Başkanının izni olmadan İslâm’a alternatif politikalar üretmek için yapılan veya İslâm’ı ve Müslümanları kontrol altında tutmak, İslâm’ı kendi sistemlerine uydurmak ve zararsız hale getirmek için kurulan her mescid “mescid-i dırar” konumundadır. Bu tür mescidlere Müslümanların itibar etmemeleri, mümkünse yıkmaları, bu âyetlerle emredilmektedir.  

142 Lafzen, “ötedenberi Allah’a ve O’nun Elçisi’ne karşı savaş verenlere”, yani Tebük seferinden önce de. Bu ayetin atıfta bulunduğu tarihî vaka şöyle özetlenebilir: Mekke’den Medine’ye hicret ettiği günden beri Hz. Peygamber, Hazrec kabilesinin önde gelenlerinden biri olan ve yıllarca önce Hristiyanlığı benimsemiş bulunan ve bu yanıyla da gerek kendi hemşehrileri arasında gerekse Suriyeli Hristiyan topluluklar arasında bir hayli ün salmış olan Ebû ‘Âmir’in (“Keşiş”) şiddetli muhalefetine hedef oldu. Sözü geçen kişi tâ başından beri Hz. Peygamber’in düşmanlarıyla, Mekkeli müşriklerle ittifak içine girdi ve Uhud savaşında onların yanında yer aldı (H. 3. yıl). Bu savaştan kısa bir süre sonra Suriye’ye göçüp orada, Bizans İmparatoru Heraklius’u, Medine’yi istila edip Müslüman cemaati bir daha kendini toparlayamayacak biçimde çökertmesi yönünde kışkırtmak için elinden geleni yaptı. Kendisi oradayken Medine’de, kendi kabilesinden sürekli temas ve haberleşme halinde olduğu gizli yandaşları vardı. H. 9. yıl içinde bu yandaşlarına, Heraklius’un Medine’ye bir ordu göndermeyi kabul ettiği ve bunun için büyük hazırlıkların yapılmakta olduğu yolunda bir haber uçurdu. (Hz. Peygamber’in savunma amaçlı Tebük seferi de böyle bir habere dayanıyor olmalı.) Ebû ‘Âmir, Medine’nin istilasını hedefleyen bu askeri harekat gerçekleştiği takdirde yandaşları için bir toplanma yerine/bir ileri karakola ya da karargaha ihtiyaç duyulacağı düşüncesiyle, onlara Medine’nin hemen yakınında bulunan Kubâ yerleşim bölgesinde kendilerine bir mâbed kurmalarını ve böylece Hz. Peygamber’in Medine’ye vardığı günlerde aynı semtte yaptırdığı mescidde toplanma mecburiyetini ortadan kaldırmaya çalışmalarını önerdi (bkz. aşağıda 145. not). Nitekim, Ebû ‘Âmir’in yandaşları onun bu önerisine uyup sonunda böyle bir mescid yaptılar. Yukarıdaki ayette atıfta bulunulan mescid de işte bu mesciddir ve Tebük seferinden döndükten hemen sonra Hz. Peygamber’in emriyle yıktırılmıştır. Ebû ‘Âmir’in kendisi ise bu vakadan kısa bir süre sonra Suriye’de öldü. (Bu konuyla ilgili tüm rivayetler için bkz. Taberî ve İbni Kesîr’in bu ayete ilişkin yorumları.)143 Bu ayetin tamamı ilk ağızda her ne kadar önceki notta açıklanan tarihî vakayla ilgiliymiş gibi görünse de, temelde, Müslümanlar arasında görülebilecek her türlü hizipçi girişime karşı alınan, alınması gereken kesin bir tavrı yansıtmakta ve böylece bu konuda daha önce verilen bir talimatı pekiştirip genişletmektedir (bkz. 6:159 ve ilgili 161. not).  

[1533] Zımnen: Mekânlar değerlerini sizin ona verdiğiniz isimlerden değil, kullanım amaçlarından alırlar. Mescid-i Dırar’ı inşâ edenlerin başında Hazrecli papaz Ebu Amir vardı. Birkaç düzine taraftarıyla Müslümanlar aleyhine yoğun bir faaliyet yürütüyordu. Uhud’da mü’minlere karşı müşriklerin safında savaştı. Kaybedince Suriye’ye kaçtı ve oradan Medine’deki münafıkları örgütledi. Onlara Kuba yakınlarında bir mescid inşâ etme talimatı verdi. Bu görünüşte mescid, gerçekte münafıkların karargâhı idi. Başarılı olamayınca Bizans imparatorunu Medine üzerine kışkırttı, Tebük’ten sonra öldü.  

Bu savaş açan kişi Hazreç kabilesinden Ebû Âmir’dir. Hz. Peygamber’in Medine’ye hicretinden önce hıristiyan rahibi olmuştu. Peygamberimizi kendisine rakîp gördü ve düşman kesildi. İslâm aleyhinde kampanya için kabileleri dolaştı. İslâm’ın güçlenmesini önleyemeyince, son olarak Bizans İmparatorunu harekete geçirmeye çalıştı. Tebük seferine sebep de Bizans’ın savaş hazırlığı olmuştu. Medine münafıkları Ebû Amir’le işbirliği içinde idiler. Ebû Amir’le, bir üs olarak kullanmak üzere cami yapmada mutabık kaldılar. Aslında Medine’de cami ihtiyacı yoktu. İhtiyaç göstererek yaptıkları mescidde, ilk namazı kıldırmasını Hz. Peygamber’den istirham ettiler. Tebük seferinin hazırlığını öne sürerek Hz. Peygamber (a.s.m) meşgul olduğunu söyledi. Burayı kötü planlar için kullanmaya başladılar. Tebük dönüşünde Peygamberimiz orayı yaktırdı.  

Amr ibn Avf Oğulları, Kubâ Mescidini yaptıkları zaman Allah'ın Elçisinden, gelip mescidlerinde teberrüken namaz kılmasını ricâ etmişler, o da gidip orada namaz kılmıştı. Ganem ibn Avf Oğulları da bir mescid yaptılar. Bunlar, İslâm düşmanı olan münâfık Ebû Âmir er-Râhib'in, Şam'dan dönünce, kendilerine imamlık yapması için bu mescidi yapmışlardı. Ebû Âmir'in önderliğinde o mescidde toplanıp İslâmın ve müslümanların aleyhine planlar hazırlayacaklardı. İşte âyet o münâfık insanların bu niyyet ve davranışını sergilemektedir.  

[1] "Benî 'Amr bin 'Avf" Mescid-i Kubâ'yı binâ ve Rasûl-ü Ekrem'i orada namâz kıldırmağa da'vet iylediklerinde kardaşları olan "Benû Ganem bin 'Avf" bunı kıskandılar ve heman bir mescid binâ itdiler. Bu mescidi binâdan maksadları o civârda sâkin olan mü'minleri iki mescid arasında ayırmak ve Mescid-i Kubâ'ya zarar îrâs iylemek ve o mescide, iki def'a İslâm olarak irtidâd iden ve bütün gazvelerde Hazret-i Rasûl'e karşı harb idüb nihâyet Kayser'i İslâm üzerine tahril içün Şam'a giden "Ebû Âmir er-Râhib"in 'avdetinde imâm ta'yîn itmekdi. Rasûlullah'a mürâca'atla orada namâz kılmak üzere da'vet iylediler. Hazret: "Şimdi Tebük gazâsı hazırlığıyla iştigâl idiyoruz. İnşâallah 'avdetimizde gelür ve namâz kılarız" buyurdılar. Gazâdan 'avdetde Medîne kurbunda "Zû-Evân" nâm mevkî'a nâzil oldılar. "Benû Ganem" gelerek yine da'vet iylediklerinde Fahr-i Risâlet gitmeğe hazırlandılar. O sırada bu âyet ve bunı müte'âkib olan âyet-i kerîme nâzil olarak orada namâz kılmak men' buyuruldı. Bunun üzerine Rasûl-ü Ekrem mezkûr mescidi hedm itdiridi.  

(25) Medine münafıkları, Hıristiyan olan ve İslâm aleyhinde kışkırtmalarda bulunan birisiyle işbirliği yaparak, üs olarak kullanılmak üzere bir mescid inşa etmişler, Peygamberimizden de burada ilk namazı kıldırmasını istemişlerdi. Peygamberimiz o sırada Tebük seferinin hazırlığı içinde bulunduğu için, “Dönüşte” cevabını vermişti. Sefer dönüşünde bu âyetler nazil olunca Peygamberimiz bu mescidi yaktırdı. Âyette geçen ve onun “zarar vermek üzere” bina edildiğini bildiren dırar sözcüğü nedeniyle bu sözde mescid, “Mescid-i Dırar” adıyla şöhret bulmuştur.  

1355 Three categories of Hypocrites having already been mentioned (n. 1354), a fourth class of insidious evildoers is now mentioned, whose type is illustrated in the story of the "Mosque of mischief (dirar)". When the Holy Prophet arrived at Madinah for Hijrah, he rested four days in Quba' before entering the town of Madinah . Here was built the first mosque, the "Mosque of Piety" (Taqwa). or the mosque of the power of Islam (Quwat al lslam), to which he frequently came during his subsequent stay in Madinah. Taking advantage of these sacred associations, some Hypocrites of the Tribe of Bani Ghanam built an opposition mosque in Dhu 'Awan, pretending to advance Islam. In reality they were in league with a notorious enemy of Islam, one Abu 'Amir, who had fought against Islam at Uhud. When the Prophet learned of their duplicity on his return from the battle of Tabuk, he ordered two of his companions to destroy the mosque and burn it to the ground, (eds.) 1356 Abu'Amir, surnamed the Rahib (Monk), as he had been in touch with Christian monks. See last note.