Tevbe Sûresi 103. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 2/43; 9/84; el-Câmi’, li-Ahkâmi’l-Kur’an, 8/250; Tefsîru Ebüssuûd, 4/99. Bu âyete dayanarak peygamber s.a. tevbeleri kabul edilenlerin mallarının üçte birini almıştır.  

[181] Sadaka ve zekât kavramları hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VIII, 329-332; I, 579-583.  

Onların mallarından sadaka alınması sadakatlarının bir göstergesidir. Çünkü “sadaka” “sıdk” kökünden türetilmiş bir kelime olup temelinde sadakat vardır. Sadakatin olmadığı yerde sadaka olmaz. Kişinin bağlılığı ve dürüstlüğü sadakatle ifade edilir. Ayette kastedilen sadaka, bağlılığı kanıtlayan, teslimiyeti ifade eden sadakadır. Yani vermek zorunda olduğu mali bir yükümlülük olan zekât değil, tamamen gönülden kopup gelen ve sadece sadakati kanıtlamaya özgü maddi bir fedakârlıktır.Hz. Peygamberin onları desteklemesi, pişmanlıklarının ciddiye alındığı ve İslâm peygamberinin kendilerini sahiplendiği anlamına gelir ki bu onlar için büyük bir ferahlıktır.  

1,2 - Destek.  

(*) Burada sadaka öncelikle, her Müslümana farz olan ve malın belli bir kısmının verilmesini öngören zekât’ı (“arındırıcı yükümlülükler”i) ifade etmektedir. Zekât’ın devlet tarafından kabul edilmesi, terimin Kur’an’i anlamı çerçevesinde (arınma ya da kendini temize çıkarma anlamında), verenin Müslümanlığına delalet ettiği için Hz. Peygamber, davranışlarıyla ikiyüzlü olduklarını ortaya koyan kimselerden zekât kabul etmiyordu; bununla birlikte, yukarıdaki ayet Hz. Peygambere (ve dolayısıyla her devir için geçerli olmak üzere, devlet başkanına) hem sözleriyle hem de davranışlarıyla tövbe ve pişmanlıklarını gösteren kimselerden de zekât kabul etme izin ve yetkisini vermektedir. Not: Kur’an’da geçen ‘’salât’’ eğer Allah ve meleklerinden olsa, yardım ve destek anlamındadır. Eğer Allah’tan peygamber için bize bir emir ise, yine yardım, destek ve ilgilenmek anlamlarındadır. Ama eğer peygamberden bize ise, onun bize yaptığı duası, hayır ve bereket dilemesidir.  

[6] Günahtan temizleyesin, mallarına bereket veresin.  

23 Kendilerinden alacağın sadaka onları temizleyecek ve arındıracaktır.  

Bu cümle infakın, sadakaların ve zekâtın edilen “kâr”dan değil, sahip olunan “mal”dan verilmesi gerektiğinin apaçık delilidir. Benzer mesajlar: En‘âm 6:141; İsrâ 17:26; Rûm 30:38; Zâriyât 51:19; Me‘âric 70:24.,Buradaki [salli] emir kalıbı ile [salate] kelimesi, tıpkı Tevbe 9:99 ve Ahzâb 33:43’teki ilgili kelimelerde olduğu gibi “yardım etmek, destek olmak” demektir.  

1 Bu âyetten; ticaret mallarıyla, hayvan ve ziraat mallarından zekât alma yetkisinin, Müslümanların devlet başkanına ait olduğu ve mükellefin onu, kendi kendisine fakirlere vermesinin kâfi gelmeyeceği anlaşılmaktadır. Peygamberimizin ve örnek halîfelerinin uygulamaları böyledir. Ancak, evlerdeki ev eşyasının zekâtları, şahıslar tarafından verilebilir. Çünkü zekât memurlarının bunları tespiti, zordur. (Elmalılı)2 Bunlar, Tebük Savaşına katılmayan Ebû Lübabe ve arkadaşları idi. Savaşa katılmayanlar hakkındaki âyetleri duyunca, kendilerini mescidin direklerine bağlarlar. Peygamberimiz, bunları mescidde görür ve “bunlar kim?” diye sorar. “Bunlar, siz çözünceye kadar kendilerini çözmemeye yemin ettiler.” denilince Peygamberimiz: “ben de yemin ederim ki, onların hakkında emir gelinceye kadar çözmem.” buyurur. Sonra da bu âyet, nâzil olur. Bu kimseler direklerden çözüldükten sonra; “Ey Allah’ın Elçisi, işte bizi senden alıkoyan mallarımız. Bunları al, Allah yolunda harca ve bizi temizle.” derler. Peygamberimiz de: “Ben sizin malınızdan almakla emrolunmadım.” buyurur. Sonra da bu âyet, nâzil olur. (Kurtubî)  

137 Lafzen, “Onların mallarından Allah için sunulanı (sadaka) al”. Bu terimin anlamı için bkz. yukarıda 81. not. Burada sadaka öncelikle, her Müslümana farz olan ve malın belli bir kısmının verilmesini öngören zekât’ı (“arındırıcı yükümlülükler”i) ifade etmektedir. Zekât’ın devletin ya da cemaatin imamı (ya da başkanı) tarafından kabul edilmesi, terimin Kur’ânî anlamı çerçevesinde (arınma ya da kendini temize çıkarma anlamında), verenin Müslümanlığına delalet ettiği için Hz. Peygamber, davranışlarıyla ikiyüzlü olduklarını ortaya koyan kimselerden zekât kabul etmiyordu; bununla birlikte, yukarıdaki ayet Hz. Peygambere (ve dolayısıyla her devir için geçerli olmak üzere, devlet ya da cemaat başkanına) hem sözleriyle, hem de davranışlarıyla tevbe ve pişmanlıklarını gösteren kimselerden de zekât kabul etme izin ve yetkisini vermektedir.  

[1527] Sadaka, etimolojik anlamı “özünde güçlü ve sağlam olmak” olan sıdk kökünden türetilmiştir. Yalanın zıddıdır (Krş: Mekâyîs). Kişinin, bağlılığındaki güç ve dürüstlük “sadâkat” ile ifade edilir. Kişinin sadâkatine delil olsun diye malından Allah adına çıkardığı miktara da “sadaka” denilmiştir. Burada sözü edilen sadaka, bir mü’minin arınmak amacıyla yılda bir kez vermek zorunda olduğu miktarı belli bir ‘sosyal vergi’ olan zekâttan daha öte bir şey olsa gerektir. Bu âyetler çerçevesinde yaşanan örnek olaylara, özellikle de Ka’b b. Malik’in tevbesinden sonra malının tümünü sadaka olarak vermek istemesine bakılırsa (Buhari, Tefsir 75), bunun adını rahatlıkla “tevbe sadakası” koyabiliriz (Bkz: 118, not 152). Zekât’la bu sadaka arasındaki fark şudur: Zekât gönüllü gönülsüz ‘fakirin zenginin malındaki hakkı’ olarak mecburken, “tevbe sadakası” bırakınız mecbur olmayı, kişinin Allah’a ve Elçisi’ne olan samimiyet (nasiha, bkz: 91, not 114) derecesine göre reddedilme ihtimalini de içinde barındırıyordu. Bir sonraki âyetten açıkça anlaşılıyor ki, kişinin sadakası Allah adına Allah Rasûlü tarafından alınmışsa, bu onun tevbesinin de kabulüne ‘işaret’ sayılmaktadır. [1528] Sekenun için krş: Âyet 40, not 51.  

[*] Âyetin bu bölümüne genellikle şöyle meal verilir: "onlara dua et; senin duan onlar için bir güvendir" Bu meal uygun değildir. Âyetin öncesinde ve sonrasında sözü edilen münafıklara dua edilemez. "Ve salli aleyhim = وَصَلِّ عَلَيْهِمْ" ifadesine "onlara sürekli destek ol" anlamı vermemiz Arap dilinin gereğidir. Çünkü Arap dili bilginlerinden Zeccâc'a (öl. 311 h.) göre salat'ın (=الصَّلَاة) kök anlamı lüzum =اللزوم yani süreklilik ve devamlılıktır. Sözlükçüler kelimenin deve ve diğer hayvanların kuyruğunun iki tarafı ve insanın iki bacağının ilk eklemi anlamında olan الصَّلْوين = salveyn'den alındığını söylerler. Bunlar kuyruk sokumunu çevreleyen kısım gibidir. Zeccâc şöyle devam etmiştir: "Bana göre doğrusu birinci anlamdır. Çünkü salât = الصَّلَاة Allah'ın farz kıldığı şeyleri sürekli yapmaktan ibarettir. Namaz = الصَّلَاة Allah'ın sürekli kılınmasını emrettiği en büyük farzlardandır. Önündekini takip eden anlamındaki musalli = المصلِّي 'nin salaveyn = الصلَوَيْن 'den yani atın kuyruk sokumunu iki yanı anlamından alındığı açıktır. Bunda, arkadaki atın kafasının, öndekinin kuyruk sokumunu takip etmesi gibi bir anlam vardır. (Lisanu'l-Arab, صلا mad.) Bize göre her iki anlam da aynı şeyi ifade eder. Önde olanı takip, süreklilik ister. lüzum =اللزوم da süreklilik ve devamlılık anlamındadır.