Tâhâ Sûresi 96. Ayet Meali

bk. et-Tefsîru’l-Kebir, 22/109-113.  

5.Yahut süs eşyalarının eritildiği potanın içine.  

 Müfessirlere göre Sâmirî’nin, İsrailoğullarının görmeyip de kendisinin gördüğünü ve izinden bir avuç toprak aldığını iddia ettiği elçi, Hz. Musa’nın huzuruna gelen Cebrail idi. Sâmirî, onun atının bastığı yerlerin yeşerdiğini görmüş, izinin toprağından bir avuç alıp ateşe atmıştı. Âyeti, mecazî manada «Allah’ın ilham ettiği ilmi böyle kullandım» şeklinde anlamak da mümkündür.  

1- Halkın göremediğini, yani Mûsâ Nebi'nin sihir yaptığını anladım.  

(*) Eser kelimesi genellikle iz anlamıyla ele alınmış ve bunun “ayak izi” olduğu yönünde yorumlar yapılmıştır. Hâlbuki yukarıda 84. âyette yer alan Musa peygamberin konuşmasına dikkat edilirse, bu kelimenin “öğreti, risâlet, onlara tebliğ edilenler” anlamında olduğu görülür. Söylem, Hz. Mûsa’nın izinden gittiği, elçinin de bu puta inandığı söylemidir. 88. âyette Sâmirî bunu şöyle kullanır: “Bu, sizin ilâhınız ve Mûsa’nın da ilâhı, fakat o unuttu.” Burada yer alan “basartu” fiili, hem bir şeyi gözle görmeyi hem de onu zihnen kavrayıp iyice anlamayı ifade eder. Bu durumda Sâmirî, Hz. Mûsa’ya “Ben senin söylediklerinin bazılarının yanlış olduğunu anladım, halkın geri kalan kısmının da onları anlamadığının farkına vardım.” demek istemiştir. Zira Sâmirî, aşkın ve görünmeyen bir Allah fikrine karşı çıkıyor, halkın görünen ve elle dokunabilen somut bir tanrıya inanması gerektiğini düşünüyordu. Sâmirî’nin cevabında sözü edilen elçi Mûsa peygamberdir. Nitekim aşağıda da geçtiği gibi Müfessir Ebu Müslim el İsfahani’in de tefsiri bu şekildedir. Ve bu tefsiri hem Zemahşerî, hem Er Razi tercih etmiştir. Ayrıca ( تفسيرالتحرير والتنوير) ‘’et -Tahrir vet -Tenvir’’adlı eserin sahibi müfessir İbni Aşür de bu tefsirin Kur’an’ın zahir anlamına en yakın olduğunu söyleyerek tercihini bu şekilde belirtmiştir.. قال أبو مسلم الأصفهاني : ليس في القرآن تصريح بهذا الذي ذكره المفسرون فههنا وجه آخر وهو أن يكون المراد بالرسول موسى عليه السلا م وسنته ورسمه الذي أمر به ، فقد يقول الرجل : فلان يقفو أثر فلان ويقبض أثره إذا كان يمتثل رسمه -- المراد بأثره : دينه وسنته وعلمه - ويكون المعنى الإجمالى للآية : أن السامرى قال لموسى - كنت قد أخذت جانبا من دينك وعلمك ، ثم تبين لى أنك على ضلال فنبذت ما أخذته عنك وسولت لى نفسى أن أصنع للناس عجلا لكى يعبدوه لأن عبادته أراها هى الحق- ويبدو لنا أن ما ذهب إليه أبو مسلم ، أقرب إلى ما يفيده ظاهر القرآن الكريم ، إذا ما استبعدنا تلك الروايات التى ذكرها المفسرون فى شأن السامرى وفى شأن رؤيته لجبريل – وقد رجح هذا أيضا الرازي ورجحه الزمخشري بتقديمه في الذكر على تفسير الجمهور وبذلك يصح أن يحمل لفظ الرسول على المعنى الشائع المتعارف ، وهو من أوحي إليه بشرع من الله وأمر بتبليغ (التحرير والتنوير  

[2] Bilmediklerini bildim.[3] Ey Resul! Sizi haksız gördüm de senin dininden, sünnetinden bir şey fırlattım.[4] Nefsime uydum.  

23 Düşünce, idrak ve muhakemesi zayıf toplumlarda soyut düşünceler ve inançlar, somut formlara dönüşmeye başlar. Çünkü beyin soyut düşünemez hâle gelir. Böylece soyut bir tanrı inancı bu gibi toplumlarda somutlaşır ve tevhitten putperestliğe geçilir. Sâmirî olayı buna bir örnek teşkil eder. Hz. Musa’nın öğretisinden “tevhid”i çıkarıp atmıştır. Kendi gibi olup aldattığı kimselere de yaptığı buzağıyı tanrı olarak sunmuştur.  

(Müfessirlerin genel görüşüne göre ise Samiri, Hz. Cebrail’i yere indiği şekli ile görmüş, onun ayağının altından veya atının ayak bastığı yerden bir avuç toprak almış ve bunu altın buzağının üzerine atmıştır. O da bundan ötürü böğürebilecek olmuştur. Veyahut bu bir avuç toprak o altın külçesini böğürebilecek bir buzağıya dönüştürmüştür. )  

1 Yani, Samiri: “Mûsa’nın dininde işime gelmeyen hükümler gördüm. Bunları beğenmediğim için onun dinini kendi düşüncelerime göre yorumlayıp bazı eklemeler ve eksiltmeler yaptım. Doğrudan doğruya inkâr etseydim belki buna muvaffak olamazdım.” diyerek, ta o günden bugünkü toplum ve sistem mühendislerine sahtekârca bir yöntem öğretmiştir. Bu yöntemin ana ilkesi: “inkâr etme, gönlüne göre düzenle” mantığıdır.2 Bu âyet: “Ben onların görmedikleri bir şey gördüm: (Sana gelen) elçinin (Cebrâil’in) izinden bir avuç (toprak) aldım ve onu (erimiş madenin içine) attım. Bunu, bana nefsim hoş gösterdi. dedi.” şeklinde de tercüme edilebilir. Ancak bu tercüme; Samiri gibi birisinin Cebrâil’i görmesinin mümkün olamayacağından dolayı, tercih edilmemiştir.  

81 Belirtmek gerekir ki, besura (lafzen, “gördü” yahut “gören/görür oldu”) fiili “[bir şeyi] zihnen kavradı”, “vukuf kazandı” yahut “anladı” gibi deyimsel anlamlarla yüklüdür. Bunun içindir ki, Ebû Müslim İsfehânî (ki bu zatın yukarıdaki ayetin tamamıyla ilgili tefsirini Râzî analiz etmiş ve son derece makul bulduğunu ifade etmiştir) bu cümleye şu anlamı vermektedir: “Ben onların (yani, halkın geri kalan kısmının) anlamadığını anladım; yani, senin söylediklerinin, Ey Musa, bazılarının yanlış olduğunu fark ettim”. Öyle görünüyor ki, Sâmirî, müte‘âl ve görünmeyen Tanrı ya da Allah fikrine karşı çıkıyor ve halkın “görünen, elle dokunulabilen somut” bir tanrıya inanması gerektiğini düşünüyordu. (Ayrıca bkz. bundan sonraki not.)82 Başka bazı müfessirlerce ortaya konan birtakım hayal mahsulü açıklamaların tersine, Ebû Müslim (Râzî’nin kaydettiğine göre) eser (lafzen, “eser/kalıntı” yahut “iz”) terimini bir kişinin ve özellikle bir peygamberin “tebliğ ve uygulaması” yahut -daha toparlayıcı bir deyişle- “öğretisi” anlamındaki mecazî yüklemiyle açıklamaktadır; ve buna bağlı olarak, kabedtu kabdaten min eseri’r-rasûl fe-nebeztuhâ ibaresinin “Rasûl’ün öğretisinden bir tutam [yani, “onun bir kısmını”] aldım ve onu (öğretinin muhtevasından) çıkarıp attım” anlamına geldiğini ortaya koymuştur; bu yoruma göre, Sâmirî’nin “Rasûl” derken üçüncü tekil şahıs olarak kasdettiği kimsenin Hz. Musa’nın kendisi olduğu anlaşılmaktadır (önceki notta temas edildiği gibi, Ebû Müslim’in bu pasajla ilgili yorumunu Râzî olduğu gibi benimsemektedir). Kanaatimizce, Sâmirî’nin Hz. Musa’nın öğretisinden bir kısmını reddetmesi, onun putperestliğe ve Allah’tan başka nesnelere ya da varlıklara tanrısal nitelikler yakıştırmaya ilişkin bilinçaltı eğilimlerini açığa vurmaktadır: Tanrısal varlığın yahut en azından onun “tecellisi” olarak tasarlanabilen şeyin somut bir imajını ortaya koyarak kavranamaz, tasarlanamaz olanı insanın sınırlı algı ve duyu alanına yaklaştırmayı amaçlayan boş ve aldatıcı bir hayalcilikten ibarettir, bu yoldaki tüm çabalar insanın Allah’a ilişkin kavrayışını aydınlatacağına daha da bulanık bir hale soktuğundan, bu yönde atılan her adım en başta kendi amacını baltalamakta ve böylece çıkmaz bir yola sokulmuş olan dindar eğilimli kişinin manevî potansiyeli büsbütün ziyan edilmektedir: Kur’an’daki veriliş tarzı itibariyle, altın buzağı kıssasıyla anlatılmak istenen gerçek de, şüphesiz budur.  

[2619] Bazı ilk tefsirlerde yer alan ve vahiy temeline dayanmayan rivayetler paralelinde bir okumaya alternatif olarak, müfessir Ebu Müslim’in bu alternatif okuma biçimini Râzî, hem kabul ederek hem de doğruluğunu dört maddelik bir açıklamayla destekleyerek nakleder (Karşıt görüş ve destek için bkz: Âlûsi ve İbn Âşûr). Ebsartu fiilinin raeytu anlamına geldiği hatırlanacak olursa, fiil somut bir şey görmekten de öte “bir görüşe varmak ve bir kanaate ulaşmak” vurgusunu da içerir (aynı kökten gelen besâir ile ilgili bir açıklama için bkz: 17:102, not 120). [2620] Veya Sâmirî’nin uydurduğu bir yalan olarak “Elçi meleğin bastığı yerden bir miktar toprağı içine attım”. “İz, belirti, bilgi, belge, delil” anlamlarına gelen eser, kökeni dolayısıyla “etkili” ve “kalıcı” yan anlamlarını bünyesinde barındırır. Klasik tefsir, er-Rasul’ün “vahiy meleği” olduğunu söylemişse de, Kur’an’ın hiçbir yerinde -belirlilik takısıyla- bu kelime Cebrail için kullanılmaz. Kaldı ki “Sâmirî’nin ayrıcalığı neydi ki Cebrail’i görebildi?” sorusuna getirilen cevapların hiçbir mesnedi yoktur (Bkz: Kurtubî). Müfessir Râzî’nin de katıldığı Ebu Müslim’in yaklaşımına göre, buradaki “Elçi” Hz. Musa’dır. “Çekilip alınan” ve “kaldırılıp atılan” da onun tebliğ ettiği mesajın “en etkili parçası” (eser) olan “tevhid”dir. Samirî, aşkın ve mutlak Allah inancının yerine, putperestçe düşüncelerinin ürünü olan somut, elle tutulup gözle görülür ‘tanrıları’ ikame ediyordu. Çoktanrıcı Apis kültü içinde bir alt totem olan İnek Tanrısı’nı hatırlatan inek yavrusu heykelini, işte bu nedenle yapmıştı. Sâmirî’nin Hz. Musa’ya “Elçi” demesi, müşriklerin Allah Rasûlü’ne “ey kendisine vahiy indirilen” (15:6) demesiyle aynı edebi üslubun eseridir (Krş: Meraği). [2621] Âyetin bu son cümlesi, Sâmirî’deki sapmanın kaynağına işaret etmektedir ki, o da içgüdülerinin etkisindeki bozuk tasavvurudur.  

Samirî bu sözü ile şunu demek istemişti: “Ben onların göremediklerini, yani Hayat bineği üzerinde sana gelen Cebrail (a.s.)’ı, gördüm. Kalbime bu duygu geldi, onun izlerinden bir avuç toprak aldım, onun bereketinden yararlanmak istedim.”  

[*] İltifat  

(7) Cebrail’in.  

2621 This answer of the Samiri is a fine example of unblushing effrontery, careful evasion of issues, and invented falsehoods. He takes upon himself to pretend that he had far more insight than anybody else: he saw what the vulgar crowd did not see. He saw something supernatural. "The Messenger" is construed by many Commentators to mean the angel Gabriel. Rasul (plural, rusul) is used in several places for "angels" e.g., in 11:69, 77; 19:19; and 35:1. But if we take it to mean the Messenger Moses, it means that the Samiri saw something sacred or supernatural in his footprints: perhaps he thinks a little flattery would make Moses forgive him. The dust became sacred, and his throwing it into the calf s image made the calf utter a lowing sound! As if that was the point at issue! He does not answer the charge of making an image for worship. But finally, with arrogant effrontery, he says, "Well, that is what my soul suggested to me, and that should be enough!"