Sâffât Sûresi 125. Ayet Meali

Ba'l, altından yapılma bir puttur. Güneşten kinayedir diyenler de vardır.  

3.Ba`l: İlyas (a.s.)`ın kavminin taptığı altından yapılma bir puttu. Bilinen Ba`lebek beldesi de bu puta nisbetle böyle adlandırılmıştı.  

“Ba’l”, Şam’da “Bekk” adındaki şehir halkının taptığı büyük bir altın putun adıdır. Bazılarına göre Güneş Tanrıçasıdır. Tarihçilerin tespitine göre, Şam dolaylarında bulunan “Ba’l Bekk kalesi” ismini bu puttan almıştır.  

[1] Bir putun ismi  

“Ba’l”, o dönemde Şam bölgesinin “Bekk” yöresinde tapılan bir putun adıdır.  

 Ba’l, Şam’da Bek adındaki şehir halkının taptığı altın putun adı idi. Şimdi buraya Ba’lebek denmektedir.  

1- İlah edinilen bir putun adı. Efendi, sahip, rabb demektir.  

(1)“(Suâl:) Kur’ân’da اَحْساَنُ الْخاَلِق۪ينَ [Yaratanların en güzeli], اَلرْحَمُ الرَّحِم۪ينَ[Merhametlilerin en merhametlisi] gibi kelimât, başka hâlıklar (yaratıcılar), râhimler (merhamet ediciler)bulunduğunu iş‘âr eder (bildirir)? (...) (El-cevab:) (...) Kur’ân, baştan başa tevhîdi (Allah’ın birliğini) isbât ettiği ve gösterdiği için bir delîl-i kat‘îdir ki, Kur’ân-ı Hakîm’in o nevi‘ kelimeleri sizin fehmettiğiniz (anladığınız) gibi değildir. Belki اَحْساَنُ الْخاَلِق۪ينَdemesi: ‘Hâlıkıyet (yaratıcılık) mertebelerinin en ahsenindedir (en güzelindedir)’ demektir ki, başka hâlık bulunduğuna hiç delâleti yok. Belki hâlıkıyetin sâir sıfatlar gibi çok merâtibi var. اَحْساَنُ الْخاَلِق۪ينَ demek: ‘Merâtib-i hâlıkıyetin en güzel, en müntehâ (en son) mertebesinde bir Hâlık-ı zü’l-Celâl’dir’ demektir. (...)*اَحْساَنُ الْخاَلِق۪ينَ gibi ta‘birler, hâlıkların taaddüdüne (çok sayıda olduğuna) bakmıyor. Belki mahlûkıyetin envâına(mahlûkların çeşitliliğine) bakıyor. Yani ‘Herşeyi, herşeye lâyık bir tarzda, en güzel bir mertebede halk eder bir Hâlık’tır.’ Nasılki şu ma‘nâyı اَحْسَنُ كُلَّ شَئٍ خَلَقَهُ*[Yarattığı herşeyi güzel yaptı] gibi âyetler ifâde eder.” (Sözler, 32. Söz, 282-283)(2)“Ba‘l”, Lübnan’da Bekā vâdisinde yaşayan bir ahâlinin taptıkları bir putun adı idi. Hâlen de burası Bekā’ın Ba‘li anlamında Ba‘lebek (Baalbek) adıyla bilinmektedir. Hz. İlyâs (as)’ın bu şehre peygamber olarak gönderildiği rivâyet olunmuştur. (Beyzâvî, c. 2, 301)  

(*) Yüce Allah insana verdiği kabiliyetle kendisi de bir nevi yaratma/yapma, ölçüp biçme, şekil verme, yapma ve inşa etme özelliklere sahiptir. Ama İnsanın bu nevi yaratma yüce Allah’ınkine benzemez. Çünkü yüce Allah yoktan yaratır ve var eder, insan ise, yüce Allah’ın kendisine verdiği bir güç ve kabiliyetle Allah’ın yarattığı bir şeyi işleyip ona başka bir şekil, biçim ve mahiyet verebilir, ama yoktan bir şeyi var edemez…(Ba’l; sahip, efendi, reis, koca anlamlarında kullanılır. Sami toplumları kadim dönemlerde de bu kelimeyi “ilâh” anlamında kullanmışlar ve bir tanrıya özel isim olarak vermişlerdir. Bilhassa “Ba’l” Lübnan’daki Fenikeliler’in en büyük erkek tanrısı olarak şöhret bulmuştur. Karısı “İştir” ise büyük tanrıça idi. Araştırmacılar arasında “Ba’l” ile Güneş’in mi, Mars gezegeninin mi, “İştir” ile de Ay’ın mı, Zühre yıldızının mı kastedildiği ihtilaf konusudur. Ancak her halükârda Babil’den Mısır’a kadar tüm Ortadoğu’da özellikle Lübnan, Şam ve Filistin’de Ba’l’e tapmanın yaygın olduğu tarihten sabittir. İsrail oğulları Mısır’dan çıktıktan sonra Filistin’e ve Doğu Ürdün’e geldikleri dönemde, Tevrat’ın şiddetle şirki reddeden bölümlerine ve“müşriklerle evlenmeyiniz” şeklindeki apaçık hükmüne rağmen, onlar müşriklerle evlenmiş, onlarla sosyal ilişkiler kurmuş ve dolayısıyla şirk hastalığı kendilerine de bulaşmıştır. Kitab-ı Mukaddes’in açıklamasına göre, İsrail oğullarındaki bu ahlâkî ve dini çöküş, Hz. Musa’nın halifesi, Hz. Yeşu b. Nun’un vefatını müteakip başlamıştır.) (K. Çelik Meal Açıklaması)  

[6] Bir putun ismidir. Yemen lügatinde Râb mânâsına gelir. Bu halde Allah'ı bırakıp bazı Rablere mi tapıyorsunuz, demek olur.  

26 Ba’l/Baal: Fenikelilerin en büyük erkek tanrısının/putunun adıdır. İsrailoğullarının kralı Ahab, Hz. İlyas’a kızdığından halkına Ba’l putuna tapmayı emretmişti. O aynı zamanda Orta Doğu’da yaşayan bütün kavimlerin ortak putu haline gelmiştir.  

(Ba’l; sahip, efendi, reis, koca anlamlarında kullanılır. Sami toplumları kadim dönemlerde de bu kelimeyi “ilâh” anlamında kullanmışlar ve bir tanrıya özel isim olarak vermişlerdir. Bilhassa “Ba’l” Lübnan’daki Fenikeliler’in en büyük erkek tanrısı olarak şöhret bulmuştur. Karısı “İştir” ise büyük tanrıça idi. Araştırmacılar arasında “Ba’l” ile Güneş’in mi, Mars gezegeninin mi, “İştir” ile de Ay’ın mı, Zühre yıldızının mı kastedildiği ihtilaf konusudur. Ancak her halükârda Babil’den Mısır’a kadar tüm Ortadoğu’da özellikle Lübnan, Şam ve Filistin’de Ba’l’e tapmanın yaygın olduğu tarihten sabittir. İsrail oğulları Mısır’dan çıktıktan sonra Filistin’e ve Doğu Ürdün’e geldikleri dönemde, Tevrat’ın şiddetle şirki reddeden bölümlerine ve “müşriklerle evlenmeyiniz” şeklindeki apaçık hükmüne rağmen, onlar müşriklerle evlenmiş, onlarla sosyal ilişkiler kurmuş ve dolayısıyla şirk hastalığı kendilerine de bulaşmıştır. Kitab-ı Mukaddes’in açıklamasına göre, İsrail oğullarındaki bu ahlâkî ve dini çöküş, Hz. Musa’nın halifesi, Hz. Yeşu b. Nun’un vefatını müteakip başlamıştır.)  

[Ba‘l] putu, Kenan bölgesinde yaşayanların yağmur ve bereket ilahı olarak kabul ettikleri puttu. [Ba‘l] kelimesinin yöre dillerinden olan İbranice Fenike dillerinde “efendi” veya “ileri gelen” anlamına geldiği, Suriye ve Filistin’de eski Samiler tarafından tapınılan birçok erkek putun her birine verilen bir şeref payesi olduğu ifade edilmektedir. Eski Ahid’e göre bu kelime, putperestliğin genel bir tanımlaması olarak kullanılmaktadır. Buradan anlaşıldığına göre [ba‘l] kelimesi, “rabb” veya “ilah” anlamında Menat, Hübel gibi bir putun adıdır (Bkz. Mustafa Öztürk, [Meâl], s. 618; Esed, [Kur’an Mesajı], s. 918’de 49. not).  

1 Ba’l: Bir put veya kral ismidir. Bu putun, yirmi arşın boyunda, altından ve dört yüzlü olduğu söyleniyor. Başta Ken‘ânîler olmak üzere eski yakındoğu topluluklarının çoğunda Tanrı’ya bu ad verilirdi. Sâmî dillerde ortak olarak “sahip, efendi” manasına gelen bu kelime, Arapça’da “üstünlük” ifade eder. İsrâil oğulları Yeşû’un ölümünden sonra Ba‘l’e tapınmaya başladılar. Yahudi tarihi boyunca Allah’a kulluktan uzaklaşıp mahallî ilâhlara tapınma sık sık tekrarlandı. Ba‘l onlara göre yüce yaratıcının “rab” vasfını ifade ediyordu. Beşerin somut varlıklara olan tapınma temayülü yüzünden bazı insanlar Allah’ın ba‘l vasfının tecellîsiyle ilgili olan yaratma, verimli kılma, kemale erdirme gibi sıfatları üzerinde fazlaca durarak O’nu; rüzgâr, yağmur ve bereket veren “tabiat tanrısı” şeklinde tasavvur ettiler ve sonra da boğa ile temsil ederek putlaştırdılar. Hâlâ Şam civarında Ba’lebek adında bir kasaba da vardır.  

49 Ahsenu’l-hâlikîn’in bu şekilde çevrilmesi konusunda bkz. sure 23, not 6. Ba‘l terimi (Avrupa dillerinde geleneksel olarak Baal şeklinde okunur) bütün eski Arapça lehçelerinde -İbranice ve Fenike dilleri dahil- “efendi” veya “ileri gelen” anlamına gelir. Bu terim, özellikle Suriye ve Filistin’de eski Samîler tarafından tapınılan birçok “erkek” putun her birine verilen bir şeref payesi olarak kullanılırdı. Eski Ahid’de bu isim, bazan “putperestliğin” -Kitâb-ı Mukaddes’e göre ilk İsrailoğulları’nın çok sık işledikleri bir günah- genel bir tanımlaması olarak geçer.  

[4028] Ba‘l, Fenikelilerin en büyük erkek tanrısı. Muvahhid olan İsrâiloğullarının Ba‘l putuna tapma sürecinin kısa hikâyesi şu: Kral Ahab bir adamın değerli arazisine el koydu. Hz. İlyas bu zulme karşı çıktı. Kral “Sen benden yana değilsen ben de senden yana değilim” diyerek Allah’ı bırakıp komşu putperest kavmin putu Ba‘l’e tapmayı emretti. Sözün özü, bu ibretlik olay, aslında “menfaatlerine tapma”nın tipik bir örneğiydi. [4029] Halkın “icat” vurgusuyla. Zira bu bağlam Ba‘l putundan söz edilen bir bağlamdır. Zımnen sizi bu sanat eseri olan yontular cezbediyorsa eğer, onların hammaddesini de, ustalarını da yaratan Sanatkârlar Sanatkârı Allah ne güne duruyor?  

Ba'l Şam'da Bek adlı bir kent halkının putu idi. Şimdi buraya Ba'l-bek denmektedir. Bir görüşe göre da B'al, Yemen dilinde tanrı anlamına gelir.  

(11) 23:14’ün açıklamasına bakınız.  

4113 For Ba'1-worship see last note.