Rûm Sûresi 28. Ayet Meali

[1] Öyle ise nasıl benim kullarımı bana şerik koşabilürsiniz?  

 Âyette, insanların, kendi cinslerinden ve aynı yaratılış evsafına sahip olan kölelerini bile kendilerine denk tutmaya, geçici dünya mülklerine ortak etmeye rıza göstermedikleri gerçeğine işaret edilerek; eşi ve benzeri olmayan Yüce Allah’a şirk koşmanın, O’nun mutlak mülkiyetine ortaklık atfetmenin ne kadar akıl almaz bir iş olduğu temsil yoluyla anlatılmakta ve kölenin efendisine ortak olamayacağı gibi kulun da Allah’a ortak olamayacağı vurgulanmaktadır. Ayrıca Kur’an âyetlerinin, düşünen kafalara hitap ettiği de özellikle belirtilmektedir.  

1-Yeminle hak sahibi olduğunuz anlamına gelen “Ma melaket eymanukum” deyimine “sağ elinin” sahip olduğu anlamı da verilmektedir. Bu deyim, “antlaşma yoluyla sahip olunan” demektir. El, deyim olarak “güç” demektir; güç yolu ile “üzerinde yetkili olma hakkına” sahip olduğunuz, antlaşma yoluyla sahip olunanlar, sorumluluğu üstlenilenler, bakmakla yükümlü olunanlar, meşru şekilde sahip olunanlar, himayeniz altında olan, sorumluluğunu üstlendiğiniz gibi anlamlara gelmektedir. 2- Bu ayette, Rabb'imiz; rızkı yaratan da rızkın gerçek sahibi olan da Ben'im diyor. Ve diyor ki: Siz yeminle hak sahibi olduğunuz kimseleri malınıza ortak ediyor musunuz ki Ben kullarımı rızıklandırırken bu rızıklandırmamda ilahlarınızı (Lat, Uzza, Menat vb.) Kendime ortak edeyim? Ve onlar aracılığıyla veya onlarla birlikte size rızık vereyim. Diğer bir anlatımla, rızık verici olan yalnızca Benim demektedir. Hiçbir fabrika sahibi, fabrikasında çalışan bir işçiyi malda ve yönetimde kendisiyle eşit görmez. Aynı içerikte bir diğer ayet de şudur: “Allah, rızık konusunda kiminizi kiminize üstün kıldı. Üstün kılınanlar; rızıklarını yeminle hak sahibi oldukları kimselere aktarıyorlar da onlar, onda eşit oluyorlar mı? O halde, Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar? (16:71)”  

(*) Yani ‘Size kendinizden/düzeninizden örnek verdi.’ ifadesiyle bu sistemi Allah’ın onayladığı manasına gelmemelidir. Amaç, âyetin sonunda hem insani hem de hukuki açıdan ifade edildiği gibi mahza anlaşılmaktır. İşte olması gereken kulların bu çarpık düzeni değil, efendi ve kölenin olmadığı, (yani herkesin hür olduğu, kulluğun kullara değil, sadece yüce Allah’a ait olduğu) takvaya dayalı bir sistemdir. Ayrıca (ما ملكت أيمانهم) ‘’ma meleket…’’iki veya daha fazla kişi arasında yapılan sağlam sözleşme, akitleşme demektir. Hizmet karşılığı yapılan ve karşılıklı taahhütlere dayalı bu akitleşme üzerinden Allah bir darbımesel yani ayırt edici bir örnek vermektedir. Buradaki kıyas akitleşilen ile olan ilişki ve hiçbir akdin, sözleşmenin, taahhüdün olmadığı kişiler arasındaki ilişkilerdeki fark üzerinden verilmiştir. İnsanlar kendilerini yaratan, kendilerine rızık veren ve imkânlar sağlayan Allah’a ontolojik bir borçla varlık âleminde yer alabilir. Buna rağmen hiçbir borcu, taahhüdü yokmuş gibi Allah’a ortaklar uydurur. İnsanın bunları uydurmasının sebebi, hiçbir borç ve mükellefiyetinin olmadığı hâlde, şahıslara/ nesnelere kendisini borçlu hissetmesidir. Bu zan insanı köleleştirir. İşte şirk bu nedenle büyük bir zulüm doğurur. (Bkz. Lokman:13) Allah’ın tevhit üzere yarattığı sistem ve üstün örnekler izzet ve hikmetli iken, kulların uydurduğu şirk ve kölelik sistemi insanları zillete düşüren büyük bir zulümdür. (Kurandan Hayata) Yani" size verdiğimiz rızıkta, insani ve hukuki statüde size eşit ve ortak oldukları hâlde yönetiminizde bulunan kimseleri kendinize eşit ve ortak kabul etmiyorken, nasıl oluyor da Allah’ın mülkünde tutup onun bölünmez bütünlüğünü parçalayarak kimi insanları, atalarınızı, putları, güneşi, ayı, yıldızları vs. Allah’a denk yapıp, ona ortak koşuyorsunuz? Siz daha kendi mülkünüzü, yönetiminizde bulunanlarla paylaşmaya yanaşmazken kalkıp Allah’ın mülkünü düzmece tanrılara pay ediyorsunuz olacak iş mi bu?"denmek isteniyor. Demek ki bir "tarihsel" örnek çekirdek olarak kullanılıyor ve onun üzerinden"evrensel"mesajlar veriliyor … Bu konun detayı için R. İ. Eliaçık’ın YAŞAYAN KUR’AN adlı eserine bakılabilir… Not: Başta bu ayetin hedef kitlesi Müslümanlar değil, köle ve efendi sistemini meşru sayan ve yüce Allah’tan başkasına tanrısal nitelikler yakıştıran putperestlerdir. O eşitliğe dayanmayan, insanlık dışı çarpık düzenleri, yüce Allah’ın onay vermediği bir düzendir. Böyle bir örnek verilmekle hem onlar hem de onların çarpık düzenleri eleştirilmektedir. Ayrıca kimi mealcilerce bazı ayetlerde bu kalıba (ما ملكت أيمانهم) “köle” şeklinde de anlam verilmekte. Fakat bu yanlış bir tanımlama, çünkü “köle” Kur’an’da ayrı kelime “abd” olarak zaten geçiyor. Ayrıca kölelikte kişinin rızası alınarak, çift taraflı yapılmış yeminli bir anlaşma bulunmadığından “ma meleket” kavramı ile de örtüşmeyecektir. Aşağıdaki metinlerde köle, (عبد) ile ilgili örnekler verilmiştir. عَبْد : مخلوق ، مُطيع ، خاضع - العَبْدُ : الرَّقيق مملوك غير حُرّ ، إنسان يُباع ويُشترى (تعريف و معنى عبد في معجم المعاني الجامع - معجم عربي عربي عَبْدٌ ( ج ) عِبَادٌ و عَبِيدٌ و عُبَادٌ, köle, kul, bende ترجمة و معنى عبد في قاموس عربي تركي )  

[2] Köle ile ağası bir olmayınca Allah'ın kulunu nasıl Allah'a ortak yapıyorsunuz!  

Ayetlerin açıkça ortaya konulmasıyla ilgili bkz. En‘âm 6:55, 97, 98, 114, 119, 126, 154; A‘râf 7:32, 52, 145, 174; Tevbe 9:11; Yûnus 10:5, 24, 37; Hûd 11:1; Yûsuf 12:111; Ra‘d 13:2; İsrâ 17:12; Fussilet 41:3, 44.  

1 Bu âyette Allah, müşriklerin kölelerini bile kendilerine eşit görmezlerken, hiç işe yaramayan putlarının, Kendisine nasıl eşit veya eş olabileceğini, sert bir şekilde sorgulamaktadır. Bunu anlayamayanların da aklını kullanamayan kimseler olduğunu ifâde etmektedir. Konu ile ilgili diğer benzetmeler için Bk. (Nahl: 71, 75, 76)  

20 Lafzen, “kendinizden bir örnek (mesel)”.21 Yani, köleleri veya birinin otoritesi altında yaşayan kimseleri.22 Lafzen, “benzerlerinizden” -yani, “statü olarak size denk durumda olanlardan”. Buradaki soru, tabii ki, üslup gereği sorulan (rhetorical) bir sorudur ve olumsuz bir karşılığa sahiptir. Fakat eğer (kasdedildiği üzere) bir efendi, kölelerini kendi isteğiyle tam yetki sahibi ortaklar olarak görmezse -efendi ile köle, esas olarak, her ikisi için ortak olan insanî değerler açısından eşit olsalar bile (Zemahşerî)- insan, herhangi bir varlığı veya nesneyi, mutlak efendisi ve yaratıcısı olan ve mevcut veya muhtemel hiçbir şeyle mukayese edilemeyecek bir konumda bulunan Allah’a nasıl denk görebilir? (Benzer bir amaca yönelik örnekler 16:75-76’da görülebilir.)  

[3588] Lafzen: “birbirinizden” (Bkz: 24:12, not 16). Bu bağlamda toplumsal statü denkliğine vurgu yapılmaktadır. [3589] Zımnen: Siz size emanet edilen üzerindeki tasarruf hakkınızı başkalarıyla paylaşmaya dahi yanaşmazken, Allah’ın mutlak otoritesini başkalarıyla paylaşmasını O’ndan nasıl beklersiniz? Ve Allah’a şirk koşmanın bu demeye geldiğini nasıl bilmezsiniz?  

(10) Siz hiçbir şeyin yaratıcısı olmadığınız halde, size verilmiş olan ve gerçek sahibi olmadığınız bir malı, tıpkı sizin gibi yaratılmış olan başka insanlarla paylaşmaya razı olmazsanız, herşeyin yaratıcısı olan Allah, kendi mülkünü, kendi yarattıklarıyla paylaşır mı? Kendi kullarının, yine kendileri gibi yaratılmışları Ona ortak koşmasına ve mülkünü onlar arasında bölüştürmesine razı olur mu?  

3535 One way in which we can get some idea of the things higher than our own plane is to think of Parables and Similitudes drawn from our own lives and experience. And such a Similitude or Parable is offered to us now about false worship. See next note. 3536 Allah is far higher above His Creation than any, the highest, of His creatures can be above any, the lowest, of His creatures. And yet would a man share his wealth on equal terms with his dependents? Even what he calls his wealth is not really his own, but given by Allah. It is "his" in common speech by reason merely of certain accidental circumstances. How then can men raise Allah's creatures to equality with Allah in worship? 3537 Men fear each other as equals in a state of society at perpetual warfare. To remove this fear they appoint an authority among themselves-a King or sovereign authority whom they consider just-to preserve them from this fear and give them an established order. But they must obey and revere this authority and depend upon this authority for their own tranquillity and security. Even with their equals there is always the fear of public opinion. But men do not fear, or obey, or revere those who are their slaves or dependents. Man is dependent on Allah. And Allah is the Sovereign authority in an infinitely higher sense. He is in no sense dependent on us, but we must honour and revere Him and fear to disobey His Will or His Law. "The fear of Allah is the beginning of wisdom." 3538 Cf. 6:55 , and 7:32 , 174, etc.