Nisâ Sûresi 8. Ayet Meali

1.Yani:"Mirasın paylaştırılması esnasında sözü edilenlerden kimse bulunursa onlara da bir şeyler verin ve güzel sözlerle gönüllerini alın." Bazı ilim adamları mirasla ilgili bütün hükümler açık bir şekilde bildirildiğinden dolayı bu ayeti kerimedeki hükmün neshedilmiş olduğunu söylemişlerdir. Bazılarına göre ise buradaki hüküm neshedilmiş değildir ama bir farziyet değil mendubiyet ifade eder. Yani bu hükmün yerine getirilmesi zorunlu olmamakla birlikte yerine getirilmesinde sevap vardır.  

 7. ve 8. âyetten birincisi cahiliye devri geleneklerini yıkarak mirastan kadının da payı olduğunu, Allah’ın onlar için ayırdığı bu payın mutlaka kendilerine verilmesi gerektiğini ifade etmektedir. İkinci âyet ise İslâm’ın getirdiği en geniş kardeşlik ve en insanî dayanışma anlayışı ve sosyal adalet prensibi içinde, mirasta payı olmayan -nisbeten- uzak akrabaya, o civarda bulunan fakir fukaraya da mirastan bir şeyler verilmesini, gönüllerinin alınmasını, emeksiz elde edilen servete karşı muhtemel menfi duyguların önlenmesini emretmektedir.  

(*) Bu iki ayetten birincisi cahiliye devri geleneklerini yıkarak mirastan kadının da payı olduğunu, Allah’ın onlar için ayırdığı bu payın mutlaka kendilerine verilmesi gerektiğini ifade etmektedir. İkinci ayet ise İslamın getirdiği en geniş kardeşlik ve en insanı dayanışma anlayışı ve sosyal adalet prensibi içinde, mirasta payı olmayanlara-nispeten uzak akrabaya, o civarda bulunan yoksul ve muhtaçlara da mirastan bir rızık/ pay verilmesini, gönüllerinin alınmasını, emeksiz elde edilen servete karşı muhtemel menfi duyguların önlenmesini emretmektedir. Yani bu ayette göre de babaları ölmüş çocuklar, dedelerinin malında kendileri için bir rızık vardır, yani en az babalarının payı kadar kendilerine bir pay verilmelidir. Bazı son dönem âlimleri, (Bakara,2/180) ayetinden yola çıkarak bu hususuta emredilen vasiyet farz bir vasiyet olarak kabul etmişlerdir. Bu âlimler, dedenin böyle bir vasiyet yapmadan ölmesi halinde, vasiyet etmiş gibi kabul edileceğini söylemişlerdir (Ebû Zehra, Şerhu Kânûni’l-Vasiyye, 198-200). Bu nedenle hem Bakara-2/180. ayetin, hem de Nisa-8. ayetin hükmü gereği, dede hayatta iken babaları ölmüş torunlarına (şayet babaları hayata olsaydı payına düşen ne ise o kadarını) onlara vasiyet etmelidir. Eğer vasiyeti ihmal etmişe, bu hak ve vasiyet yine zayi olmaz, şayet verilmiyorsa mahkemi yoluyla da alabilirler. Aşağıdaki açıklamaya bakılabilir. ..كان على الجد أن يوصي لهؤلاء الأحفاد بشيء، وهذه الوصية مفروضة ولازمة عند بعض فقهاء السلف . فهم يرون أن فرضًا على الإنسان الوصية لبعض الأقارب ” ولبعض جهات الخير وخصوصًا إذا كان هؤلاء الأقارب قريبين وليس لهم ميراث ...وكلمة كُتب (البقرة - 180)” تفيد الفرضية ونحن نختار المذهب الذي يأخذ بظاهر الآية ...لأنه يمكن فهم الآية على هذا النحو.وعليه كان واجبًا على الجد أن يوصي لهؤلاء الأولاد، لأنهم أبناء ابنه، قرابة قريبة ولأنهم كما قالوا فقراء، ولأنهم يتامى ” فقد اجتمع عليهم اليتم والفقر والحرمان، وقد كان على الجد أن يتدارك هذا أن يوصي لهم بشيء، في حدود الثلث . لأن الوصية في الشرع الإسلامي لا تزيد عن الثلث . فقد قال النبي صلى الله عليه وسلم لسعد بن أبي وقاص حين سأله عما يوصي به من ماله فأجاب ” الثلث – والثلث كثير “. (متفق عليه من حديث سعد بن أبي وقاص) هذا ما كان ينبغي أن يفعله الجد = وإذا كان الجد مقصرًا، فقد كان على الأعمام أن يتداركوا هذا التقصير ويعطوا هؤلاء لأنهم من أقرب أولي القربى ثم هناك أمر ثالث يتدارك به الشرع هذا الموقف وهو: قانون النفقات في الإسلام إن الإسلام تميز عن سائر الشرائع بفرض النفقة على الموسر من أجل قريبه المعسر، وخاصة إذا كان من حق أحدهما أن يرث الآخر، كما هو المذهب الحنبلي، وكذلك إذا كان ذا رحم محرم كما هو المذهب الحنفي . وذلك مثل ابن الأخ ففي هذه الحالة تكون النفقة واجبة، وتحكم بها المحكمة، إذا رفعت إليها قضية من هذا القبيل إنه لا ينبغي للعم أن يكون ذا بسطة وثروة، وعنده بنات أخيه أو أبناء أخيه وليس لديهم شيء ومع هذا يدعهم، ويدع أمهم المسكينة تكدح عليهم وهو من أهل اليسار والغنى . . . هذا لايجوز في شرع الإسلام ...هذه التدابير في فتوى الشيخ القرضاوي... (حرر هذه الفتوى حامد العطار عضو لجنة تحرير الفتوى بالموقع).  

[1] Varis olmayan hısımlar. Âyeti celîle istihap ve tergibe mahmuldür.[2] Başlarına kakmayın.  

Bu buyruk, mirastan yararlanmak için başkalarının da gözetilmesi hükmünü içermektedir.  

1 Bu âyetteki fiillerin emir kipinde olmasından dolayı, bazı âlimler böyle yapmanın farz olduğu kanaatine varmışlardır. Hatta bu ifadeden, halk arasında “dede yetimi” diye tabir olunan yetimlerin gözetilmesi kanaatine varanlar da mevcuttur.  

7 Yani, miras üzerinde hiçbir yasal hakları olmayan, ama yine de (mirasın bölüştürülmesi sırasında) gözönüne alınmaları gereken insanlar.  

[727] Buradaki yetimler kimlerdir? Elbette ilk akla gelmesi gereken 11. âyetteki taksimatta yer almayan ölen babalarına dedelerinden kalan pay hakkında hiçbir hüküm yer almayan “dede mahrumları”dır. Miras paylarının geçtiği 11. âyetten önce bunların zikredilmesi, adeta “yetimlerin hakkı her payın önünde gelir” mesajı taşır. Bu yüzden Ömer b. Abdülaziz ve bazı otoriteler dedenin yetimlere vasiyet yapmasının zorunluluğuna hükmedip, vasiyet yapmaması durumunda vasiyet yapmış gibi davranılacağı sonucuna varmışlardır. Buna da “zorunlu vasiyet” (el-vasiyyetu’l-vâcibe) demişlerdir. Her hâlükarda yetimlerin mirastaki hakkının diğerlerinden önce zikredilmesi, onların önceliğine delâlet eder. [728] Bu cümle sözün muhataptaki yankısıyla ilgilidir. Söz söylerken muhatabın duygularını gözetmeyi emreden bu âyet, sözün gönül okşayıcı ve hatır alıcı biçimde söylenmesini ister. Zira bu, iyi eylemi tamamlayan bir unsurdur. İyi eylem güzel sözün yakıtı, güzel söz iyi eylemin armağanıdır: “O’na sadece güzel sözler yükselir, o sözleri yücelten ise salih amellerdir” (35:10). Doğru olan nice eylem ve söz vardır ki, sırf çirkin üslûbu yüzünden ziyan olmuştur.  

[1] Bu âyet-i kerîmenin hükmünde ihtilâf olundı. Ba'zılar bu, mîrâs âyetinden evvel olub mîrâs âyetiyle nesh olundı. Ve ba'zılar da: Hayır mensûh değildir mûcibiyle 'amel vâcibdir. Mîrâscı olmayan akrabâya, eytâma ve fukarâya hîn-i taksîmde bulunurlar ise bir şey virmek lâzımdır. Bir takımı da: Bu emir vücûb içün değildir. Münâsib ve müstahsen oldığını beyândır didiler ki bu son kavil evvelkilerden evlâdır.  

[*] Ölenin daha önce maddi desteğini görmekte olan ve bu ölüm nedeniyle çaresiz(miskin) durumuna düşen diğer kimseler(Örneğin ölen tarafından eğitim masrafları üstlenilmiş olan bir öğrenci)