Nisâ Sûresi 3. Ayet Meali

Adâlet, doyurmak, giydirmek, hattâ çocuğa sütnine tutmak, ayrı ev veya daire tahsis etmek gibi hususlarda olduğu kadar kadına muâmele hususlarında da riâyet edilmesi gereken şarttır.  

[Not: Nisa Suresi 24. Ayetin sonundaki açıklamaya bakınız.]  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 4/129.  

(*) “Yeulu” kelimesi “lâ yeulu men iktesade” hadisince ve İmam-ı Şafii’nin görüşüne göre fakirlik manasına gelir.  

[69] Yetim malı ve çok evlilik hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, V, 24-32.  

Bkz. 4/129İslamiyet yeniden canlandığı sırada Arap Yarımadasında Cahiliye âdetleri egemendi. İslamiyet bunlardan bazılarını bir anda kaldırıyor, bazılarını tedrici bir yolla yasaklıyor, bazılarını da mutedil hale getiriyordu. Evliliğe sınır koyan bu ayet geldiği zaman, erkekler sayı tahdidi olmaksızın istedikleri kadar kadınla evlenebiliyordu ve bu kadınların kayda değer hakları da yoktu. Dünyalık bir eşya gibi alınıp satılabiliyorlardı. İşte Kur'an, bu cahiliye âdetine bir sınırlama getirdi. Azami olarak dörde kadar evlenmenin mümkün olabileceğini ancak bu evlilikte eşler arasındaki hakların korunacağını ve adaletin sağlanacağını zorunlu kıldı.Birden fazla evlilik konusunda en belirleyici hüküm bu sûrenin 129. ayetinde verilmiştir. “Ne kadar isteseniz de eşleriniz arasında adaleti sağlayamazsınız.” Yani Allah’ın emirleri doğrultusunda yaşıyorsanız her zaman adaleti gözetmek zorundasınız, birden fazla evlilik yaptığınız taktirde adaleti sağlayamayacağınıza göre tek evlilikle yetinmelisiniz.Ayrıca birden fazla evlilikle ilgili Allah’ın verdiği bu ruhsat için bazı ahlaki ve sosyal zaruretlerin de oluşması gereklidir. Mesela kadının, eşinin ve çocuklarının ihtiyaçlarını göremeyecek derecede hasta olması, bir savaş sonrası erkek nüfusun azalması ve himayeye muhtaç kadınların sahipsiz kalması gibi. Bunun acı örnekleri I. Dünya Savaşı’ndan sonra Almanya ve Fransa gibi ülkelerde görülmüştür. Bu ülkelerde savaş sonrası kocasız kalan kadınların birçoğu şartlar elvermediği için zorunlu olarak fuhuş batağına düşmüş, birçoğu da evsiz ve sahipsiz kalarak perişan olmuştu.   

[1] Kadınlar hakkında da adaletsizlikden korkunuz.  

Bu âyette yer alan “nikâhlayın” emri, gereklilik anlamı değil, ruhsat ve cevaz anlamı taşımaktadır. Bu itibarla İslâm dininde çok evlilik kural değil, gerektiğinde başvurulacak istisnaî bir durumdur.  

 Yaratılıştan gelen kıskançlık duygusuna rağmen âyetin, erkeklere birden fazla kadınla evlenme izni vermesi öteden beri -daha ziyade gayr-i müslimlerce- tenkit ve itiraza konu edilmiştir. Ancak İslâm’ın bu iznini diğer talimatı ve hayatın değişen şartları içinde ele almak gereklidir. İslâm’a göre zina kesin olarak haramdır; şu halde zinaya giden yolları tıkamak gerekir. Erkeğin güçlü ve yeterli, kadının ise zayıf ve isteksiz olması veya doğurgan olmaması halinde, savaş vb. sebeplerle erkeklerin azalması ve kadınların çoğalması gibi durumlarda, erkeğin birden fazla kadınla evlenmesi zaruri olabilir. Böyle durumlarda erkeğin birden fazla kadınla evlenmesi bir emir değil, bir izindir; ikinci ve üçüncü… eş olacak hanım da buna mecbur değildir. Ayrıca bu izin kayıtsız şartsız olmayıp adalet şartına bağlanmış, buna riayet edemeyeceğinden korkanlara bir kadınla yetinmeleri emredilmiştir. Bütün bu kayıtlar ve şartlar bir arada düşünüldüğü zaman İslâm’ın bu izninin, zaman içinde değişen şartlara ayak uydurma bakımından en müsait yol olduğu açıkça anlaşılacaktır.  

* 4:3, 24-25, 36 ve 24:33, 58 ayetlerinde gecen "ma meleket eymanukum" ifadesini "Yeminlerinizin / anlaşmalarınızın hak sahibi oldukları" biçiminde çevirmeliyiz. Zira "eYMaN" kelimesi "YeMYN" kelimesinin çoğulu olup, çoğul biçimiyle Kuran boyunca "sözler /anlaşmalar anlamında kullanılır (Bak: 4:33 5:89; 9:12; 16:91; 2:224-225; 16:92, 94; 30:28; 66:2; 5:53; 6:109;....). Kuran'daki bu kullanılışa bakılınca EYMAN kelimesinin "sağ el" anlamına gelen "YeMYN" kelimesinin çoğulu olarak kullanılMAdığına tanık oluyoruz. Tıpkı "AYET" kelimesinin tekili ve çoğulu arasında yapılan fark gibi. İslam'a girmeden önce veya cahiliyye dönemindeyken nikah kıymadan birlikte hayat yaşayan insanlar bu ifadede anlatılan sınıfa girer. Kuran, bu müslüman olmaya karar verdikten sonra bu insanların aralarındaki yemini ve anlaşmayı bozup birbirlerinden ayrılmalarını istemiyor. İki kız kardeşle evlenmiş olanların da bu hatayı işledikten sonra ayrılmalarını istemediği gibi... (4:23). Ortada nikahsız birlikteliğe bir teşvik yok. Sadece mevcut bir problemi daha da büyütmemek ve insanların müslüman olmalarının önüne engeller çıkarmamak amacını gütmektedir. ** Özellikle savaş anlarında dul kalan kadınlara ve yetimlere ekonomik ve psikolojik yardım sağlamak amacıyla sadece dul kadınlarla çok evliliğe izin verilir. (Ayrıca bakınız 4:127). Kuran'a inanan ve onu uygulayan Muhammed peygamberin poligami pratik etmesi bu amaç doğrultusunda olmalı. Kuşkusuz, dul kadınların "güzellikleri" ve diğer nitelikleri onlarla evlenme konusunda faktör olabilir. Çok kadınla evlenme cesaretini gösterenler onlara eşit davranmaya çalışmalı. Nitekim 4:129 ayeti, bu ideal tavra ulaşmanın imkansızlığını ifade eder. Böylece, çok evlilik, teşvik edilen bir aile biçimi olarak değil, zaruret için başvurulan ayrıklı bir durum olduğu anlaşılır. Erkeklerin genelde kendilerinden birkaç yıl genç olan kadınlarla evlenmeleri nüfusu çoğalan ülkelerde kadınlar aleyhine bir durum ortaya çıkarmaktadır: çok sayıda kadın evlenme veya evli kalma şansını kaybeder.Kuran, kadınların birden çok erkekle evlenip evlenemiyecekleri konusunda herhangi bir hüküm içermez.  

1- Bakmak durumunda kaldığınız yetim çocuklar ve dul kadınlar. Yetim, tek başına, yalnız kalmış kişi demektir. Arap toplumunda; yetim, yalnızca babası ölmüş olana denmemekte, aynı zamanda kocası ölüp dul kalan kadına da denmektedir. Yani, ayetteki yetimler sözcüğü, dul kadınları da kapsamaktadır. Çocuklarda yetimlik, akıl baliğ/buluğ çağına erişinceye kadar olan süredir. 2. O yetimlerin kadınlarından. Dul kalmış, yetimlerin birinci dereceden yakını olan kimseler: anne, teyze, hala, abla vb. 3. Yeminle hak sahibi olduğunuz anlamına gelen “Ma melaket eymanukum” deyimine “sağ elinin sahip olduğu anlamı da verilmektedir. Bu deyim, “antlaşma yoluyla sahip olunan” demektir. El, deyim olarak “güç” demektir; güç yolu ile “üzerinde yetkili olma hakkına” sahip olduğunuz, antlaşma yoluyla sahip olunanlar, sorumluluğu üstlenilenler, bakmakla yükümlü olunanlar, meşru şekilde sahip olunanlar, himayeniz altında olan, sorumluluğunu üstlendiğiniz gibi anlamlara gelmektedir. Çok eşlilik (taaddüd-ü zevcat): Dört eşe kadar evlenme kuralı bu ayete dayandırılmaktadır. Oysaki bu ayetin konusu çok eşlilik değildir. Ayetin konusu yetim çocukların ve dul kadınların himayesidir. Ayet, yetimlerin hak ve hukukunu düzenleyen bir ayettir; yani çok eşliliği düzenleme ile bir ilgisi yoktur. Ayrıca, “ikişer, üçer, dörder” terkibi, belli bir sayıyı değil, çokluğu ifade etmektedir. O nedenle geleneğin iddia ettiği gibi evliliği dört eşle sınırlamakla bir ilgisi yoktur. Ayetin bağlamı, yetimler ve onların hak ve hukukları ile ilgilidir. Allah, evliliklerin tek eşli mi çok eşli mi olması hususunda bir düzenleme ve bir sınırlamada bulunmamıştır. Çok veya tek eşlilik konusu, tamamen bireylerin ve toplumların tercihlerine bırakılmış bir husustur.  

(1)Gaylan (ra) Müslüman olduğunda, nikâhı altında on tâne hanımı vardı. Resûl-i Ekrem (asm) bu sahâbeye: “Bunlardan dördünü seç ve diğerlerinden ayrıl!” buyurdular. (Kurtubî, c. 3/5, 17)“Dörde kadar teaddüd-i zevcât (çok evlilik), tabîata (yaratılışa), akla, hikmete muvâfık (uygun) olmakla berâber, şeriat bir tâneden dörde çıkarmamış, belki sekiz dokuzdan dörde indirmiştir. Bâhusus (husûsen)teaddüdde öyle şerâit (şartlar) koymuştur ki, ona mürâat (riâyet) etmekle, hiçbir mazarrâtı müeddî olmaz(zarara sebeb olmaz).” (Mektûbât, Münâzarât, 384)“İzdivâcın (evlenmenin) hikmeti ve gāyesi, tenâsüldür (neslin devâmıdır). Kazâ-yı şehvet lezzeti ise, o vazîfeyi gördürmek için rahmet tarafından verilmiş bir ücret-i cüz’iyedir (küçük bir ücrettir). Mâdem hikmeten, hakīkaten, izdivac nesil içindir, nev‘in bekāsı (neslin devâmı) içindir. Elbette, bir senede yalnız bir def‘a tevellüde kābil ve ayın yalnız yarısında kābil-i telakkuh olan ve elli senede ye’se düşen bir kadın, ekser vakitte tâ yüz seneye kadar kābil-i telkīh bir erkeğe kâfî gelmediğinden, medeniyet pek çok fâhişehâneleri kabûl etmeye mecburdur.” (Zülfikār, 25. Söz, 38-39)  

(*) Bu ayetin konusu çok eşlilik değildir. Ayetin konusu kimsesiz yetim çocukların ve bakıma muhtaç yetim sahibi dul kadınların himayesidir. Yani yetimden maksat, bakmak durumunda kaldığımız yetim çocuklar ve dul kadınlardır. Çünkü ayetteki yetimler sözcüğü, dul kadınları da kapsamaktadır. Bu ayet, yetimlerin ve dul kalan annelerinin hak ve hukukunu düzenleyen ve bir sorunu çözen bir ayettir. Bu nedenle geleneğin iddia ettiği gibi evliliği dört eşle sınırlamakla bir ilgisi yoktur, böyle bir evlilik meşru değildir. Zira İslam’da tek eşlilik esastır. Ayetin bağlamı, yetimler ve onların hak ve hukukları ile ilgilidir. Yani bu âyet, bunların mağduriyetini gidermek için, olağanüstü durumlarda/ savaşlarda çok erkeklerin ölmesi gibi/ himaye ve bakıma muhtaç yetimleri olan dul kadınlarla birden fazla evliliğe cevaz vermiştir. Ama dul ve yetimleri himaye edip koruyacak sosyal bir devlet varsa, o zaman birden fazla evlilik meşru olmaz. (الله اعلم) Nitekim bu pasajlar da savaşın açtığı yaraları sarmak için inmiştir. Çünkü normal durumlarda Kur’an’ın uygun gördüğü şey ise tek eşliliktir. Âyetin sonu buna delâlet eder. Yani bu ayette, savaş durumu gibi bir sebeple babalarını kaybederek ortada yetim olarak kalan ve kendilerine sahip çıkacak sosyal bir devletin güvencesi altında bulunmayan kimsesiz çocukların ve mallarının korunabilmesi için onları gözeten kadınların (dul annelerin) toplumun dul ve bekâr erkekleri tarafından nikâhlandırılarak yetimlerin evlatlık konumuna getirilmesinden bahsediliyor. Ayrıca buradaki hitap öncelikli olarak toplumun dul ve bekâr erkekleri ile daha önce sadece yetim sahibi dul bir kadınla evli olup bunun yetimleriyle birlikte başka yetimlere de bakıp himaye etmek isteyenleredir. Yani bu hitap/ruhsat/yetim sahibi dul kadınlar dışında eşi olan evli erkeklere değil, sadece toplumun bekâr ve dul erkeklerinedir. (الله اعلم) Çünkü burada evlilik ruhsatı (مثني)’’mesnâ’’dan, yani ‘’ikişer’’den başlıyor... Eğer bu hitap, daha önce normal evli erkeklere de olsa, o zaman ayette yetim sahibi kadınlarla ilgili (مثني)‘’ikişer, (ثلاث)‘’üçer,’’ve (رباع)’’dörder,’’ nikâhlayın’’ denildiği için daha önce evli olanlar bunlardan da dört tane aldiğı zaman önceki normal eşiyle birlikte onun tam beş tane eşi oluyor, yani sayı beşe çıkıyor, biri önceki eş, diğerleri de dört tane yetim sahibi dul kadınlardan. Hâlbuki beş tane eşle evlenmenin asla ruhsatı yoktur. Özetle, birden fazla evlilik bu amaçla (dul ve yetimleri korumak) veya zaruretten dolayı değilse, meşru değildir. Zaten buradaki ayetler sadece kimsesiz, bakıma muhtaç yetim sahibi dul kadınlar hakkındadır. Bu yüzden bunu genelleştirmek Nisa-2 ve 3. ayetleri amacından saptırmaktan başka bir şey değildir. Yani, tüm bu metinsel ve bağlamsal deliller açıkça gösteriyor ki ayet çok eşliliğe sadece yetim çocuklara ve dul annelerine bakmak amacıyla izin verir. Ki bu kadarı bile şartlı ve sınırlı bir ruhsattır, hak değildir. (الله اعلم) Şimdi soruyorum! Bugün yapılan ikinci evlilik bu amaçla mıdır? Yani yetim ve dul kadınları korumak amacıyla olup bu şartlar altında mı yapılıyor? Kesinlikle hayır! Öyleyse Nisa-3. ayetin verdiği mesaj suistimal edilmektedir. Bu nedenle bugün birden fazla yapılan bu evliliklere Kur’an’dan asla ruhsat yoktur… Eğer Nisa sûresi 3. ayette geçen, başka kadınlardan ikişer üçer alın mesajını, yetim sahibi kimsesiz dul kadınlardan değil de, diğer normal kadınlar olarak anlar ve Allah dört kadına evlenme izni vermiş dersek, Kur’an’ın birçok ayeti ile ters düşmüş oluruz. Yüce Allah adaleti sağlamak için, tek eşli olun dedikten sonra, sizce normal şartlarda ikişer üçer dörder evlenin der mi? Ayrıca Nisa-3 ayette geçen (ما ملكت ايمانكم)’’ma meleket eymanüküm’’ ifadesiyle cariyelerden de söz edilmiyor, bunun doğru anlamı şöyle olur. ‘’veya (varsa) sözleşmelerinizin sahip olduğu (sözlü olarak evlenme sözünü verdiğiniz) ile (evlenin.) Yani (ما ملكت ايمانكم) cümlesinin meallerdeki tercümesi hatalıdır. Çünkü kölelik ve cariyeliğin olduğu dönemlerde onlarla bir sözleşme yapılmıyordu, onlar sadece satın alınıyordu. Ama ayette karşılıklı yapılan bir sözleşmeden ‘’أيمانكم den, yani yeminli bir akitten söz ediliyor. Dolayısıyla bu ifadeyle ne burada ne de benzer ayetlerde cariyelerden söz edilmiyor. Yani Nisa-3. ayette geçen ‘’ma meleket eymanüküm’’den kasıt cariyeler değil, evlenme konusunda sözleştiğiniz kimselerdir. Çünkü 1-Kur’an’da cariye ifadesi (أمة)’’emet’’ diye geçiyor. Bkz: Nûr sûresi- 32. ayet. Bu nedenle Kur’an da geçen (ما ملكت أيمانكم – أو أيمانهم ) ‘’ma meleket eymanüküm’’ gibi ifadelerle cariyeler kast edilmiyor. 2- Bunun esirlerle de bir alakası yoktur. Çünkü bu ifadeler’’ma meleket eymanüküm’’ Mekki sûrelerde de geçiyor, peki Mekke döneminde Müslümanların ellerinde savaş esirleri mi vardı? Demek ki, bu ifadeyle ne cariyeler ne de esirler kast ediliyor. Bununla antlaşma yoluyla sahip olunanlar, sorumluluğu üstlenilenler, bakmakla yükümlü olunanlar, meşru şekilde sahip olunanlar, himayeniz altında olanlar, evlenme konusunda sözleştiğiniz kimseler, nikâh akdi ile sahip olduğunuz eşler, hasta bakıcılar ve hizmetçiler gibi kimseler kastedilmektedir. ((الله اعلم’’Ama en doğrusunu Allah bilir.’’ Özetle, himaye ve korunmaya muhtaç yetim sahibi dul kadınlarla birden fazla ancak evli olmayanlar için meşrudur. Çünkü amaç bakıma muhtaç kimsesiz yetim sahibi dul kadınları ve onların çocuklarını korumak ve geçimlerini sağlamaktır. Yani dul ve yetimleri koruyan, geçimlerini temin eden sosyal bir devletin olmadığı aç ve yoksul nice yetim sahibi dulların olduğu bir ortamda böyle bir evlilik meşru olur. Bunun dışında birden fazla bir evlilik meşru değildir. Neticede ayetin muhatap kitlesi evli olmayan erkeklerdir. Yani ikinci veya daha fazla evlilik ancak bakıma muhtaç, kimsesiz, yetimleri olan dul kadınlarla olur. Ama bunlarla bile olsa birden fazla evlilik yapanın eşi olmaması, bekâr veya dul olması gerekir. Çünkü eğer bu dul kadınlar dışında başka bir eşi varsa, bu yetim sahibi dul kadınlardan da dört tane getirirse, ilk eşiyle birlikte bu sayı beşe (5) çıkıyor. Hâlbuki beş tane caiz değildir. Demek ki yetim sahibi dul kadınlarla evlenecek olan kimse bunlardan başka biri ile evli olmaması gerekir. Zaten ayet (مثني) yani iki eşle başlıyor, çünkü sadece yetim sahibi bir dul kadınla evlenmişse adalet sorunu yok, ama birden fazla olursa o zaman adalet şartı da gerekecektir. İşte İlgili ayetler iyice ve dikkatlice incelendiğinde bunun böyle olduğu anlaşılacaktır. (الله اعلم) Peki durum böyle iken Hz. Peygamberin bakıma muhtaç dul kadınlardan neden dört tane değil de dokuz eşi vardı? diye sorulabilir. Cevap: 1- Hz. Peygamberin dokuz veya 11 tane eşi vardı diyen geleneksel rivayetler sağlıklı ve doğru değildir. Çünkü Hz. Peygamber döneminde onun sözleri/hadisleri yazılıp kayıt altına alınmadığı gibi, O’nun Siyeri de yazılmıyor ve kayıt altına alınmıyordu. Ama daha sonra Hz. peygamber ve onun dönemini hiç görmeyen ve vefatından yaklaşık bir asır sonra dünyaya gelen ve Yahudi tabaasına çok önem veren, Hz. peygambere kin besleyen Yahudileri kendine kaynak yapan, tarafsız davranmayan, bu nedenle çağdaşı olan Medineli Alim İmam Malik ve diğer alimler tarafından kezzap, yalancı, münafık ve deccal diye nitelenen, daha önce ehli kitap olduğundan da, onların öğretilerini, özelikle de İncil ve Tevrat’taki esasları, öğrenerek bu kitaplarda yer alan efsaneleri de nakletmekle suçlanan, hadisçiler tarafından da hadis rivayetleri makbul görülmeyen ve son olarak Hz. peygamberin şehri olan Medine’den de kovulan İbn İshāk (Ebû Abdullâh Muhammed ibn İshāk ibn Yesâr ibn Hıyar el-Muttalibî ) ( 85 -151/ 704 -768 ): Abbasiler döneminde kendi Siyer’ini Hz. Peygamber ve İslam’ın azılı düşmanları olan Yahudilerden aldığı bilgi ve rivayetlere göre yazdığı bilinmektedir. Bu nedenle siyer kitaplarında veya onlardan nakil yapan kaynaklarda geçen Hz. Peygamberin dokuz veya on bir tane eşi vardı diyen geleneksel siyer rivayetleri sağlam ve sahih olarak kabul etmek mümkün değildir. Ayrıca İmam Suyutı’nın (كتاب أسماء المدلسين - جلال الدين السيوطي), Hamamd bin Muhammed el-Ensarı’nın (كتاب التدليس والمدلسون - حماد بن محمد الأنصاري), İbn Hacer’in (التدليس والمدلسون ; ابن حجر العسقلاني) ve Sabt ibn el-Acemi, Eş-Şafii’nin eseri olan ( كتاب التبيين لأسماء المدلسين – لسبط ابن العجمي الشافعي) adlı bütün kaynaklarda İbn İshak’ın hadis ve rivayetlerde tedlis yapıp müdellis olmakla şöhret bulduğu ittifakla yazılmaktadır. Müdellisin kısa açıklaması ise şöyledir: Hadis ve rivayetlerde hilekârlık, sahtekârlık yapmak, görmediği ve duymadığı râvilerden duyduğunu söylemek, rivayetindeki ayıp ve kusurları gizlemek, örtmek, ravilerde atlama vs. yapmak gibi durumlara baş vurmaktır. İşte bu nedenle İbn İshak’ın Siyeri sağlam olmadığı, bilakis şaibe ve yanlışlarla dolu olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca Siyer yazarı İbn İshak hakkında da geniş bilgi için araştırma yapabilirsiniz… 2- Kur’an’da (يانساء النبي) ’’Ey peygamber eşleri!’’ diye hitap ettiğine göre en az üç tane eşi vardı, ama dört tane de olabilir. Yoksa Kur’an’daki hitap çoğul şeklinde olmayacaktı. Bu nedenle Kur’an’da üç veya dörtten fazla Hz. Peygamberin eşi olduğuna dair bir malumat olmadığından ve ancak Hz. Peygamberin vefatından bir asır sonra dünyaya gelen, kendisi de daha önce Kitap Ehli’nden olan ve Siyer’ini yazarken de Hz. Peygamberin azılı düşmanları olan Yahudileri de hep kendine kaynak yapan, onlardan bilgi aktaran, tarafsız davranmayan ve muhaddislere göre de müdellis olan, hadisleri aktarırken sahtekârlık yapan İbn İshak’ın ve ondan nakiller yapanların Hz. peygamberin dokuz veya on bir eşinin olduğunu söyleyen geleneksel rivayetlerin doğru olmadığının kanaatindeyiz. Zira Suudi Arabistanlı bir alim, tarihçi ve araştırmacı olan İbn Kırnas’ın da bu kanaatte olduğunu görüyoruz... 3. Şayet geleneksel rivayetler doğru olsalar bile, Müfessir Merhum Seyid Kutub’un da dediği gibi eğer Hz. Peygamber bu kadar evlilik yapmışsa, o da Nisa sûresinin inişinden önce idi, yoksa dörtten fazla bir evlilik yapamazdı. Çünkü Kur’an, yetimleri ve dulları korumak amacıyla bile olsa yetim sahibi dul kadınlarla dörtten fazla evliliğe ruhsat vermiyor. Yine Merhum Seyid Kutub’un, (ان صح هذا الخ)’’ eğer bu kadar evlilikleri doğru ise’’ şeklindeki ifadesinden de anlaşılıyor ki kendisi de Hz. Peygamberin dörtten fazla evlilik yaptığına dair rivayetlere inanmıyor. Peki Kur’an’ın neresinde Hz. Peygambere dörtten fazla evlilik ruhsatı vardır? Haşa Hz. Peygamber Kur’an’a aykırı bir şey yapar mı? Yüce Allah ona müsaade eder mi? Müslümanlar bile buna itiraz etmeyecekler miydi? Ve hatta müşrikler bile bunu Hz. Peygamberin aleyhine bir propagandaya dönüştürmeyecekler miydi? Müşrikler, bakınız, Muhammed’e inen Kur’an da sadece dörde kadar ruhsat veriliyor, ama o Kur’an’ın tersini yapıp dokuz eş getiriyor, demek ki kendisi bile getirdiği Kur’an’a inanmıyor ve onun hükmüne de uymuyor diyerek aleyhinde bir propaganda yapmayacaklar mıydı? Elbette bu fırsatı değerlendireceklerdi, ama böyle bir şey yapmamışlar. Demek ki Hz. Peygamberin dörtten fazla eşleri yoktu. Ayrıca Kur’an’da Hz. Peygambere dörtten fazla ruhsat verildiğine veya ona ayrıcalık tanındığına dair en ufak bir işaret de yoktur. Demek ki, Siyeri yazan İbn İshak büyük bir hata yapmıştır, onun Siyeri yalan ve şaibelerle doludur. Zira başta İmam Malik olmak üzere Medine alimleri de Siyeri yazan İbn İshak’ın yalancı, kezzap, münafık ve deccal olduğunu söylüyorlar. (الله اعلم) İşte bize göre de yukarıdaki gerekçelerden dolayı Hz. Peygamberin vefatından yaklaşık 1.5 asır sonra yazılan siyer kaynaklarında Hz. Peygamberin bu kadar eşleri olduğunu gösteren rivayetler dâhil birçoklarının doğru olması mümkün değildir. (الله اعلم)  

[4]Ayetteki “ella tuksituu” fiili adaleti sağlayamayacaksanız demektir. Yani “kendinizin yiyip içtiklerinizden ve giyindiklerinizden, şehitlerin dul ve yetimlerinin ihtiyaçlarını eşit bir şekilde karşılıyabilecek misiniz? Bunu, kendi ihtiyaçlarını kendileri temin edinceye kadar devam ettirebilmelisiniz. Aksi halde evlilik yoluyla sahiplenilmesi gerekiyor” demektedir. [5]Savaştan sonra şehitlerin dul ve yetimlerinin sahiplenilmesi ve bakılması mü’minler topluluğunun üzerine bir vecibedir. Eğer toplum onların geçimlerini temin etmekte zorlanıyorsa, savaştan sonra dul kalmış kadınlarla birden fazla evlenme yoluyla, hem onlara, hem de yetimlerine sahiplenilmesi tavsiye ediliyor.  

[6] Zaman-ı Cahiliyette yetim kızların mallarına, güzelliklerine göz dikerek amcazadeler gibi veliler onları nikâh edip haklarını ödemezlerdi; çünkü haklarını müdafaa edecek kimse bulunmazdı. Âyet i Kerime ile bu cihet menedildi.[7] Yani insafsızlık edeceğinizi bilirseniz.[8] Yahut fakre duçar olmamağa.  

3 Çok evlilik bir emir değil, bir ruhsattır. Sosyal ve ekonomik şartlar gereği, yetim ve dulları koruma altına almak gerektiğinde çok evliliğe devlet veya siyasi otorite izin verebilir. Buna ruhsat vardır. Ancak Kur’an her zaman tek evlilikten yanadır. 4 “Mâ meleket eymânikum” tabiri, (sağ elinizin altında bulunanlar) demektir. Eyman kelimesi, sağ el anlamında olduğu gibi yemin kelimesinin de çoğulu olduğundan “yeminler” anlamına da gelir. Bu yeminler aynı zamanda sözleşmelerdir. Dolayısıyla yeminlerle/sözleşmelerle yani akitlerle malik olduklarınız anlamı da vardır. Buradan akit/sözleşmelerin yapılan yeminlerle güçlendirilmiş olduğunu da düşünebiliriz. “Ma meleket eymânikum” tabiri ile burada köle/esir kadınlar söz konusudur. Esirler o dönemde kölelik sözleşmesi ile yani bir nevi akitle efendilerine ait oluyorlardı. Eş, hizmetçi, işçi vb gibi sözleşmelerden birine tabi idiler. Kadın kölelere cariye adı verilse de bu tabir Kur’an’da geçmez. Eş olacak kadın köleler, cariye olduğu andan itibaren akitle nikâh altında idiler, ancak mehirleri yoktu. Savaş esiri olduklarından esir alınırken çekilen zahmet veya satın alındıklarında verilen ücret mehirleri sayılırdı. Mehir hür kadına verilirdi. Buradan anlaşılan husus, nikâhsız hiçbir birleşmenin Kur’an’a göre caiz olmadığıdır. Ayette geçen fiil “nikâhlayınız” emridir. Zaten bunların da akitleri mevcuttu.  

Bu ayet Nisâ 4:129. ayetle birlikte okunmalıdır.  

1 Yetama: Yetîm kelimesinin çoğuludur. Yetîm, esasen küçükken babası ölen ve ergenlik çağına ermemiş çocuk demektir. Ergenlik çağına girdiği halde, reşit olmamış çocuğa ve kocası ölmüş kadına da tek başına kaldığı için yetîm denildiği olur. Yetimin mallarını vasîsi idare eder. Onun şahsî işlerini ise velîsi yürütür. Yetimler reşit olarak ergenlik çağına ererlerse malları kendilerine teslim edilir. Yetîm bülûğdan sonra bile reşit olamazsa ona yetîm denilmeye devam edilir. Ayrıca yetîm kelimesi, istiâre olarak; tek ve benzersiz veya pek nadir bulunan kıymetli şey, anlamına da gelir. (Son derece kıymetli inciye de dürr-i yetîm denildiği gibi.)2 Veya “dul kalmış kadın”larla. 3 Yemin; sağ el, “Sağ ellerinizin sahip olduğu” ise; meşru şekilde kazandığınız köle ve cariyeleriniz demektir. Burada konu, kadınlar olduğu için kastedilen cariyelerdir. 4 Allah, Müslüman erkeklere tek eşliliği tavsiye etmiştir. Ancak, gerektiği zaman dörde kadar evlenmelerine de izin vermiştir. Birçokları bu çok evlilik ruhsatının akıllarınca izahını yapmaya çalışmışlarsa da bu izahlar, o şahısları bağlar. “Allah böyle uygun görmüştür” demek en doğrusudur. Bu âyet, evliliği çoğaltmak için değil dörtle sınırlandırmak için indirilmiştir. Bk. (Elmalılı)5 Âyetteki (فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا) ifâdesinin parantez (mu’tarıza) cümlesi olduğu düşünülerek tercümesi bu şekilde yapılmıştır. Ayrıca (اَوْ مَا مَلَكَتْ اَيْمَانُكُمْ) bölümünün baştaki (فَانْكِحُوا) fiilinden başka bir müteallağı bulunmamaktadır. (اَوْ مَا مَلَكَتْ اَيْمَانُكُمْ) ibaresinin matufu bulunan (فَوَاحِدَةً) kelimesi de (فَانْكِحُوا) fiilinin mef’ulüdür. Ahzab: 50. ayet ise sadece Peygamber Efendimizle ilgili hükümler içermektedir. Mü’minûn: 6. ayette ise bir evlilikten bahsedilmemektedir. Bu sure Mekki bir suredir ve eğer hüküm bildirse bile Nisa: 3. ayetle neshi mümkündür. Hür kadınla evlenmeyle, cariye ile evlenme arasında ki fark; cariye ile evlenirken mihirin olmamasıdır. Zîrâ cariyenin satın alınma bedeli ve evlilik sonucunda hürriyetine kavuşma ihtimâli hür kadının mihirine denktir, hattâ daha da fazladır. Peygamberimizin Hz. Marie ile evliliği bunun örneğidir. Bu izahattan sonra cariye ile evlenmede de nikâhın şart olduğu ağır basmaktadır. Fakat cariyeler ile nikâhsız ilişkiye girilebileceği de bazı ilim adamlarınca izah edilmeye çalışılmış hatta uygulama çoğunlukla bu yönde yapılmıştır. Kanaatimizce bu çok doğru değildir. En doğrusunu Allah bilir. Bk. (Mü’minûn: 6, Ahzab: 50, Nur: 32)  

3 Lafzen, “sizin için iyi ve güzel olanlar”dan -Yani, bu surenin 22-23. ayetlerinde sıralanan yasaklanmış olanlar dışındaki kadınlardan (Zemahşerî, Râzî). Hz. Peygamber’in dul eşi Hz. Ayşe tarafından yapılan bir yoruma göre bu, yeterli mehir verme gücü bulunmayan veya mehir vermeye hazır olmayan velilerinin evlenmek istediği yetim kızların (farazî) durumuna işaret etmektedir. Bunun anlamı, sözkonusu velilerin böyle bir adaletsizlikten kendilerini korumaları ve onlar yerine başka kadınlarla evlenmeleri gerektiğidir (karş. Buhârî, Kitâbu’t-Tefsîr; Müslim ile Neseî). Ancak bu ayetin açıklanması konusunda Hz. Ayşe’nin çağdaşlarının tümü kendisiyle aynı kanaatte değillerdi. Bu bakımdan Sa‘îd b. Cübeyr, Katâde ve diğer Tâbiîn’e göre yukarıdaki pasajın anlamı şudur: “Nasıl ki yetimlerin haklarına tecavüz etmekten haklı olarak çekiniyorsanız, aynı şekilde evlenmeye niyetlendiğiniz kadınların hak ve çıkarları için de aynı ihtimamı göstermelisiniz”. Taberî, bu pasaj ile ilgili yorumunda, yukarıdaki açıklamanın değişik bazı şekillerini nakleder ve onu kesin olarak tasvip ettiğini belirtir.4 Lafzen, “sağ ellerinizin sahip oldukları” -Yani, Allah yolunda girişilen bir savaşta esir alınanlar (bu konuda bkz. sure 2, not 167 ve 168, sure 8, not 72). Açıktır ki “ikisi, üçü veya dördü (ile); ama ... korkarsanız” ibaresi, hem cümlenin ilk bölümünde değinilen hür kadınlar, hem de esirler -çünkü bu her iki isim de “evlenin” emir-fiili ile bağlantılı olarak kullanılmaktadır- ile ilgili bir yan cümleciktir. Böylece cümlenin tümü şu anlama gelir: “Size helal olan [diğer] kadınlar arasından veya meşru şekilde sahibi olduklarınız [arasın]dan biri ile evlenin; [hatta] ikisi, üçü ya da dördü [ile]. Ama onlara adil bir tarafsızlıkla muamele edemeyeceğinizden korkarsanız, [sadece] bir tane [ile]”. Bununla, kadınların hür mü yoksa menşe itibariyle esir mi olduğuna bakılmaksızın evlenilecek kadın sayısının dördü geçmemesi îma edilmektedir. Muhammed Abduh, yukarıdaki ayeti işte bu şekilde anlamıştır (bkz. Menâr IV, 350). Bu görüş, ayrıca hem bu surenin 25. ayeti, hem de kadın esirler ile evlilikten bahseden 24:32. ayet ile desteklenmiştir. Yaygın görüşün ve geçen yüzyıllardaki pek çok Müslümanın uygulamasının aksine, ne Kur’an ne de Hz. Peygamber’in örnek hayatı, evliliğe dayanmayan cinsel ilişkiye hiçbir şekilde izin vermemektedir. Birden fazla (azamî dörde kadar) evliliğe izin verilmesine gelince, bu, “Onlara adil bir tarafsızlıkla muamele edemeyeceğinizden korkarsanız, o zaman [sadece] bir tane ile [evlenin]” hükmü ile öylesine sınırlandırılmıştır ki böylesi çok evlilikten yalnızca çok istisnaî durumlarda ve istisnaî şartlar altında söz edilebilir (bkz. 24:32’nin ilk cümleciği ve ilgili 42. not). Aynı iznin neden kadınlara verilmediği de sorulabilir. Ama cevabı basittir: Kadın-erkek ilişkilerini etkileyen ruhsal sevgi faktörüne rağmen cinsel isteği belirleyici biyolojik faktör, her iki cinste de üremedir; ve kadın bir defada sadece bir erkekten hamile kalıp diğerine hamile kalmadan önce dokuz ay beklemek zorunda olduğu halde bir erkek her kadınla birlikteliğinden çocuk babası olabilir. Böylece eğer kadına fıtraten çok-evlilik içgüdüsü verilmiş olsaydı sadece israfta bulunulmuş olurdu; ama erkeğin çok-evlilik eğilimi, biyolojik bir temele sahip bulunmaktadır. Açıktır ki biyolojik faktör, evlilikteki sevginin unsurlarından yalnızca bir tanesidir ve elbette her zaman en önemlisi değildir; ama yine de temel bir faktördür ve bu nedenle de evlilik kurumunun belirleyicisidir. İnsan tabiatını daima hesaba katan bir geniş-görüşlülükle İslam Şeriatı, erkeğin birden fazla kadın sahibi olmasına izin verip kadının bir defada birden fazla erkek ile evlenmesine müsaade etmeyerek sadece evliliğin sosyo-biyolojik işlevini (neslin korunması da dahil) korumayı amaçlar; oysa ölçülemez olan ve bu nedenle hukukun kapsamı dışında kalan evliliğin ruhsal yönü, tarafların tercihine bırakılmıştır. İslam’da evlilik tamamen serbest bir sözleşmeye dayandığından, boşanma başvurusu, her iki tarafa da daima açıktır. (Evliliğin kadın tarafından sona erdirilmesi konusunda bkz. sure 2, not 218.)  

[720] Veya: “dul kadınlara”. Bu “yetimler” ile evlenilen şehit hanımı dul kadınların getirdiği şehid çocuğu olan yetimler anlaşılmalıdır. Zira 6. âyet bunların büyüdüklerinde evlendirilmesinden söz etmektedir. Burada hitap evliyedir, bekâra değil. Onun için ikiyle (mesnâ) başlamıştır. Âyetin sonundaki vâhide ile eş üzerine alınan yetim sahibi ilk dul hanım (yani ikinci eş) kastedilmiş olsa gerektir. “Yetim” kavramı “dul hanımları” da kapsar. [721] Yeğeni Urve b. Zübeyr’in sorusuna Hz. Âişe’nin verdiği cevaptan yola çıkarak: “Eğer velisi olduğunuz mal sahibi yetim kızları kendinize nikâhlamakla onlara karşı adâletsizlik yapacaksanız, hoşunuza giden diğer kadınlardan biriyle evlenin…” Hz. Âişe’nin açıklamasına göre, mal sahibi yetim kızların velileri, malları için onlarla evlenmek istiyor, fakat vermeleri gereken mehri de vermek istemiyorlardı (Buhârî ve Müslim). Said b. Cübeyr, Katâde ve tabiinden diğerlerine göre bu cümlelerin anlamı şudur: “Nasıl yetimlerin haklarına tecavüz etmekten haklı olarak çekiniyorsanız, aynı şekilde evlenmeye niyetlendiğiniz kadınların hak ve çıkarları için de aynı özeni gösteriniz.” [722] Bu sayıların sınırlama mı, rakam mı ifade ettiği tartışılmıştır. Vav bağlacını seçim bildiren ev (veya) saymanın, İbn Hişam’ın dediği gibi lügatte bir delili yoktur. Her hâlükarda bu âyet, dul ve yetim kadın ve kızların mağduriyetini gidermek için, olağanüstü durumlarda birden fazla evliliğe cevaz vermiş, hatta teşvik etmiştir. Nitekim bu pasajlar da savaşın açtığı yaraları sarmak için inmiştir. Normal durumlarda vahyin tavsiyesi tek eşliliktir. Âyetin sonu buna delâlet eder. [723] Ev mâ meleket eymânukum için 24. âyetin notuna bkz. [724] Veya ‘avlin “çok çocuk” anlamından yola çıkarak: “Çok çocuğun sorumluluğunu üstlenmemek açısından daha uygundur”. Fakat bu, bağlamla uyumlu değildir (Krş: İbn Âşur). ‘Avl, ağır bir sorumluluk altına girmek” anlamına gelir (Râğıb). Bu kök “birini çekince diğeri ayakta kalamayacak kadar birbirine yaslanan iki veya daha fazla unsuru ifade eden ailenin türetildiği köktür. Bu hüküm erkeklerin azaldığı, dul ve yetimlerin çoğaldığı savaş şartlarında, bu dulları yetimlerinden ayırarak evlenmeyi engelleme amacına yönelik olabilir.  

Bu âyet, erkek için dörde kadar eş ile nikâhlanma ruhsatı verir. Fakat eşler arasında adaleti gerçekleştiremeyen, âhirette olacağı gibi, dünyada da perişan olur.  

[1] Câhiliyetde ve bidâyet-i İslâm'da vasîler yetîm kızların mallarına tama' ile onları nikâh iderler ve ba'zan bir kaç yetîmeyi birden alırlardı. Onlara, haklarını arayacak kimseleri olmadığı cihetle haksızlık iderler ve hattâ dürlü dürlü ezâ ve cefâ ile mîrâslarına konmak içün ölümlerini beklerlerdi. Bu âyet-i kerîme ile bu hareket men' buyuruluyor ve nikâhınıza aldığınız yetîme kızlara 'adâlet idememekden korkar iseniz onlardan sarf-ı nazarla diğer kadınlardan izdivâc idiniz diniliyor. Müfessirlerden ba'zıları bunı başka sûretde tefsîr itmişler ise de nazm-ı celîle ve 'Âişe -i Sıddîka radiyallahu'anhânın virdiği cevâba göre bâlâdaki tefsîr doğrıdır. ('Urve) Cenâb-ı 'Âişe'den "Eytâma 'adâlet idememekden korkarsanız"ın ma'nâsı nedir diye sordukda müşârunileyhâ "O, taht-ı vesâyetde olan yetîme kızlardır. Velî kızın malına veyâ cemâline rağbet ider fakat değerinden noksan mihirle almak ister. Onı müdâfa'a idecek kimsesi olmadığını bildiği cihetle fenâ mu'âmele iyler. Bunun içün Cenâb-ı Hak taht-ı nikâhınızda bulunan yetîme kızlara zulüm itmekden korkar iseniz onların gayrı size hoş görünen kadınlardan nikâh idiniz buyurdı" cevâbını virmiş ve "Bu âyet-i kerîme nâzil oldukda ba'zı kimseler Rasûlullah'dan bu husûsda suâl itdiler. O zamân "yesteftûneke fi'n nisâ" âyeti kerîmesi nâzil oldı dimişdir. [2] Câhiliyetde istedikleri kadar kadınla izdivâc 'âdet idi. Hattâ on dâne veyâ daha fazla karısı olanlar vardı. Bu âyet-i kerîme ile zevcelerin mikdârı tahdîd buyuruldı. Ba'zılar iki ve üç ve dört ki cem'an dokuza müsâ'adedir didiler ise de nihâyetin dört oldığından icmâ-'ı ümmet oldığı gibi bu âyetin nuzülünden sonra on dâne karısı oldığı halde İslâm olan "Gaylân" nâm zâta suâline cevâben Rasûlullah'ın "Dördini alıkoy diğerlerinden ayrıl" buyurması, yine beş karısı oldığı halde İslâm olan "Nevfel bin Mu'âviye"ye "Dördini alıkoy birini bırak" buyurulması dokuza hamlin doğrı olmadığını gösterir. [3] Hadsiz ve hesâbsız karı almak i'tiyâdı olan bir kavimde zevce mikdârı en ziyâde dörde tenzîl olundukdan sonra aralarında 'adâlet emir buyuruluyor: Bu 'adâlet: yedirmek, giydirmek, iskân, mu'âmele-i zevciye, meyil ve muhabbet husûslarında birbirinden fazla ve eksik olmamakdır. Bu oldığı halde biriyle iktifâ lâzım geliyor. Birden ziyâde karı almak içün 'adâlet şartdır. Şarta bağlı olan müsâ'ade meşrût mevcûd olmaz ise yok dimekdir. "Elini yıkar isen bu ta'âmdan ekl it" dinilür ise "Elini yıkamadığın halde yime" dimekdir. Müte'addid zevceler arasında meşrût olan 'adâleti muhâfaza imkânı olmadığı cihetle ta'addüd-ü zevcât bu âyet-i kerîme ile nehy idilmişdir dimek doğrıdır. Ve münhî olan şeyi men' itmek ulu'l emrin vazîfesi oldığına ve şart bulunan 'adâletin, bilhassa bu zamânlarda imkânı olmadığı muhakkak bulundığına nazaran ta'addüd-ü zevcâtın men'i hükm-ü Kur'ân'a tamamıyla mutâbıkdır.  

[*] "Kadınlar hakkında senden fetva istiyorlar. De ki: Onlarla ilgili fetvayı size Allah verir. Kendileriyle evlenmek istediğiniz için hakları olan mallarını vermediğiniz yetim kadınlara #, güçsüz çocuklara ve bütün yetimlere hakka uygun davranmanızla ilgili ayetler zaten bu Kitapta okunup durmaktadır. Yaptığınız her hayrı Allah bilir." (Nisa 4/127) [*2] "Çok kararlı olsanız bile kadınlarınız arasında adil davranmaya güç yetiremezsiniz. Öyleyse bir tarafa büsbütün meyledip diğerini ortada bırakmayın. Eğer uzlaşır ve Allah'tan çekinerek kendinizi korursanız bilin ki Allah, bağışlar ve ikramda bulunur." (Nisa 4/129) [3] Esir durumunda bile olsa bir kadınla ancak nikahlanılması (evlenilmesi) durumunda karı koca ilişkisi mümkündür. Diğer çeviri çalışmalarının neredeyse tamamında ayetin Arapça metninde olmayan "yetinmek" fiili manaya sokuşturulmuş ve ayet tahrif edilmiştir.Arapça bakımından bu ayette buradakinden başka anlam vermek mümkün değildir.''mâ meleket eymânukum (مَا مَلَكَتْ اَيْمَانُكُمْ )'',''hakimiyetiniz altında olan kişi, esir statüsündeki kişi''anlamına gelir. Bu şekliyle bahse konu kişi kadın veya erkek olabilir. Ancak ayette nikahlanmak yükleminin öznesi erkek olduğundan parantez içinde 'cariye' olduğu özellikle belirtilmiştir. Özgür bir kadın da esir durumda ki bir erkekle nikahlanabilir (Bkz.:Bakara 2/221 ve Nur 24/32).  

(1) Himayeleri altında bulunan yetim kızların malına ve güzelliğine göz dikip de onları başkasıyla evlendirmeyen, ama mehirlerini de doğru dürüst verip haklarını gözetmeyen bir toplumdan, bu ve benzeri kötü âdetleri Kur’ân birer birer kaldırmaktadır. Eş sayısında ise, o devirde herhangi bir sınır yoktu; Kur’ân bunu da dört ile sınırlamaktadır.(2) Cariyelerinizle.  

508 Notice the conditional clause about orphans, introducing the rules about marriage. This reminds us of the immediate occasion of the promulgation of this verse. It was after Uhud, when the Muslim community was left with many orphans and widows and some captives of war. Their treatment was to be governed by principles of the greatest humanity and equity. The occasion is past, but the principles remain. Marry the orphans if you are quite sure that you will in that way protect their interests and their property, with perfect justice to them and to your own dependants if you have any. If not, make other arrangements for the orphans. 509 The unrestricted number of wives of the "Times of Ignorance" was now strictly limited to a maximum of four, provided you could treat them with equality (C/ 33:4 and 33:51). (R).