Nisâ Sûresi 142. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 58/18.  

Bkz. 58/18  

1. Allah'ı aldattıklarını sanmakla esas aldananlar kendileridir. 2. Destek oldukları, yardım ettikleri. 3. Anarlar, öğütlerine uyarlar.  

(1)“Ey sersem nefsim! Acabâ şu vazîfe-i ubûdiyet (kulluk vazîfesi olan namaz) netîcesiz midir, ücreti az mıdır ki, sana usanç veriyor? Hâlbuki bir adam sana birkaç para verse veyâhut seni korkutsa, akşama kadar seni çalıştırır ve fütursuz (yılmadan) çalışırsın. (...) Acabâ hulfü’l-va‘d (sözünde durmamak), hakkında muhâl (imkânsız) olan bir Zât, Cennet gibi bir ücreti ve saâdet-i ebediye gibi bir hediyeyi sana va‘d etse, pek az bir zamanda, pek güzel bir vazîfede seni istihdâm etse (çalıştırsa); sen hizmet etmezsen veya isteksiz, suhre gibi (başdan savma) veya usançla, yarım yamalak hizmetinle, onu va‘dinde ittiham ve hediyesini istihfâf etsen (hafîfe alsan), pek şiddetli bir te’dîbe (cezâya) ve dehşetli bir ta‘zîbe (azâba) müstehak olacağını düşünmüyor musun? Dünyada hapsin korkusundan en ağır işlerde fütursuz (usanmadan) hizmet ettiğin hâlde, Cehennem gibi bir haps-i ebedînin havfı (korkusu), en hafif ve latif (hoş) bir hizmet (olan namaz) için sana gayret vermiyor mu?” (Sözler, 21. Söz, 93)  

(*) Not: Burada müşakele sanatı bulunur. Bu edebî terimin tanımı: “Bir lafzın önceki bir lafza denk ve benzer biçimde, ancak farklı anlam ve bağlamda getirilmesi”şeklindedir. Ayrıca Kur’an’da Allah’a isnat edilen (مكر - خدع - استهزاء ا ) “mekr, hadî, ve istihzâ”gibi şanına yakışmayan fiillerin,“Onun insanlara bu fiillerine denk düşen cezalar vermesi ve onların hilelerini kendi başlarına çevirmesi”mânasına gelmesidir. مجازيهم على خداعهم، فسمى جزاء الخداع خداعا بتسميته للمسمى باسم سببه وملزومه، وفيه المشاكلة،(هميان الزاد إلى دار المعاد) {وَهُوَ خَادِعُهُمْ}، أي: يجزيهم جزاء خداعهم المؤمنين؛ فسمي: خداعاً - وإن لم يكن في الحقيقة خداعاً؛ لأنه جزاء الخداع، وهو كما سمى جزاء السيئة: سيئة، وإن لم تكن الثانية - في الحقيقة - سيئة، وكذلك سمى جزاء الاعتداء: اعتداء، وإن لم يكن الثاني اعتداء؛ فعلى ذلك سمى هذا: خداعاً؛ لأنه جزاء الخداع، (تأويلات أهل السنة) وقوله {وهو خادعهم} أي منزل الخداع بهم, وهذه عبارة عن عقوبة سماها باسم الذنب (المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز) أحدها: يعني يعاقبهم على خداعهم، فسمى الجزاء على الفعل باسمه. (النكت والعيون) قد مضى في «البقرة» معنى الخدع. والخداع من الله مجازاتهم على خداعهم أوليائه ورسله (الجامع لاحكام القرآن) فإطلاق الخداع على استدراج الله إيّاهم أستعارة تمثيلية، وحسنَّتَهْا المشاكلة؛ لأنّ المشاكلة لا تعدو أن تكون استعارة لفظ لغير معناه مع مزيد مناسبة مع لفظ آخر مثل اللفظ المستعار. فالمشاكلة ترجع إلى التلميح، أي إذا لم تكن لإطلاق اللفظ على المعنى المراد علاقةٌ بين معنى اللفظ والمعنى المراد إلاّ محاكاة اللفظ، (التحرير والتنوير) ومعنى كون الله خادعهم: أنه صنع بهم صنع من يخادع من خادعه، (فتح القدير)  

[3] Onların aldatmalarına mukabil lâyık oldukları cezayı vermektedir: dünyada mallarını, canlarını muhafaza eder. Ahirette ise ukubete duçar kılar.[4] Yahut gösteriş ederek ağır davranırlar.[5] Yalnız dilleriyle anarlar.  

(Allah’ın münafıkları aldatması demek, onlara süre tanıması, sapıklıklarıyla baş başa bırakmasıdır. Allah kendilerine gelmelerini sağlayacak bir musibetle onları uyarmaz, gözlerini açacak bir felaketle onları uyandırmaz ve de uçurumdan aşağı düşene kadar onları kendi hallerinde bırakır.)  

Bu ayet Bakara 2:9. ayetle okunmalıdır. Bu tür ayetlerde kullanılan fiil insanlar için kullanıldığında olumsuz bir anlama gelirken, Allah için kullanıldığında kastedilen Allah’ın o fiilin cezasını vereceğini bildirmesidir. Benzer kullanımlar için bkz. Bakara 2:15; Âl-i İmrân 3:54; Enfâl 8:30; Tevbe 9: 67, 79.,Bu ayet Bakara 2:264, Nisâ 4:38 ve Mâ‘ûn 107:6. ayetlerle birlikte okunmalıdır.  

1 Yani, “Allah’ın aldatması,” bir şerri ortadan kaldırmak ve kendisini aldatmaya kalkışanlara, haddini bildirmek içindir.2 Riya: Söz ve davranışlarda gösteriş yapma; bir iyiliği veya ameli Allah’ın rızasını kazanmak niyetiyle değil de insanların beğenisi için yapma demektir. Bu davranışta bulunan kimseye “riyakâr” veya “mürai” denir. Riya, insanlar arasında manevî nüfûz, şan ve şöhret, maddî çıkar sağlamak için yapılır. Riyanın her çeşidi ahlaksızlık olduğu halde, ibadetlerde riyakâr olmak çok daha büyük bir ahlâksızlıktır. Rasûlüllah (s.a.v); “Muhakkak ki, sizin için en çok korktuğum şey, küçük şirk, yani riyadır,” buyurmuştur. (Tirmizi)  

158 Bazı müfessirler (mesela Râzî), huve hâdi‘uhum (lafzen, “O, onları yanıltandır”) ifadesini, “onları hilelerinden dolayı cezalandıracaktır” şeklinde yorumlarlar. Ancak benim tercih ettiğim çeviri, aynı türden bir münafıklığın sözkonusu edildiği 2:9 ile daha uyumlu görünmektedir: “Onlar Allah’ı ve imana ermiş olanları kandırmak isterler; halbuki kendilerinden başka kimseyi kandıramazlar ve bunu da fark etmezler.” Bkz. ayrıca Menâr V, s. 469. -Orada bu yorumlar, birbirlerini tamamlayıcı olarak mütalaa edilmişlerdir.  

[847] Başkalarını aldatmaya kalkan kişinin ilk aldattığı kendisidir. [848] Yani: “yalancının mumu yatsıya kadar yanarmış” sözünü doğrulayan bir tavır takınırlar. Yatsı namazını kılmadan yatmadıklarını konu komşuya gösterip münafık olmadıklarını isbat için böyle yaparlar.  

Cemaatle namaz, mescide şevkle devam, müminle münâfığı ayıran bir ölçüdür. Hz. Peygamber (a.s.) zamanında cemaate devam etmeyen, İslâm toplumunun üyesi sayılmazdı. Münâfıklar da ister istemez mescide devam ediyorlardı. Fakat isteksiz, üşene üşene geç gelip, namaz biter bitmez hapishaneden çıkar gibi çıkmaları, isteksiz ibadet ettiklerini gösteriyordu.  

[*] Allah onay verip "ol" demeden hiç bir şey oluşmadığı için ayete bu mealden başkası uygun değildir. Allah kimseye oyun kurmaz ancak imtihan gereği insanların her türlü yanlış davranışı yapmalarına imkan verir. Bir ayet şöyledir: "Bir şeyi oluşturmanız, Allah'ın da o şeyi oluşturmasıyla mümkün olur." (Tekvîr 81/29) Bkz. Şae fiili