Nisâ Sûresi 12. Ayet Meali

[Not: İslam’ın Miras Hukukunda, hisseler ile mükellefiyetler arasında bir denge gözetilmiştir. Böylece daha çok harcama ve sorumluluk yüklenecek olanlara mirastan daha fazla hisse verilmiştir.]  

Bkz. 4/7Âyette geçen “kelâle”den kastedilen, ölüye -usul veya fürûu olmayan yani bir erkek veya kadının, ana babası ve çocukları bulunmayan- bunlar gibi bir bağı olmayan ve zayıf bir bağla akraba olan vârislerdir. “Kelâle” sözcüğü Kur’an’da bu âyetle beraber yine Nisâ sûresinin 176. âyetiyle iki ayrı yerde geçmektedir. Bu sözcük, miras hukukunda genellikle “mirasta validi ve veledi olmayan yani babası ve erkek çocuğu bulunmayan” olarak ele alınmıştır. Oysa örfte “valid” sözcüğü hem anayı babayı, “veled” sözcüğü de hem kız hem oğlan çocuğunu ifade eder. Kur’an’da ana-baba ifadesinin “valideyn”; oğlan çocuk-kız çocuk ifadelerinin “veled ve evlad” sözcükleriyle kullanıldığını çokça görmek mümkündür. Böyle olunca da “kelâle”nin anlamı “zayıf düşmüş, kimsesiz, desteksiz kalmış” demek olur ki insan bu duruma ancak usul ve fürûu olmadığı zaman düşer.  

108. Burada sözü edilen kardeşler ana bir kardeşlerdir. Bunlar, İslâm hukukunda “evlâd-ı Ümm” diye anılırlar. Bunlar varis oldukları takdirde, kendi aralarında erkek kadın farkı gözetilmez. Ana baba bir kardeşler ise varis olduklarında, kendi aralarında “erkeğe iki, kıza bir” olmak üzere pay alırlar. (Ana baba bir kardeşlerin durumu için bakınız: Nisâ sûresi, âyet,176)109. Bu âyetin genel ifadesinde, kendilerine vasiyet edilecek kimseler ile vasiyetin miktarında bir sınırlama yoktur. Ancak Hz.Peygamber, âyetin bu genel ifadesini, hem vasiyet edilecek kimseler açısından, hem de vasiyetin miktarı açısından sınırlandırmış; varislere vasiyet yapılamayacağını ve vasiyetin terikenin üçte birini aşamayacağını belirtmiştir. Böylece varisin vasiyet yoluyla zarara uğraması önlenmiş olmaktadır.  

 Kelâle şeklinde, malı yan hısımlarına kalan kimselerin paylarını açıklayan kısımda geçen erkek kardeş ve kız kardeşten maksat, ana bir kardeşlerdir. Öz kardeşlerin durumu sûrenin sonunda açıklanacaktır.  

Bu ayette, kişinin özel vasiyetinden üç kez sözedilerek genel vasiyete tercih edilmiştir. Kuran ayetlerini anlayamıyan Hadis ve Sünnetçiler Kuran ayetlerinin birbiriyle çeliştiğini zannederek 2:180 ayetini "nesih-mansuh" hikayeleriyle inkar etmişlerdir.  

1- Mirasta öncelik, vasiyet ve borcun ödenmesindedir. Paylaşımdaki sayısal oranlar vasiyet varsa geçerliliğini yitirir. O zaman paylaşım vasiyete göre yapılır.  

(*) Miras paylaşımında Matematiksel bir hatanın olduğuna dair iddiaya cevep: Konuyla ilgili bir örnek: Diyelim ki bir erkek öldü ve geride eşi, 3 kızı, anne ve babasını mirasçı olarak bıraktı. Geride bıraktığı tereke de 120 lira olsun. Bu örneğe göre Kur’an’da verilen oranlar şöyledir: Eşin payı 1/8, annenin payı 1/6, babanın payı 1/6 ve çocukların/kızların payları ise 2/3. Yani eş için: (ثمن) ‘sümün’’ 1/8 vardır. Buna göre: 120/8 = 15 lira eş alır. Geride 105 lira kalır. Anne için: (سدس)’’sudus: 1/6 vardır. Buna göre 105/6 = 17. 5 lira anne alır. Geride 87. 5 lira kalır. Baba da tıpkı anne gibi (سدس)’’sudus: yani 1/6. olan 17. 5 lira alır. Anne ve babanın aldıkları toplam ise 35 liradır. Geride 105 liranın 2/3 olan 70 lira kalır. Bu da buradaki kız çocuklara eşit bir şekilde dağıtılır. Sonuç: Herkes payını tam alır. Böylece eş, 1/8, anne, 1/6, baba 1/6 ve çocuklar/kızlar da 2/3 olan paylarını almış olurlar. Yani herkes Kur’an’da kendisine tayin edilen oranda payını almış oluyor ve ne bir lira fazla ne de bir lira eksik kalıyor. Bu nedenle miras hukukuyla ilgili Kur’an’da matematiksel bir hata vardır şeklindeki iddia mesnetsiz olup asla doğru değildir… Bunun detaylı bir açıklaması da şöyledir. 120 liradan ilk önce en az pay alan ve kan bağı ile akraba olmayan eşin payı verilir. Bunun sebebi ise diğerlere göre hem payının daha az olması (1/8), hem de ölen eşine kan bağıyla akraba olmamasıdır. Yani eşin alacağı oran diğerlerinkine göre daha az olduğundan, herkesten önce terekenin tümünden (120 lira) onun payı verilecek. Bu nedenle 120 liranın tamamının 1/8’i ona verilecek ki, Kur’an’da kendisine tayin edilen oranın tamamını alabilsin ve böylece mağdur olmasın. Buna göre terekenin (1/8’i) eşe verilir. Yani 120/8 = 15 eder. Böylece; 120-15 = 105 kalıyor. Daha sonra geriye kalan ne ise (105 lira), kan bağı ile akraba olan ve hiçbir surette alacakları paydan hicb/men/ edilmeyen diğer varislerin payları verilir. Yani varisler iki grupta değerlendirilir, birinci grup aralarında kan bağı olan akrabalardır (çocuklar, anne ve babalar gibi), bunlar birbirlerinin asil varisleridir, ikinci grup ise kan bağı ile değil evlilik yoluyla oluşan akrabalardır (eşler gibi). Hâlbuki burada ölen kişinin bıraktığı malın asil sahipleri olan ve aralarında kan bağı olan akrabalar (anne, baba ve çocuklar gibi) eşlerden daha fazla alırlar. Yani bunlara nazaran eşler (kadınlar) daha az aldıklarından, terekenin tümünden ilk önce eşlerin payları verilecek ki, az alıp mağdur olmasınlar. Böylece 120. liranın tamamı Kur’an’ın öngördüğü şekilde bütün varislere dağıtılmış oluyor. İşte aşağıda da belirtildiği gibi İbn Abbas, Hz. Ali, Müfessir Ata, İbn Hazm, İmam Davud ez-Zahiri, Muhammed bin Hanefi, Muhammed bin Ali gibi âlimlerin görüşleri bu şekildedir. Yani bunlar (عول) avl yöntemini kabul etmemişlerdir. Çünkü bu avl yöntemi de sonradan ortaya çıkmış olup ne Kur’an’da ne de Hz. peygamberin sünnetinde vardır. Yani avl yöntemi de bir içtihattır. İçtihatlar yanlış da çıkabilir doğru da çıkabilir. Çünkü içtihatlar beşer yorumları olup Nass değildir. Özetle, İbn Abbas, Hz. Ali ve bunlar gibi söyleyen âlimlerin ortaya koydukları bu yöntem Kur’an’ın zahirine de tam uygundur. (الله اعلم) Ayrıca bundan ayrı şöyle bir soru da var! ‘’Dede yetimi (babası dedesinden önce vefat eden çocuk) dedesinin ölümü üzerine ona mirasçı olur mu? Cevap: Bakara-2/180. ayetin hükmü gereği, dede hayata iken babaları ölmüş torunlarına (şayet babaları hayatta olsaydı payına düşen ne ise o kadarını) vasiyet etmelidir. Eğer vasiyeti ihmal etmişe, bu hak ve vasiyet yine zâyi olmaz, yani vasiyet etmiş gibi kabul edilir. Şayet diğer varisler, yani yetim olan çocukların amcaları, bu çocukların babalarının payına düşecek kadar maldan paylarını vermezlerse mahkeme yoluyla onlardan zorla alınır ve bu yetim çocuklara verilir. Ayrıca Nisa-8. ayette de bu hüküm pekiştirilmiştir. Yani babaları ölmüş çocuklar, dedelerinin terekesinden ölmüş babalarının payını alırlarقول ابن عباس ومن تابعه - قال ابن عباس رضي الله عنهما: إن المسائل لا تعول ([11). وبه قال الظاهرية داود بن علي، وعلي بن محمد بن حزم الظاهري ([12]). ونقل ذلك عن محمد بن الحنفيّة، ومحمد بن علي بن الحسين، وعطاء القول بالعول محدث، ولم تمض به سنة من رسول الله صلى الله عليه وسلم –- وإنما هو احتياط ممن رآه - أي رأي العمل به- من السلفف وقصارى القول إن القول بالعول اجتهاد، وإعطاء ميراث بلا نص من كتاب أو سنة. وبالتالي لا ينهض حجة، وإن أثر عن كرام الصحابة ، فالحجة عند أهل الظاهر الكتاب والسنة والإجماع. وليس في مسألة العول نص من كتاب الله ولا من سنة رسوله – صلى الله عليه وسلم- وليس ثمة إجماع الخ وهذا يواقق قول ابن عباس وعلي ومن وافقهما وخالف ابن عباس، في عصر عثمان، وقال: إنّ الزوجين يأخذان تمام حقّهما ويدخل النقص على البنات فهو يقدّم من له فرضان في الكتاب على من له فرض واحد كما سنبيّن ومنذ ذلك العصر صار الفقهاء على فرقتين، فالمذاهب الأربعة وما تقدّمها من سائر المذاهب الفقهية قالوا بالعول، والشيعة الإمامية، تبعاً للإمام علي(عليه السلام) وتلميذه ابن عباس على خلافه، فهم على إيراد النقص على البعض دون بعض من دون أن يكون عملهم ترجيحاً بلا مرجح ومن قول ابن عباس هذا اذا مات عن زوج وام واب وبنات ستاخذ الزوج او الزوجة تمام حقه من جميع المال ثم ياخذ باقي الورثة باقي المال الخ /// العَوْل في الفرائض - موقع سماحة المرجع الديني آية الله العظمى السبحاني - المصنف –مصنف عبد الرازق- 10/254، سنن الدرامي ص409 –الكتاب المصنف- مصنف ابن أبي شيبة - الشرح الكبير، عبدالرحمن بن أحمد بن قدامة، القاهرة: دار الحديث: ت ط: 1425 ه – 2004 م، ج8 / 394 ،395 [13] المغني: 9/28 [12]المحلى: 9/262 [11]  

[7] Kelale nisa suresi 176 ncı ayette açıklanıyor. Ölen birisine birinci dereceden mirasçısı, yani eşi ve çocukları yoksa mirasın ana, baba ve kardeşlerine taksim edilmesine kelale denmektedir.  

[1] Nazm-ı Celîlde (Kelâle) vârit olmuştur, Kelâle varise sıfat olduğu gibi mevruse de sıfat olur. Mevruse sıfat olursa çocuğu ve babası olmayan meyyittir. Cumhurun kavli budur. Varise sıfat olursa çocuk ve ana ve baba olmayan varis olur. Nazm-ı celîlde vârit olan (Yûris) lâfz-ı şerifi selâsiden alınırsa erkek veya kadın mevrus olursa demektir. Nitekim tercümede bunu ihtiyar ettik. Fakat ef'al babından alınırsa erkek veya kadın varis olursa demektir.[2] Meyyit ölmeden evvel malının üçte birinden ziyade vasiyet etmek, borcu yok iken borç ikrar etmek gibi vereseye zarar verilmemelidir.  

8 Buna “kelâle” denir. Bu sûrenin 176. ayetine bkz.  

[Kelâleh] kelimesi, “ana baba ve çocukları bulunmadan ölen kişi” veya “çocuk ve baba tarafından olmayan akrabalar”, bir anlamda “birinci dereceden bir mirasçısı bulunmayan kişi” demektir. [Kelâleh] hakkında bilgi için bkz. Nisâ 4:176, dipnot 1 Bu ifadeden anlaşılıyor ki miras paylaşımında herhangi bir tarafa zarar vermemek, yani bir mağdur oluşturmamak ve adaletten ayrılmamak gerekmektedir. Yüce Allah ayetin bu kısmında önceki ayette bir kez geçen, bu ayette ise üç kez geçen “vasiyyet ve/veya borçların” mirasçılara zarar verici boyutta olmamasını içermektedir. Hz. Muhammed’den nakledildiğine göre, kendisine vasiyetin ne kadar olabileceği sorusuna şu şekilde cevap verdiği rivayet edilmektedir: “Üçte biri, üçte biri de çoktur. Vârislerini zengin olarak bırakman, onları fakirlik ve ihtiyaç içinde bırakmandan hayırlıdır” (Buhârî, Vesâyâ, 2; Cenâiz, 37; Müslim, Vasıyyet, 5; Ebû Dâvûd, Vesâyâ, 2; Tirmizî, Vesâyâ, 1; Nesâî, Vesâyâ, 3; İbn Mâce, Mesâyâ, 5;imâm Mâlik , Muvatta’, Vasıyyet, 1). Ayette sözü edilen “zarar vermeme” işlemi, malın üçte birden fazlasını veya malının hepsini vererek, mirasçılara zarar vermek için gerçekte olmayan bir borcu varmış gibi göstererek veya sahip olmadığı alacağını almış gibi göstererek vs. şekillerde görülebilir.  

1 Erkeklerin eşleri birden fazla bile olsa tümünün mirastan payı, tek eş gibi düşünülür ve bu âyette belirtilen hisseleri kendi aralarında eşit olarak paylaşırlar. Yani eşlerin hisselerinin tamamı 1/4 veya 1/8’i geçemez.2 Eşinizin çocuklarının sizden, sizin çocuklarınızın da eşinizden olması şart değildir. Yani bu çocuklar, sizin başka eşinizden veya eşinizin sizden önceki eşinden olabilir. Ayrıca bu âyet (Bakara: 240) da belirtilen, “hanımlarını geride bırakarak vefat edecek olanların, eşleri için bir senelik yetecek kadar mal vasiyet etmeleri” hükmünü kaldırmıştır. 3 Kelâle: Baba, anne ve çocukların dışındaki akrabalık demektir. Çocuğu, annesi ve babası bulunmayan murise (miras bırakan) de ölüye nispetle çocuk, anne ve baba konumunda bulunmayan vârise de kelâle denilir.4 Bu kardeşler ana bir kardeşlerdir. Bunlar, ölenin çocukları, oğlun... çocukları, babası ve babasının… babası bulunmaz ve ana bir kardeş bir tane olursa terekenin 1/6 alır. (Ana bir kardeşlerin erkek veya kadın olması fark etmez.) Ölenin çocukları, oğlun... çocukları, babası ve babasının… babası bulunmaz ve ana bir kardeşler birden fazla olursa terekenin 1/3’ünü alırlar. (Bunlar üçte bir hisseyi aralarında kız erkek ayrımı yapmadan eşit olarak paylaşırlar.) Ölenin çocukları, oğlun... çocukları, babası ve babasının… babası bulunursa mirastan pay alamazlar. Diğer kardeşlerle ilgili hükümler ileride gelecektir.5 Halîm: Hiddetten uzak, yumuşak huylu ve son derece sabırlı demektir.  

9 Lafzen, “onlar”.10 Lafzen, “ondan daha fazlası”. Klasik müfessirlerin çoğunluğuna göre bu pasaj, üvey erkek ve kız kardeşlere atıfta bulunmaktadır. Öz erkek ve kız kardeşlerin mirasları ise bu surenin sonunda (ayet 176) ele alınmaktadır.11 Bu tenbih, mirasçıları yasal haklarından mahrum etmeyi amaçlayan gerçek-dışı borçlara ve vasiyetlere işaret etmektedir. Birçok sahih Hadis’e göre Hz. Peygamber, yasal mirasçıların bulunduğu hallerde, başka kimselere, sahip olunan mal varlığının üçte-birini aşan miktarda vasiyette bulunmayı yasaklamıştır (Buhârî ve Müslim). Fakat miras üzerinde yasal hak sahibi bir yakın akraba yoksa, miras bırakacak kişi, servetini istediği şekilde vasiyet etmekte serbest bırakılmıştır.  

[732] Vasiyet kişinin serveti üzerindeki hakkıdır. Ne ki, âyetin sonunda “vârise zarar verilmemelidir” emriyle kayıt altına alınmıştır. Nebevî uygulamada zarar vermeyen miktar üçte bir olarak belirlenmiştir. [733] Veya: “Ölen kimseye birinci dereceden yakınlığı olan bir vâris değilse”. Kelâle, “kılıcın kör olan ağzı, bıçağın sırtı, keskin görmeyen göz” mânasından türetilmiştir. Yûrasu meçhul fiil vuriseden geliyorsa “miras bırakana” delâlet eder. Eğer ef’ale babından geliyorsa yûrasu “miras alana” delâlet eder. Birinci tercihte “birinci dereceden mirasçıya sahip olmayan kimse” mânasına gelir. İkinci tercihte “miras bırakana birinci dereceden yakınlığı olmayan vâris” mânasına gelir. Yûrasuyu bazıları yerisu şeklinde malum, bazıları da yuverrisu şeklinde tef’il babından okumuşlardır. Notun başına aldığımız alternatif mâna ile çeviri içinde verdiğimiz mâna metin açısından birbirine eşit mesafededir. Hatta eğer geleneğin miras paylaşımındaki olumsuz rolünü hesaba katarsak, alternatif mâna öncelik kazanır. Zira bu okuyuş “gelin” ve “nişanlıyı” da hesaba katan bir okuyuştur. Allah Rasûlü’nün “Allah her hak sahibine hakkını vermiştir” açıklaması da bunu teyit eder. [734] “Erkek ve kız kardeş” ile sadece anne bir kardeşler kastedilir. Bunda ittifak edilmiştir. Öz kardeşlerin hakkındaki hüküm sûrenin sonundadır. [735] Gerçek dışı ve sırf vârisi mahrum bırakmayı amaçlayan borçlar. “Zarar vermenin” sınırına dair âyetin ilk notuna bkz.  

(8) Vârisleri mirastan yoksun bırakmak yahut paylarını azaltmak için vasiyette bulunmak veya borca girmek gibi yollara başvurmaksızın.  

519 The husband takes a half of his deceased wife's property if she leaves no child, the rest going to residuaries; if she leaves a child, the husband gets only a fourth. Following the rule that the female share is generally half the male share, the widow gets a fourth of her deceased husband's property, if he leaves no children, and an eighth if he leaves children. If there are more windows than one, their collective share is a fourth or an eighth as the case may be: inter se they divide equally. 520 The word in Arabic is kalalah, which is so construed usually. But it was nowhere defined authoritatively in the lifetime of the Messenger. This was one of the three terms about which Umar wished that the Messenger had defined than in his lifetime, the other two being khilafah, and riba (usury). On the accepted definition, we are concerned with the inheritance of a person who has left no descendant or ascendant (however distant), but only collaterals, with or without a widow or widower. If there is a widow or widower surviving, she or he takes the share as already defined, before the collaterals come in. 521 A "brother or sister" is here interpreted to mean a uterine brother or sister, i.e., a brother or sister by the same mother but not by the same father, as the case of full brothers and sisters or brothers and sisters by the same father but different mothers is understood to be dealt with later, in the last verse of this Surah. The uterine brother or sister, if only one survives, takes a sixth, if more than one survives, they take a third collectively, and divide among themselves; this on the supposition that there are no descendants or ascendants, however remote. There may, however, be a widow or widower surviving: she or he takes her or his share, as already specified. The shares of collaterals generally are calculated on a complicated system which cannot be described in a brief note. For these, and the rules about Residuaries (‘ Asaba) reference should be made to special legal treatises. 522 Debts (in which funeral expenses take first rank) and legacies are the first charge on the estate of a deceased person, before distribution takes place. But equity and fair dealing should be observed in all matters, so that no one's interests are prejudiced. Thus funeral expenses should be reasonable; debts must be genuine and not reckless debts; and the shares must be calculated with fairness.