Nisâ Sûresi 11. Ayet Meali

2.Bu çocukların mirastaki paylarla ilgili hükümdür. Bundan sonraki ayetlerde de "pay" ile kastedilen mirastaki paydır.3.Yani ölen kişinin geride yalnızca kız çocukları kalır ve onların sayıları da ikiden fazla olursa mirasın üçte ikisi bu kızlar arasında eşit şekilde paylaştırılır.  

[70] Miras paylaşımı hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ V, 50-58  

Bkz. 4/176Cahiliye devrinde miras sadece erkeğe kalırdı. Bu ve bundan önceki âyetlerde mirasın dağılımında kadına da pay verilmiştir. Erkeğe kadının iki katı pay verilmesi kadına yapılmış bir haksızlık olarak değerlendirilmemelidir. Burada kadın ve erkeğin sorumluluklarına göre eşit oranda dağılım yapılmıştır. Evlenirken mehir verecek, düğün masraflarını üstlenecek olan erkektir. Evlendikten sonra ailenin geçimini üstlenecek ve çocuklarının nafakasını temin edecek olan yine erkektir. Kadının böyle bir sorumluluğu yoktur. Ayrıca kadın, babasından kalan mirastan da pay almakla beraber evlenirken de kocasından evlenme bedeli olarak mehir almaktadır. Bilindiği gibi “mehir, İslam hukukunda erkeğin evlenirken kadına verdiği veya vermeyi taahhüt ettiği para, ziynet veya maldır ki kadın kocasına sormadan -öz malı olduğu için- bunlar üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunabilir.Mirastan erkeğin iki, kadının bir pay almasının daha pek çok hikmeti vardır. Biz ne kadar yorum getirsek de ayetin son cümlesinde “Bu şekildeki hisse dağıtımı size Allah tarafından farz kılınmıştır” buyrularak en sağlıklı taksimin Allah tarafından yapıldığı açıklanmıştır. Zira her şeyin en doğrusunu bilen ve hayata geçiren Allah’tır.  

Âyette, aynı konumdaki iki kız çocuğunun hissesi açıkça ifade edilmemişse de; bunlar da, ikiden fazla olanlar gibi, üçte iki hisse alırlar.  

 İslâm’ın miras hukukunda, paylar ile mükellefiyetler arasında dengeleme yolu tutulmuş, daha çok harcama yapmak mecburiyetinde olanlara çok, daha az harcama durumunda olanlara az hisse verilmiştir. İslâm aile hukukuna göre evlenirken mehir verecek, düğün masrafı yapacak olan erkektir. Evlendikten sonra da gerek muhtaç olan yakın akrabasına ve gerekse eş ve çocuklarına bakacak, onlara yiyecek, giyecek, mesken gibi asgari ihtiyaçları temin edecek yine erkektir. İşte bu sebepledir ki, genellikle mirasta erkeklerin payı, kadınlarınkinin iki misli olmuştur.  

Ölüme yakın bir kimse 2:180 ayetine uyarak çocuklarının o andaki durumunua göre vasiyette bulunmalıdır. Kızı fakir, oğlu zengin ise kızına daha fazla mal bırakabilir. 4:11'deki dağıtım, ayetten anlaşılacağı üzere vasiyet edilmemiş mallar içindir. Erkekler, mehir ödemekten ve evin geçiminden sorumlu tutuldukları için genel olarak mirasta daha çok pay sahibi kabul edilmiştir (4:176). Nitekim, ananın ve babanın herbirisine eşit pay veren 11'inci ayetle erkek ve kızkardeşe eşit pay veren 12'inci ayet, paylaşım farkının erkeği kadından üstün gören bir ilkeden kaynaklanmadığını göstermektedir. İnkarcılar tarafından bu konuda yöneltilen suçlamaların bir temeli olmayıp, yüzeysel bir değerlendirmenin ürünüdür.  

1- Bu paylaşımın özünde kadın olmakla veya erkek olmakla bir ilgisi yoktur. Paylaşmadaki farkın gerekçesi cinsiyet değil toplumsal işlevselliktir. Yani bu bölüşümde belirleyici olan şey “erkek” veya “kadın” olmak değil, toplumsal rollerdir. Tavsiye edilen paylaşım; erkeğin, kadından farklı olarak; çalışan, kazanan ve ailenin geçimini sağlamada sorumluluğunun olduğu bir yaşam tarzının gerçekliğine göre yapılmıştır. Eğer toplumsal roller değişecek olsa, yani kadın ve erkek yer değiştirecek olsalar; diğer bir ifade ile erkeğin ve ailenin geçimini sağlayan, ihtiyaçlarını karşılayan ve bunun için de çalışan kadın olsaydı o zaman kız evladın payı erkek evladın payının iki katı olurdu. Ayetin gerekçesi dikkate alındığında; paylaşımın eşit şekilde yapılması Kur'an'a daha uygun olur. Kazanma ve harcama sorumluluğunun paylaşılması durumunda, bu sorumluluğun gereği olarak mirastaki doğru paylaşım eşit şekilde olmasıdır. Ayrıca paylaşımın farz olmayıp tavsiye olması da önemli bir konudur. Önemli olan diğer bir husus da bu paylaşımın vasiyetten ve borçların ödenmesinden sonra olacak olmasıdır. Diğer önemli bir konu da ½ şeklindeki paylaşımın kadın ve erkek arasında değil, erkek ve kız çocuklar arasında olmasıdır. 2-Belirlediği, şart koştuğu.  

(1)“ فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْاُنْثَيْنِ[Erkeğe iki kadın hissesi vardır] olan hükm-i Kur’ânî (Kur’ân’ın hükmü)mahz-ı adâlet (tam adâlet) olduğu gibi ayn-ı merhamettir. Evet, adâlettir. Çünki, ekseriyet-i mutlaka i‘tibâriyle(çoğunlukla) bir erkek bir kadın alır. Nafakasını taahhüd eder (üstlenir). Bir kadın ise bir kocaya gider, nafakasını ona yükler. Irsiyetteki (mîrastaki) noksanını telâfî eder. Hem merhamettir. Çünki o zaîfe kız, pederinden şefkate ve kardeşinden merhamete çok muhtaçtır. Hükm-i Kur’ân’a göre o kız, pederinden endişesiz bir şefkat görür. Pederi ona: ‘Benim servetimin yarısını ellerin ve yabânîlerin ellerine geçmesine sebeb olacak zararlı bir çocuk’ nazarıyla endişe edip bakmaz. (...) Şu hâlde o fıtraten (yaratılışça) nâzik, nâzenin ve hılkaten zaîfe ve nahîfe kız, sûreten (görünüşte) az bir şey kaybeder; fakat ona bedel akāribin(yakınlarının) şefkatinden, merhametinden tükenmez bir servet kazanır.” (Mektûbât, 11. Mektûb, 29)(2)“Mim’siz medeniyet, nasıl kız hakkında, hakkından fazla hak verdiğinden böyle bir haksızlığa sebeb oluyor; öyle de, vâlide hakkında, hakkını kesmekle, daha dehşetli haksızlık ediyor. Evet, rahmet-i Rabbâniyenin en hürmetli, en halâvetli (tatlı), en latîf (hoş) ve en şirin bir cilvesi olan şefkat-i vâlide, hakāik-ı kâinât (kâinâtın hakīkatleri) içinde en muhterem, en mükerrem bir hakīkattir. (...) İşte böyle muhterem ve muazzez bir hakīkati taşıyan bir vâlideyi, veledinin malından mahrûm etmek, o muhterem hakīkate karşı ne kadar dehşetli bir haksızlık, ne derece vahşetli bir hürmetsizlik, ne mertebe cinâyetli bir hakāret ve arş-ı rahmeti titreten bir küfrân-ı ni‘met (nankörlük) ve hayât-ı ictimâiye-i beşeriyenin gāyet parlak ve nâfi‘ bir tiryâkına (faydalı bir ilâcına) bir zehir katmak olduğunu, insâniyet-perverlik (insan sevgisi) iddiâ eden insan canavarları anlamazlarsa, elbette hakīkī insanlar anlar.” (Mektûbât, 11. Mektûb, 29-30)  

(*) Niçin Erkeğe İki, Kadına Bir Hisse? 1.İslâm’da miras, şahısların ihtiyaç ve mesuliyetine göre taksime tabi tutulmuştur. Anne, eş, kız çocuk veya kız kardeşin geçimi, kendisine ait olmayıp; oğul, koca, baba veya erkek kardeşin sorumluluğundadır. Kadın çoğunlukla kendisi dışında başkalarının geçimini sağlamakla da mükellef değildir. Erkek ise bütün durumlarda eşinin, kızının, annesinin veya kız kardeşinin geçimini sağlamakla mükelleftir. Erkek resmen bütün maiyetinden sorumludur. Bu sebepledir ki, “Nimet, mesuliyete göredir.” kaidesine uygun olarak, eşinin, kızlarının, annesinin ve gerektiğinde kız kardeşinin nafakasını sağlamakla mesul olan erkeğe, böyle bir sorumluluğu olmayan kadının payının iki misli pay verilmiştir. 2. Kadın kendi mal varlığında istediği gibi tasarruf hakkına sahiptir. Kadın zengin olsa bile, ailenin harcamalarına katılma mecburiyeti yoktur. Bu açıdan değerlendirdiğimizde de kadın ile erkeğe eşit pay verildiğinde, hisseleri aynı olduğu hâlde, erkek ailenin geçimini sağladığı, kadının ise böyle bir mesuliyeti olmadığı için denge erkek aleyhinde bozulmuş olacaktır ki, bu erkeğe haksızlık edilmesi demektir. Kız, evlendiği zaman kendisinin ve çocuklarının nafakasını temin tamamen kocasının vazifesidir. Kendisinin hiçbir nafaka sorumluluğu yoktur. Üstelik kadın bir de kocasından mehir alacak ve örfe göre, altın, ev eşyası, para vs. birçok hediyeye de sahip alacaktır. Kadın sahip olduğu malı, nafakası kocaya ait olduğu için harcamayabilir. İsterse onu işleterek artırabilir. Erkek kardeş ise babadan aldığı mirası, evlilik masraflarına, mehre ve ailesinin nafakasına harcamakla bitirecektir. Kaldı ki bekâr kız kardeş, babasından aldığı mirasla geçinemiyorsa, erkek kardeş yine ona yardım etme mecburiyetindedir. Dolayısıyla bu açıdan da meseleyi ele alıp değerlendirdiğimiz zaman erkek çocuğa bir, kıza yarım hisse gerçek adalettir. İşte bu sebeplerden dolayıdır ki, erkeğe malî mesuliyetlerinin ağırlığına uygun olarak mirastan pay verilmiş, zengin ve fakir olma durumlarında bile, hiçbir malî yükümlülüğü bulunmayan, bununla birlikte kız, eş, ana ve dul kalma durumlarında bile sosyal güvenliği daima güvence altına alınmış kadına da ona göre pay verilmiştir. 3. Gerek İslâmda gerekse mevcut hukuk sistemlerinde bütün mali yükümlülük ve masraflar tamamen erkeğe yüklenmiştir. Ama böyle bir yükümlülük kadına yüklenmemiştir. Kadın kendisine ait maldan tek bir kuruş harcamak zorunda değildir. Görüldüğü gibi erkeğin parası, maddi varlığı sürekli bölünür. İşte bu nedenlerle sadece erkek ve kız çocuklar arasında mirasta doğal olarak bir farklılık olmuştur. Bu durumda erkeğe daha fazla verilmezse ona haksızlık olur, çünkü ailesinin ve bütün çocukların masrafı ona yüklenmiştir, bunu göz önüne almak adaletin gereğidir. Şunu da bilmek lazım, Kur’an gelmeden önce kıza ve kadına miras hakkı tanınmıyor ve terekeden tek bir kuruş onlara verilmiyordu. İşte 1400 sene önce Kur’an bu konuda büyük bir devrim yaparak kız ve kadınları da mirasta ortak yaptı. Ayrıca şunu da bilmekte fayda var. İslâmdaki miras hukuku ancak, İslam hukukunun yürürlükte olduğu yerlerde uygulanır. Şayet mevcut hukuk sistemi aile masrafını her iki tarafa da yüklüyorsa burada durum değişir. Yani mevcut sisteme göre miras paylaşımı olur.  

[5] Veya emreder.[6] Bakisi babasınındır.[7] Bakisi babasınındır.[8] Terekeden ilk evvel borç alınır. Sonra kalırsa üçte birinden vasiyet miktarı alınır. Sonra bakisi miras olarak tevzi olunur.[9] Vereseye hitaptır.  

7 İslamiyet’ten önce Araplarda kadınların mirastan nasibi yoktu. Bir Arap atasözüne göre: “Savaşta kılıç sallamayanın mirastan nasibi yoktur.” Bundan dolayı kadın ve çocuklar miras almıyordu. Savaşa fiilen katılmadıkları gibi kadınların ailede hiçbir mâli sorumlulukları da bulunmuyordu. Bütün yük erkeklerin omuzundaydı. O günkü şartlarda ailenin ve savaş halinde kabilenin bütün yükünü erkekler üstlenirdi. Buna rağmen, kadınlara da İslamiyet’le erkeğin yarısı kadar bir hak verildi. Bu hukuktaki nimet-külfet dengesinin korunmasındaki kuralını düşündürmektedir. Hz. Peygamber’in zevcelerinden Ümmü Seleme, kadınların da mirastan erkeğin yarısı kadar bir hisseye malik olduğunu işitince şaşkınlıktan; “Erkekler savaşıyor, kadınlar savaşmıyor. Öyleyken bize mirasın yarısı düşüyor” (Itkân) demiştir. İşte kadınların hiçbir sorumlulukları olmadığı ortam ve şartlarda Allah tarafından belirlenmiş ve tavsiye edilmiş hisseler böyledir. Kadının ailevi ve sosyal sorumluluk ve görevleri ve katkıları arttıkça bu hisseler de ona göredir. Bakara 228’de “Kadınların hakları vazifeleri kadardır” ayetinden bunu anlıyoruz.  

Bu cümle Nisâ 4:7. ayet ışığında anlaşılmalıdır. Ayet, kişinin kendi kazancıyla ilgili oğluna verdiğinin en az yarısı gibi bir miktarı kızına da vermesini hükme bağlamaktadır. Kızların insandan sayılmadığı, diri diri gömüldüğü, mal gibi alınıp satıldığı bir ortamda erkeğe verilenin “en az” yarısı kadar bir miktarın kızlara da verilmesi öngörülmektedir. Bakara 2:177, 180, 215 ve İsrâ 17:26 ile okununca, ana baba ve yakınlar bağlamında kızlara da belirli bir miktar vasiyet ederek onlara katkı sağlanması gerekliliği de unutulmamalıdır. Yüce Allah’ın mutlak emri olan “adaleti” sağlamada gerekeni yapmak herkesin sorumluluğundadır. Erkeklere fazla verilmesinin nedeni kazanmadaki katkısı, ailenin bakımı, mehir vs. olabilir. ,Burada ve bir sonraki ayette geçen bu uyarı miras paylaşımının kişinin borcu ve vasiyetinden sonra olmasını hükme bağlamakta, dolayısıyla Bakara 2:180’de dikkat çekilen farzın göz ardı edilmemesi gerektiğini ortaya koymaktadır.,Yüce Allah ayetin başında neden önceliği çocuklara verdiğini, sonrasında neden babaları ve annelerinden bahsettiğini, oranları neye göre belirlediğini, bu anlamda muhataplara kimlerin ne kadar yakın olduğunu insanların idrak edemeyeceğini bildirmektedir.  

1 Yani erkeğe kadının payının, iki katını emreder. Mirastan erkeğin iki, kadının bir pay almasının pek çok hikmeti, çeşitli eserlerde yer almışsa da âyetin sonunda, “bu hisselerin Allah tarafından belirlenmiş miras payları” olduğu ifâde edilmektedir. Bu sebeple yapılan yorumlara saygı duyulmakla beraber, bunların şahsi yorumlar olduğunu unutmamak gerekir. Sonuçta Allah, böyle uygun görmüş demek, en doğrusudur. Her şeyin en doğrusunu da O bilir.2 Ölenin oğlu olmayıp da kızları, birden fazlaysa mirasın 2/3’ünü kendi aralarında eşit olarak paylaşırlar. Kızların hisseleri, kaç tane olurlarsa olsunlar 2/3’ü geçemez. Erkekler ve erkek kardeşleriyle beraber bulunan kızlar, asabe oldukları için mirastan kalanı alırlar ve aralarında ikili birli taksim ederler.3 Ölenin oğlu olmayıp bir kızı bulunursa onun mirastan payı 1/2’dir. Eğer başka varis yoksa kalanı red yoluyla yine bu bir kızı alır.4 Ana ve baba asla mirastan men edilemez. Bu durumda ananın payı 1/6, babanın payı 1/6 olmak üzere ikisinin birden çocuklarının mallarında 1/3 hisseleri sabittir.5 Aynı durumda baba, asabe olur ve kalanı alır.6 Kardeşler, vâris olsun veya olmasın durum değişmez. Yani annenin hissesi 1/6 olur.7 Bir kimse ölünce malından önce teçhiz ve tekfin işlemleri yapılır, borçları ödenir. Sonra vasiyetleri yerine getirilir. Bu vasiyet, vârislere olamaz. Vârislerin dışındakilere de malının üçte birinden fazla olamaz. Kalan mal da varisler arasında usulüne uygun şekilde taksim edilir.8 Yani bunların hangisinin Dünya ve âhirette size daha faydalı olacağını siz bilemezsiniz. Onun için vârislerinizi birbirine tercih ederek, Allah’ın emrinin dışına çıkmayın. Vârislerinize vasiyet ederek, aralarında adaletsizlik yapmayın.  

8 Yakın akrabaya düşen kanunî miras paylarını açıklayan 11-12. ayetler ile ilgili notlarımda, bu emrin bütün hukukî sonuçlarını tahlil etmeye girişmedim. Miras kanunları, İslam Hukuku’nun çok özel ve ayrıntılı dallarından birinin konusudur ve onların kapsamlı şekilde incelenmesi, Kur’an metnini belli bir ihtisası olmayan okuyucunun anlayışına sunmaktan başka bir amaç gütmeyen açıklama notlarının ilgi alanı dışında kalmaktadır.  

[730] Bu oranın hadd-i ednâ (en aşağı sınır) mı, hadd-i â’lâ (en yüksek sınır) mı veya hadd-i mutlak (asla değiştirilemez oran) mı olduğu; 1) miras oranlarının düzenlenmesinde ilâhî maksadın ne olduğuyla; 2) vahyin teşri yönüyle; 3) hükmün illete mebni olup olmadığıyla alâkalıdır. Miras oranlarında ilâhî maksat ilk âyetin de delâlet ettiği gibi adâlet ve hukukun tecellisi için kulluk ve insanlık sorumluluğunu yerine getirmedir. Mirası ellerinde tutan kadınlar değil erkeklerdir ve âyette onlar sorumlu davranmaya davet edilmektedir. “Kadına az ya da çok mirastan pay verin” diyen 7. âyet, bu hükmün teşri yönünün azdan çoğa doğru olduğunu gösterir (7. âyetin notuna bkz). 32. âyetteki iktisâb bizce hükmün illeti olarak okunmalıdır. O günkü gelir kalemlerinin başında savaş ganimetleri, diyet ve kan bedeli gelir. Bunlar erkekler yoluyla kazanılır. İkiye bir nisabını mü’minlerin annesi Ümmü Seleme de illete mebni bir hüküm olarak okur ve bunu şöyle ifade eder: “Erkekler savaş yapıyorlar fakat kadınlar savaşamıyor; sonuçta bize de mirasın ancak yarısı düşüyor.” (Yağzu’r-ricâl ve la tağzu’n-nisâ’ ve innema lenâ nısfu’l-mirâs. İtkân I, 98). Bu durumu, bu âyetin inişinden sonra yaşanan şaşkınlıktan da anlıyoruz. Taberî’nin nakline göre biri Rasulullah’a gelir ve der ki: “Ya Rasulallah, kıza yarım mı verelim? Kız ata bile binemez, savaşamaz..” Bütün bu veriler ışığında bu oranın hadd-i mutlak olmadığı, en yüksek sınırı değil en aşağı sınırı oluşturan illete mebni bir oran olduğu sonucuna varılır. Gerek miras oranlarının illet, hikmet ve maksadını anlamaya yönelik bu yorumumuz, gerekse buna benzer meseleye yeni bir açılım getiren daha başka yorumlarımız, sadece murâd-ı ilâhîyi anlama çabamızın bir ürünü olarak anlaşılmalıdır. İslâm’ı çağa uydurma veya uyarlama gibi bir derdimiz yoktur. Böyle bir yaklaşım sağlıklı da değildir. [731] Geriye kalan üçte iki diğerleri arasında paylaştırılır; ebeveyni hayatta olanın mirasından kardeşler pay alamaz.  

Mirasta erkek evlat, kızın iki mislini alır. Zira İslâma göre erkek ailesini geçindirmekle yükümlüdür. Kadının böyle bir görevi yoktur. Kadının yükü kocasına ait iken, koca ailesini, çocuklarını, duruma göre anne ve babasının nafakasını yüklenmek zorundadır. Dolayısıyla bu hüküm tam adalettir.  

(5) Bu sûrenin 34’üncü âyetinde de görüleceği gibi, erkek, kadının geçimini sağlamakla yükümlü tutulmuştur; bu yüzden erkeğin mirasta iki hissesi vardır. Kadının ise böyle bir yükümlülüğü yoktur; aldığı hisse bütünüyle kendisine ait olur. Böylece, görev ve sorumluluklara uygun bir miras dağılımı takdir edilmiştir.(6) Anneye evlâdının malından miras hakkı tanımak, kadın hakları konusunda günümüz medeniyetinin henüz ulaşamadığı bir seviyeyi işaret ediyor!(7) Miras dağıtımı size bırakıldığı takdirde, siz kendilerinden yarar umduklarınıza daha çok hisse ayırmak gibi adaletsiz davranışlar içine girer ve başka mirasçılara haksızlık edersiniz. Onun için, Allah, herşeyi kuşatan ilim ve hikmetiyle, hem mirasçıların payını, hem de vasiyete ayrılacak payı belirlemiş ve sizden de buna uymanızı istemiştir.  

516 The principles of inheritance law are laid down in broad outline in the Qur'an; the precise details have been worked out on the basis of the Prophet's practice and that of his Companions, and by interpretation and analogy. Muslim jurists have collected a vast amount of learning on this subject, and this body of law is enough by itself to form the subject of life-long study. Here we shall deal only with the broad principles to be gathered from the Text, as interpreted by the Jurists. (1) The power of testamentary disposition extends over only one-third of the Property; the remaining two-thirds are distributed among heirs as laid down. (2) All distribution takes place after the legacies and debts (including funeral expenses) have first been paid. (3) Legacies cannot be left to any of the heirs included in the scheme of distribution; or it will amount to upsetting the shares and undue preference of one heir to another. (4) Generally, but not always, the male takes a share double that of a female in his own category. 517 At first sight, the Arabic words seem to mean: "If more than two daughters." But the alternative in the next clause is: "if only one daughter." Logically, therefore, the first clause must mean: "if daughters, two or more." This is the general interpretation, and is confirmed by the supplementary provision in 4:176 at the end of the Surah, which should be read along with this. 518 The verse deals with the portions allotted to (a) children, and (b) parents. The next verse deals with the portions allotted to (c) husband or wife of the deceased, and (d) collaterals. The children's shares are fixed, but their amount will depend upon what goes to the parents. If both parents are living, and there are also children, both father and mother take a sixth each; if only one parent is living, he or she takes his or her sixth; and the rest goes to the children. If the parents are living, and there is no child or other heir, the mother gets a third (and the father the remaining two-thirds); if there are no children, but there are brothers or sisters (this is interpreted strictly in the plural), the mother has a sixth, and the father apparently the residue, as the father excludes collaterals. This is far from being an exhaustive statement, but it establishes the proposition that children and parents have always some share if they survive, but their shares are affected by the existence and number of the heirs in these categories.