Nisâ Sûresi 102. Ayet Meali

21.Bu ayeti kerimede kılınış şekli tarif edilen namaza korku namazı denmektedir. Savaşın tehlikeli anlarında veya herhangibir tehlike anında farz namazlar bu şekilde kılınır. Korku namazının kılınış şekli içinde bulunulan şartlara göre değişmektedir.  

Namazın ne kadar ehemmiyetli bir ibadet olduğu ve hele cemaatle icra edildiği takdirde ne büyük bereketlere, kazanımlara vesile olacağı bu âyetten anlaşılmaktadır. Hz. Peygamber’in ve ashabının hayatında nafile namazların dışında münferit namaz yok denecek kadar azdır. Namaz, Allah’ın yardımına sığınmaktır, Allah ile doğrudan hasbihal etmektir. Namaz, imanla tekâmül etmiş, Kur’an’ın buyruklarıyla olgunlaşmış mü’minlere Allah’ın bir lütfudur. Namazı ikame etmek, Allah’ın huzurunda ikamet etmektir. Namazın eda edilmesi, Allah’ın kuluna verdiği randevuya katılarak dertlerin ve dileklerin O’na arz edilmesi demektir. Başka bir ifade ile namaz, Allah’la kulun manevi bir atmosferde buluşmasıdır. Yaratanın yaratılanı bağrına basmasıdır, dünya meşgalesinden bunalan insanın nefes alması, rahata ermesi, gönül dünyasının aydınlatılmasıdır. Ancak “Hangi namaz?” diye de sormak gerekir. Namaz Şuayb Peygamber’in namazı gibi bütün otoriteleri reddedip Allah’a boyun eğmenin, düşünceyi eyleme dahası salih amele dönüştürmenin nüvesini barındırır. Namaz, insanı “kötülüklerden ve fuhuştan alıkoyar. (Ankebût 29/45) Eğer alıkoymuyorsa demek kıldığımızı zannettiğimiz namaz başka bir şeydir.  

Bu durumda imam iki rekat kılmış olmakta ve namazı tamamlanmış bulunmaktadır. Birer rekat kılmış bulunan her iki grup da yine nöbetleşe olarak kalan birer rekatlarını kılıp namazlarını tek başlarına tamamlarlar. Ancak birinci grup tamamlayacağı rekatı kıraatsız olarak, ikinci grup ise kıraatte bulunarak kılar.  

1- Namazı kıldığınız. 2- Burada doğrudan bir çarpışma anından değil, bir savaş ortamından, savaş hazırlığı sürecinden, savaş alanına doğru seferde olma durumundan söz edilmektedir. Ki bu süreç günler, haftalar almaktaydı. 3- Ayetin ana mesajı, namazın önemidir. Ayetten de anlaşılacağı üzere, savaş koşulları da dâhil, namaz hiçbir koşulda terk edilmeyecek kadar önemli bir ibadettir.  

(1)Ashâb-ı Kirâm (radıyallâhü anhüm ecmaîn) bir sefer esnâsında öğle namazını cemâatle kıldıklarında, üzerlerine hücûm edemeyen müşrikler buna çok pişmân olarak: “Eğer ikindi namazını da cemâatle kılarlarsa âniden hücûm eder ve onları toptan imhâ ederiz” diye karar aldıklarında, öğle ile ikindi namazları arasında bu âyet nâzil oldu. (İbn-i Kesîr, c. 1, 431)  

(*) 1- Burada doğrudan bir çarpışma anından değil, bir savaş ortamından, savaş hazırlığı sürecinden, savaş alanına doğru seferde olma durumundan söz edilmektedir. Ki bu süreç günler, haftalar almaktaydı. 2- Ayetin ana mesajı, namazın önemidir. Ayetten de anlaşılacağı üzere, savaş koşulları da dâhil, namaz hiçbir koşulda terk edilmeyecek kadar önemli bir ibadettir. (E. Aktaş Meal Açıklaması) Peki korku namazı nasıl kılınır? Fakihler Resulullah’ın sahih rivayetlerle aktarılan farklı şekillerdeki salâtü’l-havf uygulamalarından herhangi birine uyulabileceğini birlikte farklı ölçütleri esas alarak bunlardan bir veya birkaçını tercih etmişlerdir. İbn Ömer yoluyla gelen rivayeti esas alan Hanefîler’in tercihine göre salâtü’l-havfın kılınış şekli şöyledir: İmam cemaati iki gruba ayırır; birinci grup imamla beraber namaza başlar, diğer grup düşman karşısında nöbet tutar. İlk grup birinci rek‘atı kıldıktan sonra selâm vermeden nöbet mahalline yürüyerek gider ve ikinci grup gelir. Namazın ikinci rek‘atında imama uyan bu grup secdelerden sonra tahiyyata oturmadan kalkıp nöbet mahalline döner ve imam tek başına tahiyyata oturup selâm verir. Bu arada ilk grup gelip ikinci rek‘atı kendi başına ve kıraatsiz şekilde tamamlar, çünkü lâhiḳ hükmündedir. Ardından ikinci grup gelerek ikinci rek‘atı kendi başına ve kıraatli olarak tamamlar; çünkü mesbûk hükmündedir’’şeklindedir. Eğer dört rek‘atlı bir namaz kılınıyorsa ilk grubun ayrılıp ikinci grubun gelmesi ikinci rek‘atın tamamlanmasından sonra olur. Bu şekil Evzâî’nin yanı sıra bazı Mâlikî ve Şâfiî âlimleri tarafından da benimsenmiştir… (SALÂTÜ’l-HAVF- TDV İslâm Ansiklopedisi) Yani Hz. peygamber korku namazı birkaç şekilde kıldırmıştır. Ama bize göre de en kolay, Kur’an’ın zahirine, namazın mu’tad olan düzenine en uygun ve düşmandan korunmaya en müsait olması sebebiyle İmam Evzâî’nin yanı sıra bazı Mâlikî ve Şâfiî âlimleri tarafından benimsenen bu namaz şeklidir: Bizim tercihimiz de bu görüştür. Buna göre imam askerleri iki gruba ayırır, bir grup, düşmana karşı durur ve imam diğer gruba bir rek’atı kıldırır. İkinci rek’at için kıyama kalktıklarında cemaat niyet ederek imamdan ayrılır, namazı yalnız başına tamamlarlar ve düşmana karşı nöbet tutmaya giderler. Nöbettekiler de gelip ikinci rek’atta imama tâbi olurlar. (Bu arada imam kırat ve teşehhüdünü uzun yapmaya çalışır, böylece kendisine ikinci grubun da yetişmesini sağlar.) İmam teşehhüde oturunca kendileri kalkar, ikinci rek’atı kendi başlarına kılarak teşehhüdde imama yetişir ve imamla birlikte selâm verirler. İşte Hz. Peygamber Zâtürrika’ mıntıkasında namazı bu şekilde kıldırmıştır. Bu şekilde kılınan namaz, Batn-ı Nahle’de kılınan namazdan hem daha faziletlidir hem de kolay ve uygundur…İmam akşam namazını kıldırdığında ise, önce birinci gruba iki rek’atı kıldırır, sonra da ikinci gruba bir rek’atı kıldırır. Kuvvetli görüşe göre namazı bu şekilde kıldırmak, birinci gruba bir rek’at, ikinci gruba iki rek’at kıldırmaktan faziletlidir. İmam namazı kıldırırken ikinci grup için teşehhüdde veya üçüncü rek’atın kıyamında bekler. En doğru görüşe göre kıyamda beklemesi daha faziletlidir. İşte Şafiî ulemâsı düşmanın kıble cihetinde bulunmaması halinde en uygun korku namazı şeklinin Salih b. Huvât’in rivayet ettiği şu hadis olduğu görüşündedirler: "Bir taife Peygamber (s.a.v.) ile birlikte saf olmuş, bir taife de düşmanın karşısında durmuş, Resûlullah (s.a.v.) yanındakilere bir rekât namaz kıldırmış, sonra ayakta durarak cemaat kendi kendilerine namazı tamamlamışlar. Sonra namazdan çıkarak düşmanın karşısında saf olmuşlar (bu sefer) öteki taife gelmiş, Resûlullah onlara da namazın kalan kısmını kıldırmıştır. Sonra oturarak beklemiş cemaat kendi kendilerine namazı tamamlamışlar, sonra Resûlullah onlara selâm verdirmiş. Yani Şafiî ulemâsına göre bu hadis-i şerifte tarif edilen korku namazı şekli, Kur’an’ın zahirine, namazın mu’tad olan düzenine uygun ve düşmandan korunmaya müsait oluşu sebebiyle diğer şekillere tercihtir.  

[1] Birtakımı seninle namaz kılsın, birtakımı da düşman karşısında bulunsun.[2] Bir rekât kıldıklarında.[3] Düşman karşısına geçsinler namazda durur gibi dursunlar, bir iş işlemesinler, sizi gözetsinler.[4] Silâhlı olarak bir rekât daha kılsınlar. Sonra yine bu suretle münavebe ederek namazı itmam ederler. Düşmanın bu hâli anlayabilmesi ihtimaline mebni ikinci takımda âletler de ilâve olunmuştur.[5] Düşmanın ansızın basmaması için uyanık bulunun.  

39 Yani diğerlerinin düşmanı gözetlemesi için 40 Bu ayet, cephede düşmanı beklerken yahut düşman saldırısına açık riskli bir menzilde veya fiili savaş halinde iken ve bugünkü tabirle ateş çemberi altında kalındığında cepheyi zayıflatmamak için seferde kılınan iki rekâtlık farz namazın nasıl kılınacağını anlatıyor. Burada, Hz. Peygamber iki rekât kılarken, askerler iki gruba ayrılıp nöbetleşerek birer rekât kılmalarıyla ilgili bir tatbikat söz konusudur. Namaz vakitlendirilmiş bir farz olduğu için vaktinde eda edilir veya cem edilir, kazaya bırakılmaz. Bazıları buradan namazların aslında iki rekât olduğu, seferde bire indirilebileceği hükmünü çıkarırlar. Buradaki husus seferi namazıdır. Hz. Peygamber iki kıldığına göre iki rekattir. Normal zamanda namaz dört rekâttır. Çünkü Hz. Peygamber “Beni gördüğünüz gibi kılınız” demiştir. Dört rekât kıldığı için tevatüren tartışmasız gelmiştir. Seferde iki, ancak çok özel bir şart olan düşman saldırısı riski veya cephede yani ateş hattında ise cephe gerisinde birer rekât kılınabileceğine işaret vardır. Hz. Peygamber seferi halde kendisi imam olarak seferi namazı iki rekât kıldırıyordu. Düşmanı gözetlemeleri veya cepheyi de zayıflatmamaları gerekiyordu. Namazı da terk edemiyorlardı çünkü vakitle kaim bir farz idi. Hem savaşmak hem de kendileri için büyük bir moral kaynağı olan seferi namazı da istirahatta veya siperde veyahut da cephe gerisinde eda etmek durumunda idiler. Hz. Peygamber baskın yememek için yapmıştır. Her ikisini de nöbetleşerek yaptılar. Böylece hem cepheyi zayıflatmadılar hem de namazı eda ettiler. Ancak bu gibi durumda eratın namazı bir rekâta düşürülebilir. Normal zamanlarda Hz. Peygamber’in farz namazları da önceleri iki rekât kıldığı hükmü çıkmaz. 41 Rivayete göre Mekke-Medine arasında Decnân ve Usfân arasındaki bir yerde Hz. Peygamber askerleriyle konaklayınca müşriklerin namaz esnasında saldırıya geçecekleri istihbaratı üzerine bu ayet nazil olmuştur.  

Bu ayet, cephedeyken bile namazın terk edilemeyeceğini, tek secdeli ve tek rekatlı olsa bile namazın mutlaka kılınması gerektiğini göstermektedir. Önceki ayetle birlikte bu ayette savaş yolculuğu ve savaş ortamında namaz konusu detaylı bir şekilde ele alınmaktadır.  

1 Yani, askerleri önce iki kısma ayır, bir kısmı düşman karşısında siperde beklerken, bir kısmı da seninle beraber, namaza dursun. Namaz kılanlar da silâhlarını bırakmasınlar. Bunlar, secde edip birinci rek’atı bitirince siperlere geçsinler ve namaz kılmayanlar, gelip ikinci rek’atı seninle beraber kılsınlar. Böylece namazı tamamlasınlar. İşte esas namazı kısaltma budur. Çünkü İslâm’ın ilk yıllarında dört rek’atlı farz namazların aslı, ikişer rek’at idi. Bu, daha sonra seferde iki rek’at olarak esas halinde kaldı, hazarda dörde çıkartıldı. (Buhari) Bu sebepten dolayı seferde kılınan iki rek’atlık namazlar, tam olarak namazı kısaltma sayılmamıştır. Bu hüküm kitap ile değil sünnet ile sabittir. Konunun teferruatı için fıkıh kitaplarına müracaat edilebilir.2 Korku namazı ile ilgili bu hükümler, savaş halinde olmaksızın düşmandan ani bir saldırı beklendiği durumlar için de geçerlidir. Savaş devam ederken, Hanefiler’e göre, namaz tehir edilir. İmam Malik ve İmam Sevrî’ye göre ise eğer rükû ve secde yapmak mümkün değilse, namaz ima ile kılınır. Korku namazı ile ilgili bu hükümler indikten sonra Hz. Peygamber, (a.s) Hendek savaşında arka arkaya dört vakit namazı tehir etmiş ve daha sonra bu namazları, sırasıyla kılmıştır.  

129 Lafzen, “onlar arasında”. Bu cümledeki “sen” zamiri öncelikle Hz. Peygamber’e ve dolaylı olarak, “hakikati inkar edenler” ile savaş halinde olan her mümin grubunun liderine yöneliktir.130 Lafzen, “onlar secdeye vardıklarında diğerleri [yani, öteki grup] sizin arkanızda dursunlar”. Bu deyimsel ifade, lafzî anlamıyla yorumlanmamalıdır. Klasik Arapça kullanımında kâne min verâike (lafzen, “o sizin arkanızda idi”) deyimi “o sizi korudu” yahut (askerî deyimle) “o size siper oldu” anlamlarına gelir, yoksa iki kişinin veya grubun karşılıklı maddî konumlarını tanımlamaz.131 Lafzen, “anî olarak üzerinize dönebilsinler”.132 Yani, silahlarının kötü hava şartlarından dolayı zarar görmesi tehlikesi varsa savaşçıların namaz kılarken silahlarını yanlarında bulundurmaları zorunlu değildir. Bu istisna, tabii ki özellikle hassas silahlardan sorumlu olan askerler için geçerlidir; ve aynı kural, ayetin devamında zikredilen münferit hastalık hallerine de uygulanır. Ancak unutulmamalıdır ki matar terimi (lafzen, “yağmur”) Kur’an’da çoğunlukla bir “bela”yı göstermek için kullanılmıştır. Bu anlamı kabul edersek yukarıdaki ibare, “eğer bir bela ile karşılaşırsanız” şeklinde çevrilebilir ve dolayısıyla geniş bir muhtemel tehlikeler yelpazesine imkan verir.  

[827] Salatu’l-havf, “can korkusu duyulan bir ortamda kılınan namaz” için kullanılır. Bu uygulamada âyet, tek rekâtlık bir namazdan söz etmektedir. Normal zamanda dört rekât olan bir namaz, seferde yarıya, savaş içinde ise seferin de yarısına inmektedir. Salatu’l-havf, âyetten açıkça anlaşıldığı gibi, savaş şartlarında kâfirlerin saldırması veya zarar vermesi ihtimalinde caizdir. Esasen, başta savaş olmak üzere namazın her durumda hayatın kopmaz bir parçası olduğunu ifade eder. Zımnen: Sadık bir kulu Allah’a ibadetten, sıcak savaşın ortasında yaşadığı can korkusu bile vazgeçiremez. Âyet zımnen, böyle bir korkunun insaniliğini ve anlaşılabilirliğini de ifade etmiş olur. [828] Kulluk amaç, savaş araçtır: Amaç araca feda edilemez. Savaş yatay fetih, namaz dikey fetihtir. Böylesi bir durumda namaz yarısını savaşa vermiştir. Sonuçta savaş namaz, namaz da savaş olmuştur. Bu tam da cihad ve mücahedenin birleştiği noktadır.  

Yolculuk sırasında dört rekatlı namazlar iki rek’at kılınır ve buna kasr denilir. Düşman korkusu olmasa da 90 km. lik mesafeye gitmekle dinen yolcu sayılıp kasr yapmak gerekir. Hanefî mezhebine göre kasr vacip, Mâlikî ve Şâfiî mezheplerinde ruhsattır, Sünnet olarak kısaltılır. Düşmanla savaş devam ettiğinde, bu âyette tarif edilen namaz kılınmaz. Namazlar ertelenir, kazaya bırakılır. Nitekim Hendek savaşında Hz. Peygamber (a.s.) bir günün dört vakit namazını kılamamıştı. Fakat sıcak çatışma olmayan bir savaş ortamında yahut yangın, sel gibi bir güvensizlik ortamında salat-ı havf (korku halindeki namaz) kılınır. Hz. Peygamber (a.s.) bunu müteaddit defalar uygulamıştır. Hanefî mezhebine göre şöyle kılınır: Cemaatin bir kısmı düşman karşısında dururken öbür kısmı imama uyar. İki rek’atli namazın ilk rek’atını, üç veya dört rek’atlı bir namazın da ilk iki rek’atını imamla beraber kılar. İkinci secdeden, veya birinci ka’dede teşehhütten sonra düşman cephesine gider. Bu defa öbür kısım gelerek imama uyar, onunla beraber geri kalan rek’atları kılar, tekrar düşman karşısına gider. İmam kendi başına selâm verir, namazdan çıkar. Birinci kısım döner gelir, namazını kıraatsiz olarak tamamlar, selâm verir, düşmana karşı gider. Sonra ikinci kısım gelir, namazını kıraatle tamamlayıp cepheye gider. Bununla beraber, bu zümreler, bulundukları yerde de namazlarını tamamlayabilirler.  

[2] Salât-ı havf dinilen bu namâzın ta'rîfi kütüb-ü dîniyede mestûrdur. Rasûlullah ashâb-ı kirâmdan bir tâife ile "Benî Enmâr" üzerine gazâya çıkdılar. Düşman gizlenmiş oldığından meydânda kimseyi göremeyen mü'minler silâhlarını çıkarub oturdılar. Hava bulutlı idi. Def-'i hâcet içün derenin o tarafına giden Hazret-i Rasûl, yağmur yağmağa ve dereden sel akmağa başladığı cihetle ashâbdan ayrı kaldı ve bir ağacın altında oturdı. Gizli olan a'dâ Cenâb-ı Rasûl'i yalnız gördüklerinde Gavres bin el-Harîs "Eğer ben onı katl itmezsem Allâh beni katl itsün" diye kılıncı çekerek Rasûl 'aleyhisselâm üzerine hücûm iyledi ve "Şimdi seni benim elimden kim kurtarır" diye bağırdı. O sırada ayağı sürçerek yüzikoyun düşmekle elinden bir tarafa fırlayan kılıncı Rasûl-ü Ekrem alarak "Yâ Gavres, beni senin şerrinden Allâh kurtardı. Şimdi seni benim elimden kim kurtaracak?" deyince merkûm "Kimse kurtaramaz" cevâbını virdi. Bunun üzerine Fahr-i Kâinât ona İslâm teklîf iyledikde "Ben İslâm olmam fakat şimdiden sonra seninle harb itmem ve harb idene de mu'âvenet iylemem" diye 'ahid iylemekle Rasûlullah ona kılıncı i'âde buyurdılar. O vakit silâhınızı çıkardığınız zamân müteyakkız olunuz emrini hâvî bu âyet nâzil oldı. "İbni Abbâs"  

[*] Namazın ve cemaatin önemi  

618 The congregational prayer in danger in face of the enemy rests on the principle that the congregation should be divided into two parties; one party prays while the other watches the enemy, and then the second party comes up to prayers while the first falls back to face the enemy; either party does only one or two Rak'ahs, or about half the congregational prayer; every precaution is taken to prevent a rush by the enemy; even while at prayers armour and arms need not be put off except when rain is likely to cause inconvenience to the wearer and damage to the arms, or when illness or fatigue causes the wearer's strength to fail. Details can he varied according to circumstances, as was actually done by the Prophet at different times.