Nisâ Sûresi 101. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 73/20.  

[83] Yolculukta, savaşta ve normal hallerde kılınacak namaz hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, V, 293-303.  

Bkz. 2/239Burada iki şeye dikkat etmek gerekiyor. Biri, namazların kısaltılma ruhsatı düşmanın zarar verme endişesine bağlanıyor. Yani “namaz kılmak için durduğunuz yerde düşmanın size zarar vereceğinden endişe ederseniz, namazı kısaltabilirsiniz” deniyor. Yoksa “tatil yolculuğunda lüks restoranlarda afiyetle yemek yiyip kahve yudumlamaya, alışveriş merkezlerinde bol para harcayarak alışveriş yapmaya, eğlence merkezlerinde alabildiğince hoşça zaman geçirmeye, dostlar kahvesinde keyif çatmaya zaman bulurken namazları kısaltabilirsiniz” demiyor. Diğeri ise, kişi düşman tehdidi altında da olsa Rabbi ile diyaloğunu kesmemeli, kısa da olsa O’nunla birlikteliğini sürdürerek yardımının tecellisinden ümit var olmalı…  

Bu âyette geçen “namazın kısaltılması” ifadesini İslâm bilginleri başlıca iki şekilde yorumlamışlardır. Bir görüşe göre namazın kısaltılması, dört rekatlı namazların yolculuk sebebi ile iki rekat olarak kılınması demektir. Diğer görüşe göre ise, âyette yolculuk hâli söz konusu olduğundan dört rekatlı namazlar zaten iki rekat olarak kılınacaktır. Burada kastedilen kısaltma, düşman korkusundan dolayı uygulanacak yeni bir kısaltmadır. Bu da seferde zaten iki rekat olarak kılınacak namazların, düşman tehlikesinin derecesine göre bazen yürüyerek, bazen de ima ile kılınması ile gerçekleşir. 102. âyette düşman karşısında durumun izin vermesi hâlinde, namazı kısaltmanın, cemaatle birlikte uygulanabilecek özel bir şekli anlatılmaktadır.  

Namaz ancak tehlike durumunda bir rekaat olarak kısaltılabilir. Yolculuk durumunda değil. Ayrıca bak 2:239.  

1. Namazı. 2. Kısaltmanın, namazın “rekât sayısında” veya “kılınış şeklinde” olduğuna dair farklı görüşler var. Kanaatimizce yere ve koşullara göre her iki durum da söz konusu olabilir. Burada bir tehlike anında namazın kısaltılabilineceğinden söz edilmektedir: İster rekât sayısı ister ima yolu ile ister rukûsuz ve secdesiz ister okunacak duaları kısaltarak. Namazı kısaltmanın tek koşulu “tehlikenin olmasıdır.” Bunun dışında İslam Fıkhında yer alan “seferilikte” (normal yolculukta) namazı kısaltma kuralı doğru değildir. Ayette de ifade edildiği gibi kısaltma yapmak için bir tehlikenin; korkulacak bir durumun söz konusu olması gerekir. Hele hele yolculuk esnasında farz namazları kısaltıp, sünnet namazları kısaltmadan kılmak “akla ziyan” bir durumdur.  

(*) Bu ayet savaş yolculuklarında düşman tarafından gelebilecek bir ölüm tehlikesi varsa namazların kısaltılabileceği ruhsatını içermektedir. Böyle bir ölüm tehlikesinin bulunmadığı yolculuklarda, namazlar kısaltılmamalı ve tam kılınmalıdır. Burada unutulmaması gereken nokta, savaş yolculuklarında iken eğer bir düşman tehlikesi varsa namazların kısaltılabilme ruhsatını içermesidir. Diğer yolculuklarda, üstelik bir düşman saldırısı tehlikesi de yokken namazların zorunlu olarak kısaltılması ve bunun Allah’ın bir ikramı olduğu yolundaki iddialar bu ayete aykırıdır. (M. Okuyan Meal Açıklaması) Ayrıca konuyla ilgili E. Aktaş ve C. Külünoğlu’nun 101. ayetle ilgili açıklamalarına da bakılabilir. Yani bu ayette göre sefere çıkarken namazı kısaltmanın tek şartı tehlikenin olmasıdır, şayet tehlike yoksa ayetin zahirine göre kısaltmanın da olmaması gerekir. Zaten Kur’an’ın bu açık mesajı varken onu bırakıp da birbirleriyle tutarsız, çelişkili ve Hz. peygambere ait olup olmadığı belli olmayan rivayetlere başvurmak ne derece sahihtir, artık onu siz düşünün! Ayrıca hem Casiye sûresi 6. ayet ile, hem de A’raf sûresi-185. ayetle yapılan uyarıyı da hiçbir zaman unutmayalım. Casiye-6: Mealen: İşte bunlar, Allah’ın âyetleridir. Onları sana gerçek olarak okuyoruz. Artık Allah’tan ve O’nun âyetlerinden sonra hangi söze inanacaklar? A’raf-185: Onlar göklerdeki ve yeryüzündeki sınırsız hükümranlığına, Allah’ın yarattığı her şeye ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı?‘’Peki, bundan (bu Kur’an’dan) sonra artık hangi söze inanacaklar?’’ denilmektedir. Bu konumuz ile ilgili detaylı bir bilgi için aşağıdaki tefsir metinlerine bakılabilir. (وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ ) أي خرجتم لقتال عدوّكم (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ ) أي لا حرجَ عليكم (أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصَّلاَةِ إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الّذينَ كَفَرُواْ ) والمعنى : لا حرجَ عليكم أن تُصلّوا بدل الأربع ركعات ركعتين إن كنتم في حرب مع الأعداء وكنتم خائفين منهم أن يغتنموا صلاتكم فُرصة لهم فيرموكم بِسهامهم أو يسلبوكم أمتعتكم أو غير ذلك مِمّا يصيبونكم بأذىً . فالفتنة معناها الأذى والعذاب ، ...فصلاة القصر رُخصة للمسافر وليست واجبة وذلك إن كان خائفاً ، ولكن يُباح للمسافر أن يجمع بين الصلاتين (من كتاب حقائق التأويل في الوحي والتنزيل ) ، {إن خفتم أن يفتنكم الذين كفروا} ظاهره أنّ إباحة القصر مشروطة بالخوف المذكور، وإلى ذلك ذهب جماعة. (البحر المحيط) وذهبت جماعة أخرى إلى أن هذه الآية إنما هي مبيحة القصر في السفر للخائف من العدو، فمن كان آمناً فلا قصر له، وروي عن عائشة أنها كانت تقول في السفر: أتموا صلاتكم، فقالوا: إن رسول الله صلى الله عليه وسلم كان يقصر، فقالت: إنه كان في حرب وكان يخاف، وهل أنتم تخافون؟ وقال عطاء: كان يتم الصلاة من أصاب رسول الله صلى الله عليه وسلم عائشة وسعد بن أبي وقاص، وأتم عثمان بن عفان، ولكن علل ذلك بعلل غير هذه، وكذلك علل إتمام عائشة أيضاً بغير هذا (المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز) أباح الله - تعالى - القصر من الصلاة؛ إذا ضرب في الأرض إذا خاف أن يفتنه الكفار، ولم يبين القصر في ماذا؟ فيحتمل: القصر قصراً من الركعات؛ على ما قال أصحابنا - رحمهم الله تعالى - ويحتمل: القصر من الركوع والسجود والقيام بالإيماء؛ كقوله: { فَإنْ خِفْتُمْ فَرِجَالاً أَوْ رُكْبَاناً } [البقرة: 239] رخص للخائف الصلاة بالإيماء (تأويلات أهل السنة – الماتردي) وثانيها: أن معناه القصر من حدود الصَّلاة عن ابن عباس وطاوس وهو الذي رواه أصحابنا في صلاة شدة الخوف وإنها تصلّى إيماء والسجود أخفض من الركوع فإن لم يقدر على ذلك فالتسبيح المخصوص كافٍ عن كل ركعة -- وظاهر الآية يقتضي أن التقصير لا يجوز إلا إذا خاف المسافر، لأنه قال {إن خفتم أن يفتنكم} (مجمع البيان في تفسير القرآن- التبيان الجامع لعلوم القرآن) وقال بعضهم: إن القصر في الآية محمول على قصر الأحوال من الإيماء وتخفيف التسبيح والتوجه إلى أي وجه وحينئذٍ يبقى الشرط على ظاهر مقتضاه المتبادر إلى الأذهان، ونسب ذلك إلى طاوس والضحاك.وأخرج ابن جرير عن ابن أنه قال في الآية: قصر الصلاة إن لقيت العدو وقد حانت الصلاة أن تكبر الله تعالى وتخفض رأسك إيماءاً راكباً كنت أو ماشياً،( روح المعاني- تفسير الالوسي) وقال القرطبى: وذهب جماعة إلى أن هذه الآية إنما هى مبيحة للقصر فى السفر للخائف من العدو فمن كان آمنا فلا قصر له...الوسيط في تفسير القرآن الكريم )  

[6] Ansızın baskına uğratmak, taarruz etmek gibi bir felâkete.  

38 Herhangi bir normal yolculukta farz namazları kısaltarak kılmanın hükmü bu ayete dayandırılır. Hanefiler, farzları iki rekât kılmanın bu ayetle azimet/bağlayıcı bir emir olduğunu söylerler. Şafiler ise, bunun bir ruhsat olduğunu, bağlayıcı olmadığı, isteyenin iki isteyenin de farzları dört rekât kılabileceği görüşündedir. Zahiriler ise namazın kısaltılmasının sadece savaş halinde olduğunu, korku ve güven olmayan ortamlarda câiz olduğunu savunurlar (Bkz. Abdülkadir Şener ve arkadaşlarının meâli, dipnot). Namazların tehlike olmadığı yani barış zamanlarını da kaplayacak şekilde seyahatlerde kısaltarak kılınması Hz. Peygamber tatbikatına (sünnetine) dayanmaktadır.  

Bu ayet savaş yolculuklarında düşman tarafından gelebilecek bir ölüm tehlikesi varsa namazların kısaltılabileceği ruhsatını içermektedir. Böyle bir ölüm tehlikesinin bulunmadığı yolculuklarda, namazlar kısaltılmamalı ve tam kılınmalıdır. Burada unutulmaması gereken nokta, savaş yolculuklarında iken eğer bir düşman tehlikesi varsa namazların kısaltılabilme ruhsatını içermesidir. Diğer yolculuklarda, üstelik bir düşman saldırısı tehlikesi de yokken namazların zorunlu olarak kısaltılması ve bunun Allah’ın bir ikramı olduğu yolundaki iddialar bu ayete aykırıdır.  

1 Buradaki seferin, “Allah yolunda” olup olmaması belirtilmediği için bazıları bu hükmün, normal seferler için de geçerli olduğunu söylemişlerdir. Âyetin zahirinden bunu çıkartmak mümkündür. Ancak âyetin devamından, bu hükmün cihad için çıkılan sefere ait olduğu anlaşılmaktadır. Sonraki âyetten de anlaşılacağı gibi burada kastedilenin “korku namazı” olması, daha kuvvetlidir.  

127 Lafzen, “size zarar vermelerinden” -hemen hemen bütün müfessirlere göre bu, anî bir saldırıya işaret etmektedir.128 Lafzen, “namazları”. Seyahatte veya fiilî bir tehlike karşısında kısaltılıp birleştirilebilecek olan (öğle namazı ikindi ile, akşam namazı yatsı ile) günlük beş vakit farz namaza -sabah, öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarına- işaret. Bu iznin barış zamanındaki seyahatleri de kapsayacak şekilde genişletilmesi, Hz. Peygamber’in sünneti gereği iken Kur’an onu yalnızca savaş durumu ile bağlantılı olarak zikreder. Bu, başlangıç cümlesine parantez içinde “sefere” deyiminin eklenme sebebini açıklamaktadır. Bir sonraki ayette tanımlanan namaz -cemaat ile nöbetleşe namaz- salâtu’l-havf (“tehlike namazı”) olarak adlandırılır.  

[1] Dört rek'at farzın iki rek'at kılınması husûsuna bu âyet-i kerîme ile izin virilmişdir.  

[*] Sefer namazı, yolculukta kılınan namaz  

(31) Burada anlatılan, korku namazıdır ki, yolculuk halinde namazın kısaltılmasından başkadır. Yolculukta namazın kısaltılması, Peygamber Efendimizin sünnetiyle sabit olan bir uygulamadır ki, Hz. Ömer’in bu konudaki bir sorusunu Peygamberimiz, “Bu Allah’ın size bir bağışlamasıdır; Rabbinizin bağışını kabul edin” şeklinde cevaplandırmıştır. (Müslim, Salâtü’l-Müsafirîn: 4.)  

617 Verse 101 gives permission to shorten congregational prayers when people are on a journey: verses 102-104 deal with cases when they are in danger at war, in face of the enemy. The shortening of congregational prayers in both cases is further governed as to details by the practice of the Messenger and his companions. As to journeys, two questions arise: (1) what constitutes a journey for this purpose? (2) is the fear of an attack an essential condition for the shortening of the congregational prayers? As to (1), it is best to leave the matter to discretion, having regard to all the circumstances of the journey, as in the case of the journeys which excuse a fast see 2:184, n. 190. The text leaves it to discretion. As to (2), the practice of the Prophet shows that danger is not an essential condition: it is merely mentioned as a possible incident. The Messenger usually shortened the prayers from four Rak'ahs to two Rak'ahs in Zuhr ( midday prayer). ( Asr (afternoon prayer) and 'Isha' (night prayer): the other two are in any case short, Fajr (morning prayer) having two Rak'ahs and Maghrib (evening prayer) having three. (R).