Neml Sûresi 40. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 14/8; 30/44; 41/46; el-Lübâb fî Ulûmi’l-kitab, 15/166-167.  

Hz. Süleyman’ın yaşadığı Filistin ile Sebe/Yemen arasındaki mesafe yaklaşık iki bin kilometredir. Allah bir mucize olarak kraliçenin tahtını o uzak mesafeden getirme imkânını ona lütfetmiştir. Kim olduğu konusunda kesin bir bilgi bulunmayan vahiy ile bilgilendirilen bir zat, bugünün ses ve görüntü naklinin çok ötesinde bir hızla göz açıp kapayıncaya kadar tahtı getirmiştir.Vahiy ile bilgilendirilen kişinin, kim olduğu hakkında farklı yorumlar yapılmıştır. Hz. Cebrail, Hz. Süleyman’ın Veziri olan Asaf b. Berhiya, ya da Hz. Süleyman’ın emrine verilmiş herhangi bir cin ya da melek olabileceği söylenmektedir.  

 İlim sahibi zâtın, Süleyman (a.s.)ın veziri Âsâf bin Berhiyâ, yahut da Hızır olduğu rivayet edilmektedir.  

1- Göz açıp kapayıncaya kadar.  

(1)“(Âyet) işâret ediyor ki: Uzak mesâfelerden eşyâyı aynen ve sûreten (maddesiyle veya sûretiyle) ihzâr etmek (getirmek) mümkündür. (...) Taht-ı Belkıs (Sebe’ melîkesi Belkıs’ın tahtı) Yemen’de iken, Şam’da aynıyla veyâhut sûretiyle hâzır olmuştur, görülmüştür. (...)Cenâb-ı Hakk, şu âyetin lisân-ı remziyle (işâret diliyle) ma‘nen diyor ki: Ey benî-Âdem (Âdemoğulları)! Bir abdime (kuluma) geniş bir mülk ve o geniş mülkünde adâlet-i tâmme (tam bir adâlet) yapmak için, ahvâl ve vukūât-ı zemîne (dünyadaki hâllere ve hâdiselere) bizzât ıttılâ‘ veriyorum (haberdâr ediyorum) ve mâdem her bir insana fıtraten (yaratılıştan), zemîne bir halîfe olmak kābiliyetini vermişim. Elbette o kābiliyete göre rûy-i zemîni (yeryüzünü) görecek ve bakacak, anlayacak isti‘dâdını (kābiliyetini) dahi vermesini, hikmetim iktizâ ettiğinden (gerektirdiğinden) vermişim. (...) Öyle ise, şu azîm (büyük)ni‘metten istifâde edebilirsiniz. Haydi göreyim sizi, vazîfe-i ubûdiyetinizi (kulluk vazîfenizi) unutmamak şartıyla öyle çalışınız ki, rûy-i zemîni, her tarafı her birinize görülen ve her köşesindeki sesleri size işittiren bir bahçeye çeviriniz.” (Zülfikār, 25. Söz, 81-82)  

(*) Bu ayet: Kitaptan bilgisi olan kişinin ayetteki ifadesi (kable enyertedde ileyke tarfük), klâsik meal ve tefsirlerde görüldüğü gibi “gözünü açıp kapamadan”demek olmayıp, “bakışın /göndereceğin elçin sana dönmeden önce, yani en kısa bir zamanda getiririm.” demektir. İşte burada temsili bir mecaz sanatı işlenmiştir… Ayrıca buradaki söz yüce Allah’a değil, kitaptan bilgi sahibi olan kişiye aittir. Yani bilgili ve maharetlii olan kişi temsili bir mecaz sanatını işleyerek ‘’قبلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ ‘’en kısa zamanda sana getiririm’’ demiştir. Onun bu sözü Hz. Süleyman’ı tatmin etmiştir. Yüce Allah da vahyettiği Kur’an vasıtasıyla onun kullandığı bu sözü aynen bize aktarmaktadır. Zaten ayette ‘’ hemen onu yanıda durur bir hâlde gördü’’ denilmiyor, yani ayette HEMEN ifadesi bulunmuyor. Bu nedenle muhtemeldir ki, tahtın getirilişi veya aynısının yapılışı bir anda olmamış, uzun bir süreçte gerçekleşmiştir. (الله اعلم) Ayrıca tahtı getiren Hz. Süleyman’ın kendisi olmadığına göre, buna Hz. Süleyman mucizesi de denilemez, buna ancak yüce Allah’ın Hz. Süleyman’a bir fazlu keremi denilir. Zaten hiçbir ayette yüce Allah Hz. Süleyman’a ayeteleri/mucizeleri verdik demiyor. Yüce Allah فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ ۚ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا ۚ) الأنبياء﴾ ) ‘’Biz çözüm getirecek hükmü Süleyman’a kavratmıştık. Zaten her birine hükümdarlık ve ilim vermiştik..‘’(Enbiya-79) şeklindeki ayetle hem kendisine, hem de Davud’a ‘’Hükümdarlık, ilim ve iktıdar’’verilmişti. Bunlar ise mucize değil, yüce Allah’ın fazlu keremidir. Yani hükümdar olmak, iktıdar sahibi olmak, zengin olmak, birçok imkânlara vs. sahip olmak mucize değildir? Ayrıca bu ayetlerde temsili bir mecaz sanatı işlendiğine/ yani kullanılan ifadelerle en kısa zaman kast edildiğine dair aşağıdaki tafsir metinlerine bakılabilir. Yine R. İ. Eliaçık da YAŞAYAN KUR’AN adlı eserinde şöyle diyor: ""Göz açıp kapayıncaya kadar veya""sen oradan kalkmadan önce""ifadeleri""hızlı ve çabucak yaparım, o gelmeden önce yetiştiririm"" manasında birer deyimdir. Aşağıdaki tefsir metinlerinde de (قبل ان تقوم من مقامك) cümlesinden maksat’’kısa bir zamanda, (’قبلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُك) dan maksat ise, ‘’en kısa zamanda sana getiririm’’ anlamındadır, deniliyor. والظاهر أن قوله: {قبل أن تقوم من مقامك} وقوله: {قبل أن يرتد إليك طرفك} مثلان في السرعة والأسرعية ،(قاله ابن عاشور ) بل المعنى آتيك به سريعاً وقيل ارتدالطرف مجاز هنا، وهو من باب مجاز التمثيل، والمراد استقصار مدة الإتيان به، كما تقول لصاحبك: افعل كذا في لحظة، وفي ردة طرف، وفي طرفة عين، تريد به السرعة، أي آتيك به في مدة أسرع من مدة العفريت (البحر المحيط - ابوحيان). والمراد هو السرعة الفائقة.( تيسير التفسير - القطان) (يرتد إليك طرفك): طرفك هو عينك، والعين تطلق على الجاسوس، وهنا أطلقت على الرسول وهو الهدهد، الذي بعثه سليمان إلى ملكة سبأ. فالجملة تعني قبل أن يعود رسولك إليك.أو هو كناية عن السرعة.. فيقال: قمت بالشيء في لمح ا البصر، أي بسرعة فائقة.لقد بعث سليمان الـهدهد إلى اليمن، وكانت عودتـه متوقعة في فترة معروفة، فكان مِن الذي عنده علم بالكتاب أن وعد بتجهيز عرش الملكة قبل عودة هذا الرسول.وبـهذا سُرّ سليمان لـهذا؛ وشكر اللـه تعالى على أن رأى العرش جاهزًا خلال المدة المحددة، وقبل وصول الملكة، مع أن المدة كانت قصيرة. الرابع: قبل الوقت الذي تنظر وروده فيه من قولهم: أنا ممد الطرف إليك أي منتظر لك، قاله ابن بحر الخامس: قبل أن يرجع طرف رجائك خائباً لأن الرجاء يمد الطرف والإياس يقصر الطرف (النكت والعيون – تفسير الماوردي) فنهض شخص آخر عنده عِلمُ من الكتاب أي الحكمة وقال لسليمان: سآتيك بعرشها (قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ). أي السرعة، تفسير الماوردي) فنهض شخص آخر عنده عِلمُ من الكتاب أي الحكمة وقال لسليمان: سآتيك بعرشها (قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ). أي السرعة، (حقيقة هدهد سليمان، هو هو طائر أم رجل من حاشيته)  

[2] Kitabullah veya Levh-i Mahfuz hakkında ilmi bulunan zat. Bu zat Süleyman Aleyhisselâmın kendisidir. Kavl-i meşhur'a göre veziri veya kâtibi Asaf'tır.  

11 Kitab’tan bir bilgiye sahip veya kitabın bilgisine sahip biri ise evrendeki hız konusunda yeterli bilgiye sahip biri demektir. Burada bütün varlığın bilgisi bir kitap olarak sembolize ediliyor deriz. Kitap’tan kasıt Hak katında olan ve “Ümmü’l-kitap” tabir edilen ve aslında Allah’ın ilmi diye de tabir edilen Levh-i Mahfuz’dur. İşte oranın bilgisine sahip biri, her nasılsa “Kitab’ın bilgisine sahip biri de: “göz kapağın yerine gelmeden önce” diyerek en kısa zaman dilimini, göz kırpmadan da önceki an’ı kastederek getiririm demiştir. Bu ise zamanın yokluğu veya zamansızlık dediğimiz bir andır. Aynı anda tahtın gelmiş olmasından şu anlaşılıyor ki, burada kişinin iradesiyle Tanrı iradesinin ayniyetleşmesi var demektir. “Sen atmadın Allah attı”ayeti ile “Daha hayırlı ve daha merhametli bir evlat vermesini istedik” (Kehf, 18/81’in dipnotuna bakılabilir). 12 Peki, taht nasıl geldi? Bunu İslam felsefesi açısından bir Kur’an ontolojisi yaparak ele alabiliriz. Kur’an’a göre Allah’ın birtakım sıfatları vardır. Bunlardan yaratma ve yok etme sıfatlarını ele alalım. Allah’ın yaratmasında bir sınır olmadığı gibi yok etmesinde de bir sınır yoktur. Aslında Kur’an’a göre oluş, bir süreç içinde gerçekleşir. Ancak varlığa gelmiş varlıkların yeniden yaratılması ve yok edilmesi ilahi irade doğrultusunda her an olabilir. Çünkü Kur’an’a göre Allah her an iş başındadır (Rahmân, 55/29). Her an evren ve içindekiler yaratılıyor ve yok ediliyor. Bunu algılamak ve takip etmek imkânsızdır. Nasıl ki saniyede elli kez yanıp sönen şehir elektriğini algılayamadığımız gibi. Çünkü gözümüz ancak yirmiye kadar yanıp sönen akımı takip edebiliyor. Yirmiden fazlasını devamlı görüyor. Saniyede elli defa yanıp sönen şehir akımını bunun için devamlı yanıyor görüyor. Tıpkı bunun gibi biz de diyelim ki, yüz binlerce kez devam eden algımız ötesindeki bu varolma ve yok olmayı devamlıymış gibi görüyoruz. Bu, modern bilim felsefesi açısından da incelenebilecek bir fenomendir. Şu hâlde algılarımızın ötesinde devam eden yaratmalarla/var oluşlarla evrene hâkim olan irade ile A noktasında var ettiğini, aynı anda yok edip, onu B noktasında tekrar var etmesi şeklinde anlayabiliyoruz. Yani Yemen’deki tahtı aynı anda ilahi irade yok edip Filistin’de Hz. Süleyman’ın yanında yeniden var etmiştir. Bu husus aynı anda vuku bulduğu için, ayette: “Süleyman tahtı yanına yerleşivermiş görünce” diyor. Bu ne Süleyman’ın ne de yanındaki Kitab’ın bilgisine sahip olanın fiilidir. Allah’ın bir fiili olduğunu Süleyman’ın “Bu Rabbimin bir lütfudur” demesinden anlıyoruz. O kişi Kitab’ın bilgisine sahip ama fail Cenab-ı Hakk’tır. Biz olay kesin kez böyle olmuştur, tahtın gelmesinin izahı budur demiyoruz. Kur’an’dan bu ayetleri okuduğumuz zaman bunları düşünüyoruz. Doğrusunu Allah bilir. Bu konuda geniş bilgi için Kur’an’ı Anlamak isimli kitabımıza bakılabilir. (s. 185-196)  

Burada sözü edilen olayın durumunu bilememekte, vahyin verdiği bu bilgiye iman etmekteyiz.,Benzer mesajlar: İbrâhîm 14:7; Rûm 30:44; Lokmân 31:12; Fâtır 35:39; Zümer 39:7.  

1 Yani vahiy bilgisi…2 Kur’an’ın metnine göre, “yanında kitaptan bir ilim bulunan” bu zat, Hz. Süleyman (a.s)’dır. Zîrâ yukarıda (15 ve 16.) âyetlerde buyrulduğuna göre, Hz. Süleyman’a “ilim, saltanat ve kuşdili” gibi bir takım özellikler verilmiştir. Bir de Hz. Süleyman’ın yanında “kitaptan bir ilim bulunan yani peygamber olan” başka birisinin olması veya peygamber olmayan birisine vahiy gelmesi mümkün değildir. Zâten bu konuda muteber bir bilgi de yoktur. Buna rağmen ekseri müfessirler, bu zatın Hz. Süleyman (a.s.)’ın kendisi değil, ashabından birisi olmasını metne daha uygun bulmuşlardır. Bu konuda Muhiddîn el- Arabî’-nin görüşleri buraya almaya değer ciddiyette değildir. Şüphesiz bu hadise basit bir olay değil bir mucizedir. Fahreddîn Razî de bu zatın Süleyman (a.s.)’ın bizatihi kendisi olduğunu ifade etmiştir. Zira (الَّذ۪ى) mevsulünün, “sılası maluma işaret” olması kaidesine göre Kur’an’ın nazmı araştırıldığı zaman sılanın (عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ) olması sebebiyle malum olan zat ancak Süleyman (a.s.)’dır. Çünkü 15. ayette (وَلَقَدْ اٰتَيْنَا دَاوُۧدَ وَسُلَيْمٰنَ عِلْمًا) “Biz, Dâvût’a ve Süleyman’a (da) bir ilim verdik.” buyurulmuştur. (Razi, Elmalılı) Tabiiki en doğrusunu Allah bilir. 3 Melikenin tahtının anında yanına geliverme mucizesi.  

32 Lafzen, “kendisinde vahiyden (el-kitâb) bir bilgi/ilim bulunan kişi” -yani, Hz. Süleyman’ın kendisi (Râzî).33 Yani, büyünün başarabileceğinden daha hızlı şekilde; bu ifadeyle, “tahtın” getirilmesinin sembolik mahiyetine işaret edilmektedir. Hz. Süleyman’la Sebe Melikesi kıssasının bütününde olduğu gibi, kıssanın “tahtın getirilmesi” bölümünde de, insan ruhunun manevî değerler yönünde tedricî uyanışının temsîlî bir ifadesi olmak üzere sembolik olan ile menkıbevî olan ince bir biçimde içiçe örülmüştür.34 Lafzen, “önünde kurulu olarak görünce”. İstekarra fiili ve ondan türetilen müstekirr ortacı, çoğu zaman “olan” yahut “mevcut bulunan/var olan” bir şeye işaret ettiğinden (karş. Lane VII, 2500) raâhu müstekirren ‘indehû ifadesi “onu (fiilen) karşısında buldu” şeklinde anlaşılabilir. Bizim çeviride benimsediğimiz ifade de sözcüğün bu anlamına dayanmaktadır.35 Yani, “taşıdığım ya da kullandığım manevî gücü Allah’tan mı, yoksa kibirli bir şekilde kendimden mi bildiğim” konusunda denemek üzere.  

[3317] Tefsirlerdeki malumat ışığında, Belkıs’ın tahtının Yemen’den Kudüs’e biri üç saatte diğeri bir anda getirebilme imkânına dikkat çekilmiştir. Bu âyetler şöyle de anlaşılabilir: Bu mümkündür ve potansiyel olarak tabiatta vardır. Bunu keşfetme hedefi insana gösterilmiştir. İnsan çaba gösterirse bu hedefe ulaşır. [3318] Mucizelerin tabiatına dair bir not için bkz: 17:1, not 7.  

Hz. Süleyman’ın oturduğu Filistin ile Sebe arasındaki mesafe 2000 km.den fazladır. Allah Teâlâ mûcize olarak, o mesafeden Kraliçenin tahtını götürme imkânı vermiştir. Burada insanları, bu işin sırrını aramaya, bilim ve teknoloji yönünden incelemeye de gizli bir teşvik sezebiliriz.  

[1] Süleymân'ın vezîri Âsaf bin Berahyâ ki ism-i a'zamı biliyor ve bonun ile bir çok hârikalar gösteriyordı.  

3275 The symbolic meaning still continues. The big 'Ifrit had boasted of his brute strength, and his reliability. But this is not enough to transform a power (throne) based on materialism into one based on inward knowledge, knowledge of the heart and spirit, the sort of knowledge that comes from the Book of the Grace of Allah, the spirit of truth and benevolence which is the invisible magic of Prophets of Allah. Even if worldly power and common honesty may be able to effect some good, it will take a comparatively long time, while the magic of spiritual love acts instantaneously. Solomon was thankful to Allah for he had men endowed with such power, and he had the throne of Bilqis transported to his Court and transformed as he desired, without Bilqis even knowing it. (R). 3276 If Solomon had been ungrateful to Allah, i.e., if he had worked for his own selfish or worldly ends, he could have used the brute strength of the "Ifrit to add to his worldly strength and glory. Instead, he uses the higher magic of the Book-or the Spirit-to transform the throne of Bilqis for her highest good, which means also the highest good for her subjects, by the divine Light. He had the two alternatives, and he chooses the better, and he thus shows his gratitude to Allah for the Grace He had given him. 3277 Man's gratitude to Allah is not a thing that benefits Allah, for Allah is high above all needs; it benefits a man's soul and gives him higher rank in the spiritual world. Per contra, man's ingratitude will not detract from Allah's Glory and Honour or the value of Allah's generous gifts to man: for Allah as supreme in honour, glory and generosity. Karim in Arabic involved all three significations.