Nahl Sûresi 90. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 5/8; 7/33; 16/126; 17/26.  

[274] Emredilen üç temel değer ve yasaklanan üç çirkin davranış hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XI, 65-70.  

Bu ayet Allah’ın emirlerini ve yasaklarını ana hatlarıyla ortaya koymaktadır. Allah, insanlara karşı adil olmayı, her şeyi doğru ve yerli yerince yapmayı, hukuku gözetmeyi ve hakkı teslim etmeyi emrediyor. “Adil olunuz! (Her bakımdan) kendinizi korumak için en uygun olan budur.” (Maide 5/8) İhsanı; iyilik etmeyi, yapılanı en güzel yapmayı, olabildiğince merhametli, güler yüzlü, hoşgörülü, nazik ve lütufkâr davranmayı, empati kurmayı, kendisi için sevdiğini başkası için de sevmeyi, kendisi için istemediğini başkası için de istememeyi emrediyor.Akrabaya vermeyi; yakında bulunan dost, komşu, arkadaş kim varsa vermeye onlardan başlamayı ve onlara ikramda bulunmayı, infak etmeyi,onların acılarına, mutluluklarına ortak olmayı, onlarla sürekli ve samimi bir dostluk kurmayı emrediyor. “Akraba” terimi, çoğunlukla bireyleri, kan bağları, evlilik ya da evlat edinme yoluyla birbirine bağlayan bir ilişki olarak görülse de ayetin genel anlam örgüsü içinde, kişinin manevi ve ahlaki anlamdaki bütün yakınlarını, ait olduğu cemiyetin bütün bireylerini, yaşadığı mahallenin bütün fertlerini işaret etmektedir.Buna karşılık; zinayı, gayri meşru ilişkileri ve her türlü utanç verici hareketleri, selim akla ve sağduyuya aykırı, Kur’an’ın asla onaylamayacağı edepsizlik, terbiyesizlik türünden çirkinlikleri, ahlaksızlıkları, kamu vicdanının tasvip etmediği davranışları ve zulmü, hak ve hukuka aykırı, onur kırıcı, sınırları hiçe sayan taşkınlık ve azgınlıkları yasaklıyor!  

 Allah Teâlâ bu âyette dünya nizamını sağlayan üç esası emrediyor; buna karşılık üç çirkin davranışı da yasaklıyor. Emrettiği esaslar: Adalet, ihsan ve akrabaya yardımdır. Yasakladıkları ise: Fuhuş, münker ve zulümdür. Adalet: Her şeyi tam olarak yerine getirmek, herkesin hakkını vermek ve ölçülü davranmak demektir. İhsan: İyilik etmek, hayır yapmak, bağışta bulunmak ve emredilen şeyi gerektiği gibi yerine getirmek demektir. İbadette ihsan: Allah’ı görür gibi ibadet etmektir. Akrabaya yardım: Uzak ve yakın akrabaya iyilik etmek, ihtiyaçlarını karşılamak ve onlara karşı iyi davranmak demektir. Fahşâ: Yalan, iftira ve zina gibi söz veya fiille işlenen günah ve çirkinliklerdir. Münker: Şeriat ve aklıselimin beğenmeyip fena kabul ettiği iş ve davranış demektir. Bağy: İnsanlara karşı üstünlük iddia edip onları, zulüm ve baskı altında yaşatmak demektir. İşte Allah Teâlâ bu üç kötü şeyi de yasaklamıştır.  

1-İyilik yapmayı. 2- Her türlü aşırılık, haddi aşmak, hayasızlık, ahlaksızlık, edepsizlik. 3- Fena, kötü, çirkin yanlış ve zararlı kabul edilen; vahye ve toplumsal değer yargılarına uygun olmayan. 4- Azgınlık, zorbalık.  

(*) Bu ayet Allah’ın emirlerini ve yasaklarını ana hatlarıyla ortaya koymaktadır. Allah, insanlara karşı adil olmayı, her şeyi doğru ve yerli yerince yapmayı, hukuku gözetmeyi ve hakkı teslim etmeyi emrediyor. “Adil olunuz! (Her bakımdan) kendinizi korumak için en uygun olan budur.” (Maide 5/8) İhsanı; iyilik etmeyi, yapılanı en güzel yapmayı, olabildiğince merhametli, güler yüzlü, hoşgörülü, nazik ve lütufkâr davranmayı, empati kurmayı, kendisi için sevdiğini başkası için de sevmeyi, kendisi için istemediğini başkası için de istememeyi emrediyor. Akrabaya vermeyi; yakında bulunan dost, komşu, arkadaş kim varsa vermeye onlardan başlamayı ve onlara ikramda bulunmayı, infak etmeyi, onların acılarına, mutluluklarına ortak olmayı, onlarla sürekli ve samimi bir dostluk kurmayı emrediyor. “Akraba” terimi, çoğunlukla bireyleri, kan bağları, evlilik ya da evlat edinme yoluyla birbirine bağlayan bir ilişki olarak görülse de ayetin genel anlam örgüsü içinde, kişinin manevi ve ahlaki anlamdaki bütün yakınlarını, ait olduğu cemiyetin bütün bireylerini, yaşadığı mahallenin bütün fertlerini işaret etmektedir. Buna karşılık; zinayı, gayrimeşru ilişkileri ve her türlü utanç verici hareketleri, selim akla ve sağduyuya aykırı, Kur’an’ın asla onaylamayacağı edepsizlik, terbiyesizlik türünden çirkinlikleri, ahlaksızlıkları, kamu vicdanının tasvip etmediği davranışları ve zulmü, hak ve hukuka aykırı, onur kırıcı, sınırları hiçe sayan taşkınlık, tecavüz ve azgınlıkları şiddetle yasaklıyor! (C. Külünkoğlu Meali 90. Ayet Açıklaması)  

31 Bu ayette herkes için üç yapılması gerekenle üç de yapılmaması gereken emredilmektedir. Yapılması gerekenler; herkes için adalet, herkes için iyilik ve herkes için de yakınlarına yardımda bulunmaktır. Yasaklananlar ise, hayâsızlık veya iffetsizlikle tercüme edebileceğimiz fuhuş başta olmak üzere her türlü kötülük veya azgınlıkla tercüme ettiğimiz aşırı davranışlardır. Bunlar hiçbir şekilde ihmal ve suistimal edilmemesi gereken hususlardır. Özellikle akrabalara yardım Kur’an’ın emri diyerek ehil olsun olmasın bazı yöneticilerin ve siyasilerin devlet kadrolarını akrabalarıyla doldurması Kur’an’dan hiçbir şekilde onay alamaz. Çünkü kamu kurumları yönetenlere birer emanettir. Kur’an emanetin yani görev ve sorumlulukların ehline verilmesini emretmektedir. Atanan akraba ehil ise o başka… Ama sırf akrabaya yardım ediyorum diye yapılan atamalar Allah indinde mes’uliyet doğurur. Bu ayette bahsedilen yardım; maddi, manevi, sosyal ve ekonomik yardımlardır. Mesela zekât, sadaka gibi yardımları vermeye kişi kendi akrabasından muhtaç olanlardan başlamalıdır. Eğer onları işe sokacaksa kendi holdingine, şirketine vb yerlere eleman olarak alabilir. Ancak devlet kademeleri ehline tevdi edilmelidir. (Bkz. Nisâ, 4/58). Hz. Peygamber bir hadisinde, “Yoksula verilen sadakanın bir, akrabaya verilen sadakanın ise iki sevap yerine geçeceğini” söyler (Tirmizî, Zekât, 26; Nesâ’î, Zekât, 82 vd). Demek ki zekât ve sadakaları vermeye yoksul akrabalardan başlamak gerekiyor. Nitekim Maturidî, Te’vilât”ında; “Akraba’ya yardım etmeyi emreder” ayetinden, akrabaya zekât dışında sadaka vermeyi anlar. O, ayrıca, “Allah adaleti emreder” ayetinin de her şeyi layık olduğu şekilde yapmak, yerine koymak anlamında olduğunu söyler.  

Bu ayet Kur’an’ın insana yönelik sosyal hayatı düzenlemede önemli ilkelerinden bir kısmını, gerçekler hatırlansın diye insanlara emirler verildiği mesajını içermektedir. Bu çerçevede ele alınan “adalet” kavramı insanlar arası ilişkilerdeki denge ve hakkaniyet anlamının dışında inanç bağlamında da düşünülmelidir. “Bir şeyi yerli yerince yapmak” anlamına gelen “adalet”, inançta Yüce Allah’ı tek ilah olarak kabul etmek, yani tevhidi benimsemek demektir. Bunun zıddına olarak “bir şeyi yerinden etmek” anlamına gelen “zulüm” ise Lokmân 31:13’e göre inançta “şirk”i karşılamaktadır.  

1 Adalet: Her şeyi yerli yerince yapmak, hakkı yerine koymaktır ve zulmün zıddıdır. Yani adalet, nizam-ı âlemdir. Şüphesiz esas hak; Allah’ın hakkı olan ilâhlık hakkıdır. Bu da Allah’a asla eş koşmamak, Allah’a istediğimiz gibi değil Allah’ın istediği gibi inanmaktır. 2 İhsan: Bir şeyi güzel yapmak ve birisine iyilik etmek demektir. Bu âyetten, bu iki mana da anlaşılır. Buna göre; a- İhsan: Allah’a sanki Onu görüyor gibi ibâdet etmektir. Her ne kadar biz O’nu göremiyorsak da O bizi görmektedir. Bk. (Yunus: 26, Tecrid-i Sarih) b- İhsan: İnsanlara sınırlarını Allah’ın belirlediği şekilde iyilik yapmak demektir. Yani; “kendisi için sevdiğini, Müslüman kardeşi için de sevmek” hadîsini uygulamaktır.3 Akrabaya muhtaç oldukları hususlarda ihsan ve onları ziyaret şeklinde, ikram demektir. Bk. (İsra: 26)4 Fahşa: Haddini aşmış, pek çirkin, aşırı edepsizlik, arzu ve istek, zina, adam öldürmek, hırsızlık gibi her türlü günâhlar, Allah’ın yasakladığı aşırı çirkinlikler ve arzular demektir. El-fâhişe olarak, zinâ anlamında kullanılır. Buna göre zinaya ve zina edene fâhişe adı verilmektedir. Ayrıca fâhişe kelimesinin namuslarını satan zinakar kadınlar hakkında da kullanıldığı bilinmektedir. Nisâ:19. ayette, fahşâ ve fâhişe kelimesi, zinadan kinaye olarak kullanılmıştır. Hakîkate ve normal ölçülere uymayan her işe de fâhişe denilir. Bu kelime, “şeytanın emrettiği kötü davranış ve hayâsızlık ve insanlar arasında yayılan kötülük ve fuhşiyât” anlamında da kullanılmıştır.5 Münker: İnkâr mastarından ism-i mef’ul olup; “inkâr edilen, karşı çıkılan, reddedilen, dinde de örfte de iyi tanınmayan şey” demektir. Münkerin zıddı olan “ma’ruf” ise; ihsan, iyilik, aklın ve dinin hoş gördüğü şey demektir. Yani; hakkı olmayan şeyi istemek, başkalarının haklarına tecavüz etmektir ki adaletin zıddı, yani zulümdür. İslâm, toplumun sağlıklı bir yapıya kavuşup bu halinin devamını sağlamak için; “iyiliği emir ve kötülükten nehiy” esasını getirmiştir. Bir İslâm toplumunda, 6 Bağy: İstemede ileri gitmek, sınırı aşmak, hakkıyla yetinmeyerek başkasının canına, malına, ırzına kastetmek, saldırmak, tecavüzde bulunmak, kendisine sulhün yolları ve biçimleri gösterildiği halde haksızlıkla üst olma sevdası gütmek yani Allah’ın koyduğu kurallara karşı gelmek demektir. Ayrıca bağy; hak ve adalet ile ülkeyi yöneten İslâm devlet başkanına veya nâibine karşı, kendince doğru görülen bir sebebe dayanarak itaat dairesinden çıkmak anlamına da gelir. Bunlara “bâğî” denilir. Bağîler, arkalarında silahlı bir güç olan asilerdir. (Hâricilerin Hz. Ali’ye karşı takındıkları tavır gibi.) Müslüman, daima iyi, güzel ve hayırlı olan işlerin yanındadır. Kötü, çirkin ve zararlı olan işlerin de karşısında bulunur. Böylece, İslâm toplumunda kendiliğinden iyilikler güç bulur ve yayılır.  

108 Lafzen, “[kişinin kendi] akrabalarına (zu’l-kurbâ) verme[sini]”. Bu ifadedeki son terim çoğunlukla, kişinin kan yahut evlilik bağıyla bağlı bulunduğu yakınları, akrabası anlamına gelir; ne var ki terim, ahlakî yönde kapsamlı bir teşvik ifade eden bu ayetin anlam örgüsü içinde geçtiği için, kişinin bütün “yakınlarını”, ait olduğu “cemaatin bütün bireylerini” işaret etmektedir.109 Başka yerlerde “yanlış ya da kötü olan” ifadesiyle çevirdiğimiz münker terimi burada esas anlamıyla, yani “aklın [ve/veya sağduyunun] reddettiği” ve buna bağlı olarak “ilke olarak, reddedilmesi, kaçınılması gereken şey” anlamında geçmektedir. Zemahşerî, daha kesin bir ifadeyle terimi “insan aklının kabul etmediği” yahut “yanlış/eğri olduğuna hükmettiği şey” (mâ tunkiruhu’l-‘ukûl) olarak; bir başka deyişle akla, mantığa, sağduyuya uymayan, bunlara ters düşen şey olarak açıklamaktadır. (Açıktır ki, bu terimin ifade ettiği şey, insanın algı ve kavrayış gücünü aşan şeylerle karıştırılmamalıdır.) Bütünüyle inandırıcı olan bu açıklama, sadece (terimin soyut anlamıyla) zihnen kabul edilmesi mümkün olmayan önermeleri değil, fakat aynı zamanda fiilen uygunsuz ve muzır olan ve dolayısıyla uzak durulması, kaçınılması gereken tutum ve davranışları da içine almaktadır; böyle olduğu için de bu açıklama, Kur’an’ın hem ahlakî problemlere ilişkin akla uygun yaklaşımıyla, hem de onun insan davranışlarında gözetilmesi gereken sağduyu ve itidal konusundaki ısrarıyla tam bir bağdaşım içindedir. Bizim sözkonusu el-münker terimini burada ve benzer durumlarda “akıl ve sağduyuya aykırı olan” ifadesiyle aktarmamız da yukarıdaki mülahazalara dayanmaktadır.  

[2182] Yakınların hem niteliği hem de niceliği konusunda hiçbir sınırlandırma yapılmamıştır. İlk müfessirler de âyetteki “akrabaya verme” emrini böyle anlamışlardır (Mukâtil). [2183] Zımnen: İnsanın doğuştan getirdiği şey ilk günah değil, sorumluluktur.  

Bu âyette, dünyâ ve âhiretin düzenini sağlayan üç güzel şey emredilmekte; dünyâ ve âhiretin düzenini bozan üç kötü şey menedilmektedir: Adâlet: Herşeyi tam yerine koymak, her hususta ölçülü hareket etmek, hakkı yerine getirmek demektir ki, zulmün karşıtıdır. Allah bunu emrediyor. Fahşâ: özellikle aşırı derecede şehvetlere uyarak, zinâ gibi yasaklara saparak ölçü dışına taşmaktır. Bunu da yasaklıyor. İhsân: güzellik, iyilik demektir. Güzel iş yapmak ihsân olduğu gibi, başkasına iyilikte bulunmak da ihsândır. İhsân, ibâdette en yüksek mertebedir. "Allah'ı görüyormuş gibi ibâdet etmek" ibâdette ihsân derecesidir. Bunun karşıtı olan münker kötü görülen şeyler, çirkin işlerdir. Öfkeye kapılarak hareket etmek ihsânın zıddı olan münkerdir. Allah, ihsânı emrederken zıddı olan bağy' (insanlara saldırmak, onların hakkını gasbetmek, zorbalık yapmak)ı yasaklamıştır. Kapsamlı anlamından ötürü Abdullâh ibn Mes'ûd: "Eğer bundan başka âyet olmasaydı dahi bu âyet, Kur'ân'ın, herşeyi açıklayıcı ve âlemlere hidâyet ve rahmet olmasına yeterdi!" demiştir (Envâru'ut-Tenzîl: 1/679).  

[*] Akrabalık, iş, komşuluk, arkadaşlık türünden yakınlıklar manasına gelir.  

(22) 6:151’in açıklamasına bakınız.  

2127 Justice is a comprehensive term, and may include all the virtues of cold philosophy. But religion asks for something warmer and more human, the doing of good deeds even where perhaps they are not strictly demanded by justice, such as returning good for ill, or obliging those who in worldly language "have no claim" on you; and of course a fortiori the fulfilling of the claims of those whose claims are recognised in social life. Similarly the opposites are to be avoided: everything that is recognised as shameful, and everything that is really unjust, and any inward rebellion against Allah's Law or our own conscience in its most sensitive form.