Nahl Sûresi 71. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 30/28.  

Allah’ın bazılarına bazılarından fazla vermesi, Allah öyle uygun gördüğü içindir. Yoksa fazla alanlar bunu iyi niyetlerinden dolayı hak etti ya da çok çalıştılar da kazandılar diye değil.“Ellerinin altında bulunanlar” ifadesini sadece hizmetçi ve köle olarak yorumlarsak bu ayet maksadına ulaşmış olamaz. Çünkü bugün artık kölelik devri kapanmış durumdadır. Bu ifadeden “rızıkları sizin aracılığınızla verilen kimseler” kastedilmektedir. Bugün ne acıdır ki; kölelere gösterilmesi gereken hassasiyet maalesef çalışanlara gösterilmiyor. Allah kölelerin haklarını ve hayat standartlarını iyileştirirken; milyonları kazanarak zevk-u safa içinde modern şatolarda, ihtişamlı saraylarda, görkemli yalılarda, muhteşem villalarda yaşayan, lüks ve şatafatlı arabalara binerek caka ve fiyaka satan nice sözüm ona zenginler vardır ki üzerlerinden para kazandığı çalışanları açlık sınırının altında hayatlarını sürdürmektedir. İnfaktan yararlanmak bir yana emeklerinin karşılığını dahi alamamaktadır bu insanlar. İşte ayetin son cümlesinde infaktan ve paylaşmaktan uzak duranların Allah’ın nimetine nankörlük etmiş sayılacağı ifade edilmektedir.  

Bu ayet şöylece de çevrilebilir: ". . . Üstün kılınanlar, emirleri altındakilere kendi rızıklarını vermezler. Aslında rızıkta onların hepsi eşittir (hepsi de Tanrı tarafından rızıklandırılırlar). . ."  

Âyet-i kerîmedeki soru, esasında müşrikleri kınama ifadesidir. * “Allah’ın nimetini inkâr mı ediyorlar?”; Allah’ın kendilerine vermiş olduğu nimetleri, ilâh edindikleri putlara nispet etmekle Allah’a karşı nankörlük etmiş oluyorlar, manasındadır.  

1- Yeminle hak sahibi olduğunuz anlamına gelen “Ma melaket eymanukum” deyimine “sağ elinin sahip olduğu anlamı da verilmektedir. Bu deyim, “antlaşma yoluyla sahip olunan” demektir. El, “güç” demektir; güç yolu ile üzerinde yetkili olma hakkına sahip olduğunuz, antlaşma yoluyla sahip olunanlar, sorumluluğu üstlenilenler, bakmakla yükümlü olunanlar, meşru şekilde sahip olunanlar, himayeniz altında olanlar gibi anlamlara gelmektedir. 2- Benzer bir ayet olan, Rum Suresi, ayet 28'de de Rabb'imiz, “Kendinizden size bir örnek vermektedir: Size, verdiğimiz mallarda, yeminlerinizin mülkü olanlardan ortaklarınız var mı? Siz ve onlar bu mallarda eşit misiniz? Onları, birbirinizi saydığınız gibi sayar mısınız? Aklını kullanan bir kavim için ayetleri işte böyle açıklıyoruz.” demektedir. Bu ayetlerde, Allah; rızkı yaratan da rızkın gerçek sahibi olan da Ben'im diyor. Ve diyor ki: Siz yeminlerinizin mülkü olan kimseleri malınıza ortak ediyor musunuz ki, Ben, kullarımı rızıklandırırken, bu rızıklandırmamda, ilahlarınızı (Lat, Uzza, Menat) Kendime ortak edeyim. Ve onlar aracılığıyla veya onlarla birlikte size rızık vereyim. Diğer bir anlatımla Allah, rızık verici olan, yalnızca Benim demektedir. Rızk Benim değil mi? Onu dilediğim gibi dağıtırım demektedir.  

(*) Ayetin verdiği mesajın özeti: Allah’ın, insanların gayret ve çalışmalarına bağlı kendilerine nimet verdiği kimseler bu nimetleri sözleşmeler gereği yönetimleri altında bulunanlar (çalışanlar, himaye veya yönetimi altında vs. olanlar) ile eşit olarak paylaşmalıdırlar, aksi takdirde Allah’ın kendilerine verdiği nimetlere karşılık O’na nankörlük etmiş olurlar. İşte öğretisiyle bu ayet İslâm’ın eşitlik, adalet, dayanışma, paylaşma gibi sosyal değerlere verdiği önemin veciz bir ifadesidir. Aşağıdaki tefsir metinlerinde de belirttiği gibi Allah insanların gayret ve çalışmalarına bağlı nimet ve rızıkları farklı yapmaktadır. Yani bol rızık, fazla gayret ve çalışmanın sonucudur, sebepsiz değil. Ayrıca burada Muhammed el-Hârizmî ez-Zemahşerî (ö. 538/1144) el-Keşşâf adlı tefsirinde de şöyle diyor: Sizi rızık bakımından farklı farklı kılmıştır. Size, emriniz altında bulunanlara verdiği rızıktan daha fazla vermiştir. Oysa onlar da sizin gibi insandır ve sizin hemcinslerinizdir. Buna göre size verilen rızkın fazla kısmını onlara vermeniz ve böylece giyim kuşam ve yeme içme bakımından eşit hale gelmeniz icap ederdi. Nitekim anlatıldığına göre Ebû Zer el-Gıfârî, [v. 32/653]“Onlar sizin kardeşlerinizdir; onlara kendi giydiğinizden giydirin ve kendi yediğinizden yedirin.” şeklindeki sözü Hazreti Peygamber’den işittikten sonra, üstünde rida ve izar (alt ve üst giysi) olarak ne görüldüyse kölesinin üstünde de aynısı görülmüştür. [ Müslim, “İman”, 38].[1734] “Yoksa Allah’ın nimetini bile bile mi reddediyorlar?!” Allah Teâlâ burada bu eşitsizliği ‘nimeti bile bile inkâr etme’ sebepleri arasında zikretmiştir… Ayrıca müfessir Muhammed Ebu Zehre de Zemahşeri’nin tefsirine vurgu yaptıktan sonra (زهرة التفاسير) adlı kendi tefsirinde de şöyle diyor. İnsanların elde ettikleri rızık, nimet ve servetin semeresi hem kendileri hem de zayıf olup rızık, nimet ve serveti elde edemeyenler (yani fakirler, yoksullar, işsizler, himaye veya yönetimi altındakiler vs.) arasında paylaşılmalıdır. Bu nedenle Varlıklı insanlar bolluk içinde yaşayıp dururken, zayıflar/rızık elde edemeyenler fakirlik, yoksulluk ve maddi sıkıntılar içinde bulunmamalıdır. Yani, herkes rızık, nimet ve servetten payını almalıdır. Öyleyse insanın elde ettiği mal, nimet ve serveti yerinde, yani zayıf, yoksul, fakir, işsiz, himaye ve yönetimi altındakiler vs. ile paylaşmaya yanaşmayanlar, Allah’a şükretmeyip nimetlerini inkâr etmiş olurlar. İşte yine Muhammed Ebu Zehra (زهرة التفاسير) adlı tefsirinde de bu görüşü tercih ederek (هذا هو ظاهر الآية،) ‘’hazâ hüve zahirul ayeti’’ yani ayetin zahir anlamı da budur, diyor. Ayrıca ayete bu şekilde anlam verenler bir sürü tefsirler de vardır. Özetle, bu ayetle ilgili üç görüş vardır, ama ayetlerin zahirine, siyak ve sibakına baktığımızda en isabetli görüş burada açıkladığımız görüştür. (الله اعلم) فقد جعل سبحانه وتعالى الناس متفاضلين في رزقهم بحسب سعيهم واجتهادهم في الحياة وهذا غاية في العدل، قال تعالى: (وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ ۚ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَىٰ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ ۚ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ) [النحل: 71) .بيد أن الذي نود التشديد عليه، أن أساس الثروة والغنى في الإسلام هو العمل، فالله سبحانه وتعالى إذ يقول: «وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ على بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ...» (النحل: 71) اغتناء الناس، إذًا، وتفاوتهم في أرزاقهم ومعيشتهم، ورفع بعضهم فوق بعض درجات، وتفضيل بعضهم على بعض، ليست اعتباطاً، وإنما هي بقدر ما يبذلونه من جهد وعمل صالح، وصدق الله العظيم، حين قال: «وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى ? وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يرى ? ثُمَّ يُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى» (النجم: 39 - 41). .نجد أنَّ الله تعالى يحثّنا من خلال هذه الآية الكريمة أن لا نردّ أو نمنع رزقه الّذي رزقنا إيّاهُ وفضَّلنا بِهِ على ما ملكت أيماننا، بل على العكس، علينا أن نُحسِنَ إليهم وأن نكون في هذا الرزق سوآء، أي علينا أن نتقاسمه بالتساوي بيننا وبينهم ونبتعد عن التكبرّ والأنانيّة والطبقيّة، ومن لم يفعل ذلك يكون قد جحد بنعمة الله، لقوله تعالى: "أَفَبِنِعۡمَةِ ٱللَّهِ يَجۡحَدُونَ"، هذه الآية تدلّنا بل تؤكدّ لنا أنَّ ملكت أيمانُنا هم اليتامى والمساكين والمحتاجين، لأنَّ اليتيم والمسكين والمحتاج هم الّذين بحاجة إلى رزق الله - إذًا نستطيع أن نقول من خلال هذه الآية البينة أنَّ ما ملكت أيماننا هُم كل إنسان مسكين، أو يتيم، أو ضعيف، أو محتاج، رجُلا كان أم إمرأة بحاجة إلى رزق الله كمساعدة مادّية أو معنوية من الآخرين الّذين فضّلهم الله عزّ وجلّ عليهم بهذا الرزق لكي يرزقونهم إياه بالتساوي بينهم ((مظاهر عدل الله تعالى - موضوع)  

[9] Kimini zengin, kimini fakir kıldı.[10] Veya hepsinin rızkını veren Allah'tır, onlar rızkta beraberdir.[11] Malda kölelerini şerik kılmazlar, nasıl olur da Allah'ın bazı memlûklerini Allah'a şerik kılarlar, köleleri Allah'a şerik kılmakla Allah'ın nimetini inkâr etmiş oluyorlar.  

25 Ayette geçen “Mâ meleket eymânuhum” (Sağ elinin altında bulunanlara) ifadesi bir efendinin, bir patronun, bir aile reisinin vb. sorumluluğunda olan kişilerin tümünü kapsar. Kur’an’ın ilk nazil olduğu dönemde erkek köle, kadın köle (cariye) veya koruma, hizmetçi vb gibi meşru yoldan akitle sorumluluk altına alınmış kişiler anlaşılırdı. Peki, insanlık kölelik ve cariyelik gibi insanlık ayıbı ve yüz kızartıcı olan bu gibi şeylerden kurtulduğuna göre bu ayet bugün nasıl anlaşılmalıdır? Bugün bir patron iş yerine alacağı çalışanlarla yapacağı işe göre hukuk çerçevesinde bir iş sözleşmesi yapacaktır. Dolayısıyla çalışan kesimi işverenlerin sorumluluğunda çalışanlar şeklinde de anlamamız mümkündür. Kendi yediklerinden yedirmeli, kazandıklarını hak geçirmeden paylaştırmalıdır. Hak ve hukuklarına riayet etmelidir. Unutmamalıdır ki, patron olmak, emrinde çalışanların efendisi, sahibi olmak değil, sadece onların işvereni olmaktır, haklarını gasp etmemelidir.  

Bu ayette rızık bakımından geniş imkânlara sahip kılınanların bunlardan yoksun olanları gözetmemesi eleştirilmekte, bu duyarsızlıkları nedeniyle de Yüce Allah’ın nimetlerini inkâr etmiş olacaklarına dikkat çekilmektedir.  

1 (Kurtubî, Celâleyn)2 Bu âyet, her ne kadar, “Allah, rızıkta sizi birbirinize üstün kıldığı halde üstün kılınanlar, bu rızıklarını herkesin eşit geçim düzeyine kavuşması için emirleri altındaki yoksullarla paylaşmıyorlar. (Böyle yaparak) şimdi de Allah’ın nîmetlerini, inkâr mı ediyorlar?” şeklinde tercüme edilebilirse de bu tercümeyle bir kısım sosyalist mantıklı çağdaş yorumcular, garip ekonomik teoriler üretmeye ve sosyalistler de kendi küfür sistemlerine dayanak bulmaya çalışmışlardır. Âyetin bu şekildeki tercümesi kanaatimizce yanlıştır. Meâli, “(Allah) size kendi hayatınızdan bir örnek veriyor. (Mesela); Size verdiğimiz rızıklarda, hiç köleleriniz, eşit şekilde hak sahibi ve birbirinizden çekindiğiniz gibi onlardan da çekinmeye râzı olacağınız ortaklarınız gibi olabilir mi? (de putlarınızı, Allah’la denk görüyorsunuz.) İşte Biz, aklını kullanabilen bir toplum için âyetleri böyle açıklarız.” şeklinde olan (Rum: 28.) âyet bu âyetin açıklaması niteliğinde olduğu için yukarıdaki tercüme daha doğrudur. Yani Allah, bu âyetle bizlere: “Siz, Allah’ın size verdiği kölelerinizi ve hizmetçilerinizi kendinize ortak etmezken, Allah’ın ilâhlık ve hükümranlığı hakkında nasıl olur da başkalarını Ona ortak koşarsınız?” demek istemektedir. Bk. (Tefhim’-ül Kur’an-Mevdûdî)  

80 “Rızıklarını ... ile paylaşmak” ifadesi, metinde “rızıklarını ...e döndürmek” olarak geçmektedir. “Sağ ellerinin malik olduğu kimseler” (yani, “meşru yollarla sahip oldukları kimseler”) burada, Allah yolunda yapılan savaşta tutsak alınan kimseler de olabilir (bkz. 2. sure 167 ve 168. notlar; 8. sure, 72. not), geçimleri konusunda başkalarına bağımlı olan ve dolayısıyla başkalarının sorumluluğu altında bulunan kimseler de olabilir. Kişinin sorumluluğu altında olan kimseleri kendisiyle eşit standartlarda yedirip içirmesi, zarurî ihtiyaçlarını karşılaması İslam’ın kesin ilkelerinden biridir; bunun içindir ki, Hz. Peygamber: “Allah’ın sizin sorumluluğunuza emanet ettiği (lafzen, “elinizin altında bulunan”), size bağımlı (havelukum) bu kimseler sizin kardeşlerinizdir. O halde, kardeşini kendi sorumluluğu altında tutan kişi, ona kendi yediğinden yedirsin, kendi giydiğinden giydirsin ve onlara taşıyamayacağı yük yüklemesin; onlara bir yük yüklemeniz gerektiğinde, onlara kendiniz de yardım edin” buyurmuştur. (Buhârî’nin muhtelif rivayetleriyle kaydettiği bu Sahîh Hadis, Müslim, Tirmizî ve İbni Hanbel’in derlemelerinde de yer almaktadır.) İnsanlar arasındaki sorumluluk bağının böylece ele alınması gerekirken, yine de insanların çoğu zaman zaman bu ahlakî sorumluluk duygusunu canlı tutmakta zaafa düşerler, ve bu zaaf, ayetin devamında ifade edildiği gibi, giderek Allah’ın nimetini ve O’nun kulları üzerindeki kesintisiz bağış ve esirgemesini inkara kadar varır.  

[2157] Mâ meleket eymânuhum, bir efendi hesabına çalışan herkesi ifade eder. Bu bağlamda patron hesabına çalışan işçiyi de kapsar. Hz. Ömer’in, Allah Rasûlü’nün hanımlarını boşadığı haberi üzerine yaptıklarını anlattığı ünlü hadiste “Rasulullah’ın Bilal isimli kölesine vardım..” dediğine göre (Müslim ve Tirmizî), o dönemde hizmet görenler de “köle” diye anılabiliyordu. [2158] Bu âyet bazı çağdaş müfessirlerimizin anladığı gibi (Bkz: Esed) gelir dağılımıyla ilgili ahlâkî bir bağlama ilişkin değildir. Öncesi ve sonrasındaki âyetlerden de anlaşılacağı gibi tevhit ve şirkle ilgili akidevi bir bağlamda yer almaktadır. Yani bu bağlam insan-insan ilişkilerini değil, insan-Allah ilişkilerini önceleyen bir bağlamdır. Burada, kendi geçici ve sahte statülerini köleleriyle paylaşmaya yanaşmayacak olan müşriklere, Allah’a O’nun eşi ve dengi olmayan birtakım varlıkları ortak koşmalarının altında yatan çelişki ve mantıksızlık hatırlatılmaktadır (Krş: Taberî’nin İbn Abbas ve Katâde’den rivayeti). Aynı bağlamda benzer bir delilin dile getirildiği Rûm 28, bu âyetin maksadını anlamamızı kolaylaştırmaktadır. Bununla birlikte âyette tâli olarak gelir dağılımındaki dengesizliğe bir îmâ ve paylaşmaya dolaylı bir teşvik bulunduğu da söylenebilir. [2159] Cahd, Şu’arâ sûresinin 14. âyetinde açıkça yer aldığı gibi, doğrusunu bildiği hâlde ısrarla diliyle inkâra kalkışmaktır (Krş: Râğıb).  

(Ki kendilerine de, buyrukları altında çalışanlara da rızkı veren Allah Teala'dır, ancak buyrukları altında çalışanlara rızkı, onların vasıtasıyle vermektedir ve bu da O'nun hikmeti gereği, onlar için bir imtihandır)  

[1] ... [2] Peygamberimizin şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: Ellerinizin altındaki esirler ailenizin fertleri ve kardeşlerinizdir. Onları hâkimiyetinize veren Allah'tır. Allah kimin hâkimiyetine kardeşini vermişse yediğinden yedirsin, giydiğinden giydirsin ve ağır işler yüklemesin, yükleyecekse de ona yardım etsin." (Buhârî İman/22 babu'l-meâsı min emr'il-cahiliye)  

(20) Allah’ın kendilerine verdiği nimeti başkalarıyla paylaşmazken, Allah’ın nimetini Allah’tan başkasına nasıl mal ediyorlar?  

2102 Even in the little differences in gifts, which men enjoy from Allah, men with superior gifts are not going to abandon them so as to be equal with men of inferior gifts, whom, perhaps, they hold in subjection. They will never deny their own superiority. How then (as the argument is pursued in the two following verses), can they ignore the immense difference between the Creator and created things, and make the latter, in their thoughts, partners with Allah?