Muzzemmil Sûresi 20. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2/245.  

20.Hakim`in Hz. Aişe (r.a.)`den rivayet ettiğine göre: "Ey örtüsüne bürünen! Az bir kısmı dışında geceleyin (ibadete) kalk." (Müzzemmil, 73/1-2) mealindeki ayeti kerimeler indirilince Resulullah (a.s.) ve beraberindeki bazı Müslümanlar bir sene boyunca geceleri uzun süre ibadet ettiler. Hatta ayakları şişinceye kadar ibadet ediyorlardı. Bunun üzerine bu ayeti kerime indi. İbnu Cerir, Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan ve daha başkalarından bunun benzeri rivayetler nakletmiştir.3.Yani sizin kendisine dönüşünüzü kabul etti ve sizin için kolay olanı seçti.  

[690] Müzzemmil sûresinden çıkarılacak genel ilkeler için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XX, 115-116.  

Bkz. 2/245, 57/11, 18  

 Sahâbe-i kiramın bir kısmı, Resûl-i Ekrem’e uyarak gecenin önemli bir bölümünü ibadetle geçiriyorlardı. Sabaha ne kadar kaldığını kestiremediği için ihtiyaten bütün gece ibadet eden ve ayakları şişenler vardı. Ümmet-i Muhammed’in buna güç getiremeyeceğini bildiği için Cenab-ı Hak bu tarzda gece ibadetini onlara farz kılmadı. Namazda Kur’an okunduğundan burada gece namazının mecâzen Kur’an okuma ile ifade edildiği ve «kolayınıza geldiği kadar gece namazı kılın» manasının kasdedildiği belirtilmektedir. Âyetin son kısmında, sağlıkta iken yapılan hayırların, ölüm sonrasına bırakılan vasiyete göre daha sevaplı olduğuna işaret bulunduğu, tefsirlerde yer almaktadır.  

Allah’a güzel bir borç vermekten maksat, bir mü’minin, Allah rızasını kazanmak niyetiyle, İslâm dinini yüceltmek uğrunda yapılacak cihat için veya diğer hayır yollarında canı ve malı ile fedakârlıkta bulunmasıdır.  

1. Gecenin ve gündüzün süresini belirleyen Allah'tır. Geceyi ve gündüzü kısaltıp, uzatamazsınız. 2. Geceyi uzatamayacağınızı, ilahi düzenlemeyi dikkate almanız gerektiğini. 3. Geceyi ayakta geçirmekten vazgeçmenizi. 4. Ayetin sözcük anlamı şu şekildedir: “O halde kurandan kolayınıza geleni okuyun.” Ancak bu surenin 4. Ayetinde de açıkladığımız gibi, “kuran” ve “okuma” sözcükleri bu ayette, yukarıda verdiğimiz anlamları ifade etmektedirler. 5. “Allah yolunda savaşmak” anlamı verilen bu cümle, cümlede yer alan “yukatilune” sözcüğüne, sözcüğün birincil anlamı olan “savaşmak” anlamı verilmesinden kaynaklanmaktadır. Oysaki bu sözcüğün savaşmak dışında daha birçok anlamı bulunmaktadır. Ayetin, vahyin ilk ayetlerinden olması ve bağlamı da dikkate alındığında, bu sözcüğe “savaşmak” anlamı vermek doğru değildir. “Katele” sözcüğünün: kişinin kendisini arındırması anlamında “Nefislerinizi öldürün” ( 2:54); Arapçada; şaraba su katmak anlamında, “Şarabı su ile öldürdüm;” birisini aşağılamak anlamında, “Falanca kişiyi öldürdüm; bir şeyi kesin olarak bilmek anlamında “Falan şeyi ilim açısından öldürdüm” gibi deyimlerde ve yine “Kendinizi öldürmeyin.” (4:29) gibi örneklerde de görüldüğü gibi birçok anlamı bulunmaktadır. Söz konusu sözcük; bu ayette, kişinin kendisini Allah yolunda feda etmesi, nefsini bu uğurda öldürmesi anlamında kullanılmıştır. 6- İlahi mesajı. 7- Lafzen, “O halde ondan kolayınıza geleni okuyun.” 8- Şirkten arınmış bir bilinçle Allah'a yönelin. 9- Allah'a yönelmeyi arınmış, temizlenmiş bir benlikle yapın. Surenin İlk nazil olan surelerden olduğu dikkate alındığında, zekât sözcüğüne mali yardım anlamının verilmesinin yanlışlığı da anlaşılmış olacaktır.  

(1)Bu âyet-i kerîme, sûrenin başındaki gece namazı emrinin mikdârını hafifletmiştir. Beş vakit namaz farz kılındıktan sonra, akşam ve yatsı namazları gece namazı ma‘nâsında kalmış; teheccüd namazının farz oluşu sünnete çevrilmiştir, fakat kadri yüksek olan bu ibâdet, Hz. Peygamber (asm)’a farz olarak kalmıştır. (Râzî, c. 15/30, 188)  

(*) Not: Burada iki husus söz konusudur: 1. Zımnen: Sûrenin başında Hz. Peygambere verilen emrin uygulandığı bildirilmektedir. 2. Bu ayette müminlerden bir grup ta, gece ibadeti ve Kur’an okumanın kendilerine de farzmış gibi aynı şekilde gecenin belirlenen dilimlerinde kalkarak ibadet yapmak ve Kur’an okumakla geçirmeye çalışmışlardır. Fakat yüce Allah kendileri için bunun ilerde meşakketli olacağını bildiğinden, müminlere bunun farz veya zorunlu olmadığını, yani bundan muaf olduklarını 20. ayetle bildirmektedir. Yani gecenin bir bölümünde ibadet etmek ve Kur’an okumak, elçiye bir emirdir/farzdır, müminlere ise bir emir/farz değildir, sadece mustahaptır. Bu nedenle bu ayetler arasında bir tutarsızlık olmadığı gibi, bir nesh olayı da söz konusu değildir. Çünkü bu ayet, ikinci ayetle elçiye verilen emri ne iptal etmiş ne de nesh etmiştir. Zaten Kur’an’da nesih edilen hiçbir ayet de yoktur. Kur’an sadece, itikatla ilgili olmayan eski kitaplardan bazı hükümleri (kıble değişimi gibi vs.) nesih etmiştir. Not: Bazı meallerde (علم)’’âlime’’ bildi, ifadesi de doğru değildir, burada (علم)’’âlime’’ yani ‘’zaten veya daha önce biliyordu.’’şeklindedir. Çünkü ayette elçinin ve onunla birlikte geceleyin ibadet eden mü’minlerin yapmakta oldukları gece ibadetlerinden söz ediliyor. Yani bu ayet haber cümlesidir. Zaten Allah olmuş veya olacak her şeyi, yani onların durumunu ve güç yetiremeyeceklerini önceden bildiği için onlara bu ibadeti farz kılmamıştır…// … Ayrıca zekât emrinin bu kadar erken ve doğrudan emir olarak gelmesi, “zekât” uygulamasının önceki toplumlarda da var olduğunu göstermektedir. Kur’an’ı incelediğimiz zaman, görürüz ki, Kur’an’dan önce gelmiş geçmiş bütün peygamberlerin ümmetlerine namaz, zekât ve oruç farz kılınmıştır. İslâm dini, hiçbir zaman namazsız ve zekâtsız devam etmemiştir. Hiçbir peygamberin dini de bu farzları ihmal etmemiştir. (Bkz. Meryem 31.Meryem 55, Enbiya:73. Hud:87) Yani namaz Kur’an’dan önce de vardı. Hatta Yahudilerde ve tüm Ortodoks Hıristiyanlarda bugünkü gibi günde beş vakit kılınıyordu. İsimleri, Şaharit (sabah namazı), Musaf (öğle namazı), Minhâ (ikindi namazı), Neilat şerarim (akşamüstü) ve Maarib (akşam namazı) olarak halk arasında kullanılıyordu…) Ayrıca günümüzde bütün Süryânî ve Nestûrî manastırlarında yedi vakit namaz kılınmaktadır. Namaz ise insanlıkla yaşıt bir ibadettir. Vakitleri, rekâtları ve tesbihleri farklı olsa da namaz bütün ümmetlerde vardı. Son peygamberle emredilen; müşriklerin içini boşalttıkları, ehlikitabın değiştirip parçaladıkları salât ibadetinin ayağa kaldırılması, aslî konumuna getirilmesidir. Sonuç olarak"namazın ikâmesi" denince namazı kılmakla birlikte namazın fert ve toplum hayatına kattığı tüm değerlerin ayakta tutulmasıdır… (Kurandan Hayata) Ayrıca buradan anlaşıldığına göre zekât iddia edildiği gibi Medine’de değil, Mekke’de farz kılınmıştır… 1.(Kurandan Hayata) 2. Kaynak: Çelik, Mehmet, “Süryaniler”, TDV İslam Ansikl., İst., 2010, XXXVIII, 178.) إن ربك يا محمد يعلمُ انك تقوم أقل من ثلث الليل احيانا، وتقوم نصفه وثلثه في بعض الاحيان، وان طائفة من اصحابك كذلك تقوم من الليل كما تقوم انت، والله يقدّر طول الليل والنهار، وهو يعلم انكم لا تستطيعون احصاء اجزاء الليل والنهار لانه لم يكن عندهم ساعات يضبطون فيها الاوقات (تيسير التفسير).  

[1] Saatlerinin miktarını olduğu gibi O, bilir, saatlerini O, sayar.[2] Gecenin saat ve dakikalarını hesap ederek yarısını, üçte birini sayamayacağınızı.[3] Bu hususta size ruhsat verdi.[4] Veya namaz kılın.[5] Veya bilir ki her üç kısma da böyle gece namazı zor gelir.  

7 Krş. Furkân, 25/64 8 Buradaki zekât, arınmak anlamındadır. Yardımlaşmayı sağlamak ve gönül temizliği için vermektir. Bildiğimiz zekât Medine’de farz olmuştur. 9 “Allah’a ödünç vermek”, O’nun yoluna harcamak anlamındadır. Krş. Bakara, 2/245  

Bu ayet surenin ilk ayetlerindeki ev edatının “veya” değil, “ve, yani” anlamında olduğunun delilidir.,Bu ifade “Kur’an’dan kolay olanı, kolayınıza geleni, kolayınıza geldiği zaman, kolay ulaşılanı okuyun” şeklinde de anlaşılabilir. Kur’an’ın kolaylaştırıldığıyla ilgili benzer mesajlar: Meryem 19:97; Duhân 44:58; Kamer 54:17, 22, 32, 40.,[Kard-ı hasen] kavramı “güzel borç” anlamında Allah’a verilen yani karşılığı sadece O’ndan beklenen yardım demektir. Benzer mesajlar: Bakara 2:245; Mâide 5:12; Hadîd 57:11, 18; Teğâbun 64:17.,Benzer mesaj: Bakara 2:110.  

1 Bu âyetten namazda kıraatin farz olduğu anlaşılmaktadır. Bunun en az miktarı; Ebû Hanife’ye göre, üç kısa âyet, ya da uzun bir âyet olmalıdır. 2 Bu ifâde; a- namazda Kur’an’dan kolayınıza geleni, b- gece Kur’an okurken kolayınıza geleni, c- Namazda veya namaz haricinde sizi yormayacak, kadar Kur’an okuyun, şekillerinde de anlaşılabilir. 3 Bu âyetin daha sonra Medîne’de nâzil olup bu sûrenin 3, 4 ve 5. âyetlerindeki emri hafiflettiğinde ve değiştirdiğinde ittifak vardır. Mekkî olduğunu söyleyenler varsa da ayetin muhtevası ve nüzül sebebi ile ilgili rivayetlerin çokluğu bunun çok da kuvvetli olmadığını göstermektedir.  

11 Lafzen, “seninle birlikte olanların”. Bu son pasajla, yeniden ilk ayetlerin ele aldığı temaya, yani gece vakti ibadet etmenin büyük manevî değerine dönülmektedir.12 Lafzen, “saymayacağınızı”, yani gece ibadetlerinizin uzunluğunu.13 Bu “Allah yolunda savaşma”ya yapılan atıf, birçok yorumcuyu, 20. ayetin tümünün Medine’de, yani surenin diğer kısımlarından yıllar sonra nazil olduğunu düşünmeye yöneltmiştir: çünkü “Allah yolunda savaşma” (cihâd) prensibi, Hz. Peygamber’in Mekke’den Medine’ye hicretinden sonra telaffuz edilmeye başlanmıştı. Ancak bu faraziyenin hiçbir geçerliği yoktur. Cihâd’ın ilk defa Medine döneminde emredildiği tartışmasız ise de üzerinde durduğumuz cümle açıkça gelecek zaman kipinde ifade edilmiştir -“savaşacak olanları” (se-yekûn)- ve bu nedenle, İbni Kesîr’in işaret ettiği gibi, gelecekte olacakların bir öngörüsü olarak anlaşılmalıdır. Bütün bunlarla birlikte yukarıdaki pasaj, kişinin kendini ibadete vakfetmesinde bile her türlü aşırılıktan kaçınmasının gerekliliğini vurgulamaktadır.14 Zekât teriminin -ki bu, Kur’an’daki ilk kullanılışıdır- bir açıklaması için bkz. sure 2, not 34.  

[5395] Min harfinin teb‘idiyye vurgusuyla. Beyaniyye vurgusuyla “yanındakilerin” anlamına gelir. [5396] Zımnen: Sûrenin başında verilen emri uyguladığını bilmektedir. Sûrenin 4. âyetindeki ev edatının seçenek mânası olan “ya da” değil, ve bağlacı olduğuna bu âyet delildir. Bu durumda, Allah Rasûlü’nün ve bazı mü’minlerin, emir hafifletilmeden gece üç kez uykularını böldükleri sonucuna ulaşılır. [5397] Lafzen: “Sayamayacağınızı”. Zımnen: Geceyi uzatamazsınız, kendinizi zorlamayın ve ilâhî yasaları gözetin! Allah Rasûlü’nün nafile ibadette kendini zorlayan birine “Sen usanmazsan Allah usanmaz” demesi, bu mesajın alındığını gösterir. [5398] Seyekunudeki sin edatı, gelecek ifade eder. Bu bir önceden haber vermedir. Sırf zekât ve cihaddan söz ettiği için âyetin Medine’de indiği iddialarına, kuşkuyla bakılmalıdır. [5399] Bu âyet, muhtemelen Kur’an’da zekâtın “verme” yardımcı fiiliyle kullanıldığı ilk yerdir. Zekât Kur’an’da hem “vermek” yardımcı fiiliyle (âtu’z-zekât), hem “yapmak” yardımcı fiiliyle (lizzekâti fâilûn), hem de yardımcı fiilsiz olarak tezekka, yetezekka, zekka (91:9) formlarında gelir. Yalnızca “karşılıksız harcamak” değil, ondan daha öte “arınmak için fedakârlık etmek”, “arınmak için bedel ödemek” anlamlarına gelir. Bu da zekâtın sadaka ile buluştuğu yerdir. Bu mânanın en belirgin olduğu âyet şudur: “Onların (Allah’a sadâkatlerini ifade için) mallarından bir miktar sadaka al; bu sayede, onların temizlenmelerine ve inkişafına yol açmış olursun” (9:103). Burada, verilen şey sadaka olarak adlandırılmakta, sadakanın amacının da zekât (arınma) olduğu vurgulanmaktadır. Bizce âtu’z-zekât formları, “arınmanın bedelini ödeyin” anlamına gelir ki, bu bedeli de sünnet açıklamıştır (Bkz: 7:156; 27:3).  

Bu âyet, sûrenin başındaki gece kıyamını tekrar ele alıp, daha önce farz olan gece namazını, hafifletip sünnet yani nafile ibadete dönüştürmektedir. Dolayısıyla bu âyetin, ilk hükmü neshettiği söylenir. Nesheden bu 20. âyetin Medine’de mi, Mekke’de mi nâzil olduğu konusunda farklı görüşler varsa da, kuvvetli ihtimale göre Medine’de inmiştir. Savaşma izni ve zekât emri, bu ihtimalin karinelerindendir. Bu âyetin hepsi değilse de en azından bir iki cümlesi Medine’de inmiş olmalıdır. Hicretten az önce Mekke’de beş vakit namaz farz kılındıktan sonra, akşam ve yatsı namazları, gece ibadetinin bir parçası olarak kalmış ve teheccüd namazının vaciplik hükmü nâfileye çevrilmiştir.  

[*] Suredeki bütünlüğün bozulmaması için مَا تَيَسَّرَ'deki ما'yı, fiile mastar ve vakit anlamı yükleyen bağlaç (mevsul) saymak gerekir. Ona "kolayınıza geldiği zaman" anlamı vermemiz bundandır.  

(1) “Gece namazından kolayınıza geldiği kadarını kılın.” Beş vakit namaz farz olduktan sonra gece namazı zorunlu bir ibadet olmaktan çıkmış; ancak, 17:79’da bildirildiği gibi, teheccüd namazı Peygamberimize özgü bir namaz olarak devam etmiştir. Namazdan “Kur’ân okumak” şeklinde söz edilmesi ise, bunun namazdan bir rükün olduğunu ve içinde Kur’ân okunmayan bir namazın sahih olmayacağını göstermektedir.(2) 2:245’in açıklamasına bakınız.  

5771 Cf., above, 73:2-4. The Prophet, and a zealous band of his disciples, were often up, two-thirds of the night, or a half, or a third, rejecting sleep and giving themselves up to Prayer and Praise and the reading of the Qur'an. They are told that this was too severe a tax on them, especially if their health was affected, or they were on a journey, or they were striving, with might and main, in other ways, for the cause of Allah. See the lines following. 5772 The usual meaning taken is that the counting of the exact hours of night and day may not be possible for ordinary people, in order to determine exactly the half, or the third, or the two-thirds of a night. The length of the night and day varies everyday of the solar year, and the precise hour of midnight can only be determined by exact observation in clear skies or by chronometers, which is not possible for everyone. But I understand it in a wider meaning. Allah fixes night and day in due proportions; for rest and work, and according to seasonal variations. For prayer and praise no meticulous observations of that kind are necessary or possible. Allah's service can be done in many ways as detailed below. But we must give some time to devotion, as may be most easy and convenient to us, in various circumstances of health, travel, and the performance of various duties. 5773 The reading of the Qur'an here is a part of Prayer and religious devotion. This is not to be made into an obsession or a burden. Cf. 20:2: "We have not sent down the Qur'an to thee to be an occasion for thy distress." We must do it wholemindedly, but not by formal mechanical computations. 5774 This refers to Jihad. The better opinion is that this particular verse was revealed in Madinah, long after the greater part of the Surah. The reference, further on, to canonical Prayers and regular Charity (Zakah), points to the same conclusion. 5775 Cf. 2:245, and n. 276, where the meaning of "a Beautiful Loan" is explained. See also 57:18. The "Beautiful Loan" should be that of our own souls. We should expect no returns in kind, for that is not possible. But the reward we shall find with Allah will be infinitely greater and nobler. Cf. the biblical phrase, "Lay up for yourselves treasures in heaven" (Matt. vi. 20). 5776 Any good that we do raises our own spiritual status and dignity. We must not think that when we speak of Allah's service or Allah's Cause, we are doing anything for His benefit: He is independent of all needs whatsoever. 5777 This emphasises the need of Allah's Grace. Whatever good we do, our own merits are comparatively small. Allah's Grace must lift us up and blot out our shortcomings. Even in piety there may be an arrogance which may become a sin. We should always seek Allah's Mercy in all humility.