Mulk Sûresi 4. Ayet Meali

(1)“Sinek kanadından tut, tâ semâvât kandillerine kadar öyle bir nizam var ki, akıl onun karşısında hayretinden ve istihsânından (beğenmesinden) سُبْحاَنَ اللّٰهِ [Allah, (her türlü noksanlıktan) münezzehtir!]*ماَ شآَءَ اللّٰهِ[Allah’ın dilediği (ne güzeldir)!]*باَرَكَ اللّٰهُ [Allah mübârek kılsın!] der, secde eder. Eğer zerre mikdar şerîke (ortağa) yer bulunsa idi, müdâhalesi olsa idi, لَوْكاَنَ فِه۪يمَٓا اِلَهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتاَ [Eğer o ikisinde (yerde ve gökte) Allah’dan başka ilâhlar bulunsaydı, elbette o ikisi (ve onlarda görünen şu intizam)fesâda uğrardı (bozulup giderdi)!] âyet-i kerîmesinin delâletiyle, nizam bozulacaktı, sûret değişecekti, fesâdın âsârı (eserleri) görünecekti. Hâlbuki فاَرْجِعِ الْبَصَرُ هَلْ تَرَي مِنْ فُطُورٍ [Gözü(nü) çevir de bak, hiçbir çatlak görebilir misin?] ثُمَّ الرْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَل۪يبْ اِلَيْكَ الْبَصَرُ خاَسِئاً وَهُوَ حَس۪يرٌ [Sonra gözü(nü) tekrar tekrar çevir (ve yine bak); o göz (aradığı kusûru bulamadan) zelil ve bitkin bir hâlde sana dönecektir!] delâletiyle ve şu ifâde ile, nazar-ı beşer (insan bakışı) kusûru aramak için ne kadar çabalasa, hiçbir yerde kusûru bulamayarak, yorgun olarak menzili olan göze gelip, onu gönderen münekkid (tenkīd edici)akla diyecek: ‘Beyhûde yoruldum, kusur yok!’ demesiyle gösteriyor ki, nizâm ve intizam gāyet mükemmeldir. Demek intizâm-ı kâinât, vahdâniyetin (Allah’ın birliğinin) kat‘î şâhididir.” (Mektûbât, 33.Mektûb, 338)  

[3] Yâni gözünü göğe çevirdikçe gözün kudret-i sübhaniyenin hayret veren san'atına karşı kusur bulmaktan âciz ve yorgun bir halde sana rücu eder.  

1 Hâsiün: Husû’den çoğul etken sıfat fiildir. Köpeği azarlayıp kovmak, sürmek ve uzaklaştırmak, göz dumanlanıp kamaşmak, uyuşup feri kaçmak ve bitkinleşmek anlamlarına gelir. Yani o göz yorgun ve bitkindir. Yahut bütün çabalamasına rağmen bir çatlak bulamayıp gördüğü sanat inceliği ve karşılaştığı büyüklük karşısında hayret ve dehşete düşmüş, acizliğini anlamış, onları delip daha ileri gidemeyeceğini fark ederek haddini bilmiş olarak sana döner.  

3 Zımnen, “evrenin sırlarını tam olarak kavrama çabasında şaşkınlığa ve bezginliğe düşerek”.  

[5202] İdrak tek, göz çifttir. İki göz bir idrake açılır: yamuk bakan doğru idrak edemez. [5203] Veya: “şaşkın ve hayretler içinde”.  

(Çünkü bu eşsiz nizam ne kendi kendine oluşan ne de bir yaratığın değil, sonsuz yaratma kudretine sâhib olan Rabbinin eseridir)  

5560 Reverting to the symbolism of the external or visible world, we are asked to observe and study it again and again, and as minutely as our powers will allow. However closely we observe it, we shall find no flaw in it. Indeed the region of enquiry is so vast and stretches so far beyond our ken, that our eyes, aided with the most powerful telescopes, will confess themselves defeated in trying to penetrate to the ultimate mysteries. We shall find no defect in Allah's handiwork: it is our own powers that we shall find fail to go beyond a certain compass.