Mucâdele Sûresi 12. Ayet Meali

Bu âyetin hükmü. Zenginlere aitti ve hükmü, bundan sonraki âyetle kaldırıldı.  

12.İbnu Cerir`in Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre, insanlar Resulullah (a.s.)`a sık sık bir şeyler soruyor, onunla gizli konuşmak istiyorlardı. Bu ise Resulullah (a.s.)`ı sıkıyordu. Yüce Allah, Resulullah (a.s.)`ın sıkıntısını gidermek için bu ayeti kerimeyi indirerek Resulullah (a.s.)`ın üzerindeki yükü hafifletti (yani Resulullah (a.s.) ile gizli konuşulmasını bir şarta bağladı). Bundan sonra sadece ihtiyaç sahipleri soru sorar ve konuşur oldular. Ancak bir sonraki ayeti kerime ile bu ayeti kerimenin hükmü neshedildi.Bununla birlikte 12. ayeti kerime ile bu konuda belli bir intizam sağlanmış oldu. Dolayısıyla insanlar Resulullah (a.s.)`a soru sorarken ve onunla özel konuşmak isterken daha dikkatli davranmaya başladılar.  

Yeni iman etmiş bazı varlıklı Müslümanlar, Hz. Muhammed’i gerekli, gereksiz meşgul ediyorlardı. Bundan hem Hz. Peygamber hem de diğer Müslümanlar rahatsızlık duyuyordu. Bu durumun önüne geçmek ve Hz. Muhammed’i rahatlatmak için bir tedbir olarak Allah Hz. Peygamber’le her özel görüşmeyi karşılıksız yardıma bağlamıştı. Çoğu zaman yanlış anlaşılmalara sebep olan ve fakat tatbik döneminde birçok hikmeti bulunan bu uygulama bir sonraki ayetle kaldırılmıştır.  

 Bu emir, Hz. Peygamber’e saygı gösterilmesi, fakirlere yardım edilmesi, soru sormada da ileri gidilmemesi, ihlâslı kişilerle münafıkların, ahireti sevenlerle dünyaya meyledenlerin meydana çıkarılması gibi hikmetleri ihtiva etmektedir. Ayrıca bu âyet Hz. Peygamber’le gerekli gereksiz görüşüp konuşmak isteyen ve onu rahatsız eden kişilerin ziyaretini de bir sisteme bağlamıştır.  

1- Resul, gereksiz yere meşgul edinilsin istenmiyor.  

(1)Burada, Peygamber (asm)’la gizli konuşmak isteyenlere emredilen sadaka verme mecbûriyeti, bundan sonraki âyetle neshedilmiş, hükmü kaldırılmıştır. (Râzî, c. 15/29, 272)  

(*) Bu ayetin sebebi nüzulu hakkında farklı görüşler vardır, ama bu görüşlerden en doğrusu şöyledir. Hz. peygamber hiçbir kimsenin özel görüşme talebini geri çevirmediğinden sırf onu boş şeylerle meşgul ettirmek amacıyla bazı münafıklar ‘’o artık herkesi dinleyen bir kulaktır, öyleyse onu boş şeylerle meşgul ettirmeye çalışalım ki, tebliğ yapma fırsatını bile bulmasın.’’ diye kendi aralarında anlaşıyorlardı. Ama bu durum aynı zamanda Müslümanları da çok sıkıntıya düşürüyordu. İşte bu özel görüşme talebinde bulunanın amacı nedir ve münafık olup olmadığını hem elçisine hem de Müslümanlara belirmek amacıyla yüce Allah bu ayeti gönderiyor, zira münafıklar bir özel görüşme için yoksula, işsize ve muhtaç kimselere sadaka verip, yardım edecek değildiler. Böylece bu ayetin inmesiyle hem söz konusu münafıkların bu sinsi emelleri engellenmiş, hem de fakir, yoksul muhtaç kimselere de bir yardım fonu oluşturuldu. ((الله اعلم Not: Burada, Peygamber (asm)’la gizli konuşmak isteyenlere emredilen sadaka verme mecbûriyeti, bundan sonraki âyetle neshedilmiş, hükmü kaldırılmıştır. (Râzî, c.15/29, 272) şeklindeki yorum yanlıştır. Çünkü bu ayetin emri yoksullara sadakayı verebileceklere, yani varlıklı kimseleredir. Sonraki ayet ise, (فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا) ‘’Ancak veremeyecek durumda iseniz başka’’ diyor. Yani imkânı olmayanın bu sadakayı verme zorunluluğunun olmadığını belirtiyor. Yoksa önceki ayetin hükmünü kaldırmıyor. Ayrıca konuyla ilgili Mücahid’in Hz. Ali’ den yaptığı riveyet de sahih olması mümkün değildir. Çünkü rivayete göre Mücahid Hz. Ali’den, Mücahid’den de Leys bin Sâd, ondan da Muttalip bin Ziyad ve Muhammed el-Muharibi rivayet ediyor: Şimdi bunların durumlarına baktığımızda, şunları görüyoruz: Mücahid, Mekke de vefat ettiğinde (h.102), ondan bunu rivayet yapan Leys bin Sâd Mısır’da 7-8 yaşlarında (d. tarihi-94 h.) küçük bir çocuk idi. Mekke ve Mısır arası da 1099 km. dir. Böyle küçük bir yaşta olan Leys’in, 1099 km. mesafede (Mekke de) bulunan Mücahid’den bunu nasıl rivayet edebiliyor? Ayrıca çocukların şahitliği ve rivayetleri kabul edilebilir mi? Yine bunu Leys bin Sâd’den rivayet eden Muttalip bin Ziyad ile ondan da rivayet yapan Muhammed el- Muharibi hakkında bazı âlimler tarafından tenkid edilmiş olup rivayetleri sahih sayılmamıştır. Böyle zayıf ve kabul edilmesi mümkün olmayan bir rivayet yüzünden bu ayeti nesih etmek bir saçmalık değil midir? وقال زيد بن أسلم : نزلت بسبب أن المنافقين واليهود كانوا يناجون النبي صلى الله عليه وسلم ويقولون إنه أذن يسمع كل ما قيل له ، وكان لا يمنع أحدا من مناجاته وكان ذلك يشق على المسلمين (تفسير فتح القدير إن الفقراء سينتفعون بهذه الصدقة - هي دليل يظهر صدق المؤمنين ونفاق المنافقين. 1.)إذاً كما هو واضح, فإن المعنيين هنا هم المنافقين الذين يظهرون الإيمان أمام رسول الله ولكنهم يتناجون فيما بينهم بالإثم والعدوان ومعصيت الرسول, بل زيادة على ذلك كانوا يحيون الرسول بما لم يحيه به الله, ويظنون أن الله بغافل عمَّا يقولون ويفعلون. هذا شأن أولئك الكافرين الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ,, فما حال المؤمنين؟ ثم إختص مناجاة الرسول وميزها بنوع من العبادة والقربى إلى الله تعالى, وهي الصدقة على الفقراء والمساكين والمحتاجين, الحوار المتمدن – موبايل )؟؟ رواية علي !!! احد الراوي : اللَّيْثُ بنُ سَعْدِ عن مجاهد ولكن اذا فحصنا تاريخ ولادتهما ووفاتهما نري أن مجاهدا حين توفي في مكة (102 أو 104 هجري ) كان الليث بن سعد صبيا في الثامن من العمر (تاريخ الولادة – 94 هجري) في مصر فكيف يروي صبي صغير (الليث بن سعد) هذ الحا دث عن مجاهد وبينهما اكثر من ألف كيلومتر ؟ هل تقبل شهادة ورواية الصبي الصغير؟؟؟ الجرح والتعديل في الذين رووا خبر نسخ هذذ الاية عن علي ابن طالب !!! الراوي الثاني : المطلب بن زياد : قال ابن حجر العسقلاني : صدوق ربما وهم - عيسى بن شاذان القطان : ضعفه، ومرة: عنده مناكير - قال محمد بن سعد كاتب الواقدي : ضعيف في الحديث جدا - قال أبو حاتم الرازي : يكتب حديثه ولا يحتج به - الجرح والتعديل الراوي الثالث - محمد المحاربي : قال أبو حاتم الرازي : صدوق إذا حدث عن الثقات، ويروي عن المجاهيل أحاديث منكرة، فيفسد حديثه بروايته عن المجهولين - أحمد بن حنبل : لا بأس به وكان يدلس - زكريا بن يحيى الساجي : صدوق يهم - أحمد بن صالح الجيلي : يدلس، ومرة: لا بأس به -عثمان بن أبي شيبة العبسي : صدوق، ولكنه مضطرب - محمد بن سعد كاتب الواقدي : ثقة كثير الغلط : المصدر (موسوعة الحديث ) اذا بسبب ذلك لاتصح هذه الراية بطريقة مجاهد والليث بن سعد ومحمد المحاربي ...) المسألة الخامسة: أنكر أبو مسلم وقوع النسخ وقال: إن المنافقين كانوا يمتنعون من بذل الصدقات، وإن قوماً من المنافقين تركوا النفاق وآمنوا ظاهراً وباطناً إيماناً حقيقياً، فأراد الله تعالى أن يميزهم عن المنافقين، فأمر بتقديم الصدقة على النجوى ليتميز هؤلاء الذين آمنوا إيماناً حقيقياً عمن بقي على نفاقه الأصلي، وإذا كان هذا التكليف لأجل هذه المصلحة المقدرة لذلك الوقت، لا جرم يقدر هذا التكليف بذلك الوقت، وحاصل قول أبي مسلم: أن ذلك التكليف كان مقدراً بغاية مخصوصة، فوجب انتهاؤه عند الانتهاء إلى الغاية المخصوصة، فلا يكون هذا نسخاً، وهذا الكلام حسن ما به بأس،(مفاتيح الغيب - الرازي)  

7 Bu ayetin iniş sebebi Hz. Peygamber’in gereksiz yere meşgul edilmemesidir.  

(Hz. Peygamber (s.a.a) kendisiyle özel görüşmek isteyen hiç kimseyi geri çevirmezdi. Bu yüzden de dileyen gelir, kendisiyle özel görüşme talebinde bulunurdu. Hatta kendisine, özel görüşmeye değmeyecek şeyler sorarlardı. Üstelik o günler tüm Arabistan’ın Medine’ye karşı savaş durumunda olduğu bir dönemdi. Bazen biri gelerek, Hz. Peygamber’e (s.a.a) fısıltılı bir şekilde konuşur ve bu konuşmanın hemen ardından şeytan, “Bu adam filan kabilenin hücum edeceği haberini getirmiş” şeklinde Müslümanlar arasına dedikodular yayardı. Böylece Medine’nin her tarafında asılsız haberler dolaşmaya başlamıştı. Öte yandan münafıklar bu hadiseleri fitne çıkarmak için istismar ederken, “Muhammed duyduğu her şeye inanır” diyorlardı. İşte bu nedenlerden ötürü, Allah Teâlâ, bu ayeti indirerek, gizli konuşmadan önce sadaka verilmesini emretti.)  

1 Bazı zenginler, Peygamberin huzuruna gelip sorularla onu aşırı bir şekilde rahatsız ediyorlar ve mecliste bulunan fakirlere fırsat vermiyorlardı. Bunun üzerine bu âyet nâzil oldu. (Vâhidî) Yani Peygamberle uzun uzadıya konuşarak sevap kazanacağınızı zannediyorsanız, bunun yerine bir fakire sadaka vermeniz, daha hayırlıdır. Ayrıca buradaki sadaka, Peygambere değil, fakirleredir. Zîrâ Peygamberler sadaka kabul etmezler.2 Hz. Ali (r.a): “Allah’ın kitabında bir âyet vardır ki, onunla benden önce kimse amel etmedi, benden sonra da kimse amel etmeyecektir. Bu âyet, “Necvâ âyetidir.” Bu âyet inince, yanımda bir dinar vardı onu on dirheme sattım. Peygamber Efendimize her soru sorduğumda bir dirhem tasadduk ettim, sonra da o âyet nesh olundu, kimse onunla amel etmedi.” buyurmuştur. (Kurtubî, Tirmîzî)  

22 Kişinin Allah’ın Elçisi’ne her “danışma”sı vesilesiyle (beyne yedey) karşılıksız yardımda bulunmaya çağrılması, çoğu zaman yanlış anlaşılmış ve onunla, yani yaşadığı dönemde gerçekten yapılan konuşmalar/danışmalar ile sınırlandırılmıştır. Bunun sebebi, muhtemelen, yaşadığı zamanda bazı çok heyecanlı müminlerin rahatsız edici ölçüdeki ilgilerini azaltmaktı. Bu yanlış anlama, bir sonraki ayette ifade edilen yukarıdaki istisna ile birlikte, bazı müfessirleri, bu emrin “nesh edilmiş” olduğu şeklinde temelsiz bir kanaate sevk etmiştir. Ama böyle bir “nesih” teorisinin hiçbir şekilde savunulamaz olduğu gerçeği (bkz. 2:106 ve ilgili not 87) yanında, ayrıca “Elçi” (Rasûl) teriminin Kur’an’da yalnızca Peygamber Muhammed (s)’in benzersiz kişiliği anlamında değil, ama aynı zamanda onun tarafından dünyaya aktarılan öğretiler bütünü anlamında kullanıldığını bilirsek bu ayeti doğru şekilde anlayabiliriz. Bu, birçok Kur’ânî öğütten de anlaşılmaktadır: “Allah’a ve Rasûlü’ne kulak verin” ve daha belirgin olarak (4:59’da): “Eğer herhangi bir konuda anlaşmazlığa/ayrılığa düşerseniz onu Allah’a [yani Kur’an’a] ve Elçi’ye [yani, onun sünnetine] götürün”, ki bu ayet birinciyi açıklamak gibi bir fonksiyon taşımaktadır. Bu anlamda alınınca yukarıdaki “Elçi’ye danışma” ifadesi, yalnız o’nun kişiliğine ve çağdaşlarına değil, daha çok o’nun genel öğretilerine ve bütün zamanlar ve mekanlardaki müminlere işaret eder. Başka bir deyimle, her mümin, ne zaman kendisini Elçi’nin öğretilerini araştırmaya/öğrenmeye verse, yahut Kur’an’ın tanımladığı gibi, ilahî kelâmı bize aktaran Elçi’ye “danışma”ya niyetlense, “karşılıksız yardımda bulunma”sı -bu hem muhtaç bir kişiye maddî yardımda bulunma olabilir, hem de aydınlanmaya muhtaç olan bir kişiyi bilgilendirme ya da sadece zayıf bir insana iltifatta bulunma bile olabilir- tavsiye edilmiştir.23 Lafzen, “eğer (bir imkan) bulamazsanız”. Yani, o anda karşılıksız yardımda bulunacağınız bir kimseyi veya -herhangi bir sebeple- onu yerine getirme imkanını.  

[4990] Necvâ, bu bağlamda gizliliği de içeren “özel görüşme” vurgusu kazanır. Muhtemelen Allah Rasûlü’ne yerli-yersiz gelen özel görüşme talepleri sadece onu rahatsız etmekle kalmıyor, çevreyi de huzursuz ediyordu. Belki Allah Rasûlü’nün hoşgörüsü bazılarınca istismar ediliyor, bunlar arasından özel görüşmeyi maske olarak kullanan münafıklar çıkabiliyordu. [4991] Necvâ sadakası, bir tür “mesai ‘çalma’ cezası” idi. Zımnen: Nebi’nin zamanı sizin paranızdan kıymetlidir. Siz küçük bir maddî sorumluluk altında bu kadar zorlanıyorsunuz, ya o mânevî sorumluluk altında ne yapıyor, düşünsenize bir?  

Hz. Peygambere birçok kişi özellikle zenginler, fısıldaşarak isteklerde bulunuyorlar, o da canı sıkılmasına rağmen nezaketi sebebiyle onları reddedemiyordu. Daha sonra bu âyet indirildi. Bu sadaka emrinde, ihtiyaç cihetlerini gözetme, böylesi görüşme taleplerinde aşırılığı önleme, halislerle halis olmayanları ayırd etme gibi hikmetler vardır. Emir sîğasının burada vücub veya mendubiyet ifade ettiği şeklinde farklı görüşler bulunmaktadır. “Eğer buna imkân bulamazsanız” cümlesi, ikinci ihtimali kuvvetlendirmektedir. Nitekim gelecek 13. âyet de bu ihtimali pekiştirmektedir. Hz. Peygamber ve yakın akrabalarına sadaka haram olduğundan, bu sadakanın muhtaçlara ulaştırılması söz konusu idi.  

Allah'ın Elçisi(s.a.v.)in meclisinde bazı kişiler, gerekli gereksiz, onunla gizli konuşuyor, herkesin yanında onunla fısıldaşıyorlardı. Allah'ın Elçisi , özellikle zenginlerin çok yaptığı bu işten sıkılıyor, fakat incitmemek için kimseye bir şey demiyordu. İşte inen bu âyet, bu tür konuşmayı şarta bağlayıp kısıtladı. Böylece konuşma ihtiyacında olan öyle konuştu. Verilmesi gereken sadaka, sadece fakîrlere verilirdi. Fakat aradan çok zaman geçmeden inen müteâkib âyet, bu hükmü hafifletmiştir. Esasen âyetin "Bulamazsanız Allah bağışlayandır, esirgeyendir" cümlesi, bu emrin gereklik değil, nedb bildirdiğini, yani gizli konuşmadan önce bir sadaka vermenin daha iyi olduğu anlamına geldiğini gösterir. Bu hükmü uygulamak evlâdır, fakat uygulamamakta da bir sakınca yoktur. Bundan dolayı âyetler arasında nesih söz konusu değildir. Rivâyete göre bu hükmü uygulayan tek kişi, Hz. Alî'dir.  

5350 In the Kingdom of Allah all instruction or consultation is open and free. But human nature is weak. And people want special instruction or private consultation with the Teacher from one of several motives: (1) they may have, or think they have, a special case, which they are not willing to disclose to their brethren in general; (2) they may have some sense of delicacy or dignity, which can only be satisfied by a private interview; (3) they may even be selfish enough to want to monopolise the Teacher's time. These motives are, in an ascending order, worth discouraging; and yet, considering the weakness of human nature, they cannot be reprobated to the extent of shutting out their victims from chances of improvement. It is therefore recommended that they spend something in charity for the good of their poorer brethren before they indulge in such weaknesses. 5351 The charity is a sort of expiation for their pardonable weakness. Having made some monetary sacrifice for their poorer brethren they could face them with less shame, and the charity would direct their attention to the need for purifying their motives and conduct At the same time, this special charity is not made obligatory, lest such persons should be shut out altogether from chances of the higher teaching on account of their pardonable foibles.