Mucâdele Sûresi 11. Ayet Meali

bk. et-Tefsîru’l-Kebîr, 29/268-269.  

“Tefessahû fil-mecalis” cümlesine “meclislerde yer açın!” anlamı verirsek ayetin vermek istediği mesajın alanını daraltmış oluruz. Meclislerde yer açmaktan kasıt, lobicilik faaliyetleri için toplantı yerleri oluşturmaktır.  

 Âdâb-ı muaşeret kaidelerinden birini öğreten bu âyete göre; mecliste yer açmak, gelenlere yer vererek kalkmak çeşitli maddi ve manevi faydalar sağlamaktadır. Zira iman ve ilimle tamamlanan ahlâk kaidelerini yaşayanlar dünya ve ahirette yüksek derecelere erişirler.  

Sahabe efendilerimiz [radıyallahu anhum], Peygamber Efendimizin [aleyhissalâtu vesselâm] meclisinde oturmak için yarışıyorlardı. Dolayısıyla, birbirlerine yer açmaları emredildi. Yüce Allah, mü’minlere alçak gönüllü olmalarını ve Hz. Peygamberin [sallallahu aleyhi vesellem] yanında oturmak isteyenlere yer vermelerini emretti ki, insanlar eşit derecede Resûlullah’tan [aleyhissalâtu vesselâm] manen ve ilmen nasiplerini alsınlar.  

1- Ayette yer alan “ilim” sözcüğü ile “bilgili olma”, “âlim olma” kast edilmemektedir. İlim sözcüğü ile “Allah'a ve vahye içtenlikle iman etmekten, vahyin kurallarını içtenlikle kabul etmekten, bilinçli davranmaktan, nasıl davranacağını bilmekten” kast edilmektedir.  

(*) Âdâb-ı muaşeret kaidelerinden birini öğreten bu âyete göre; mecliste yer açmak, gelenlere yer vererek kalkmak çeşitli maddi ve manevi faydalar sağlamaktadır. Zira iman ve ilimle tamamlanan ahlâk kaidelerini yaşayanlar dünya ve ahirette yüksek derecelere erişirler.  

[7] Kardeşlerinize yer vermek için, namaz, cihat gibi hayır işler için.  

6 Hz. Peygamber’in meclisinde bazı Bedir gazileri yer bulamamışlardı. Bu ayet bunun üzerine geldi. Keza, Yûsuf Has Hacip de Kutadgubilig’de, “Âlimlerin oturduğu yer başköşedir. Kapı eşiği de olsa” diyerek adeta bu ayeti tefsir etmiştir.  

Ayette geçen [tefessehû], [fe’fsehû] ve [yefsahi] gibi kelimeler Kur’an’da sadece bu ayette yer almakta, “yer açmak”, “yer genişletmek” anlamına gelmektedir. Yine Kur’an’da sadece bu ayette geçen [el-mecâlis] sözcüğü ise “meclisler”, “toplantı alanları”, “ortak etkinlik alanları”, “sosyal etkinlik yerleri” gibi anlamlar içermektedir. Bu şekilde müminlerin hem “toplantı alanlarında”, hem de daha geniş bir anlamda olmak üzere “sosyal hayata dair etkinliklerde” birbirlerine yer açmaları, birbirlerine fırsat vermeleri, birbirlerini desteklemeleri gerektiğini hükme bağlamaktadır ki Mâide 5:2’de “iyilik ve takvâda yardımlaşın” emri de bu hakikate işaret etmektedir Yüce Allah konunun ikinci boyutuna dikkat çekmekte, “yer açma”nın ötesinde daha yaşlı ve sıkıntıda olan insanların toplantıya katılmaları gerektiği bir ortamda onlara yer vermek için yerinden kalkmak gerekiyorsa “kalkılması” istenmektedir. Böylece Yüce Allah bu emrine itibar eden müminleri ve kendilerine ilim verilenleri manevi derecelerle yücelteceğini müjdelemektedir.  

1 İbnu Mes’ud’dan, Rasulullah, (s.a.v): “Allahu Teâlâ kıyamet günü âlimleri toplayacak ve onlara, ‘Ben size sırf hayır murad ettiğim cihetle hikmetimi kalplerinize koydum, haydin Cennete gidin, çünkü sizden meydana gelen kusurlarınıza karşı size mağfiret buyurdum’ diyecek” buyurmuştur. (Elmalılı)2 Bu âyetin iniş sebebi, özetle şöyledir: Peygamberimizin huzuruna Bedir savaşına katılanlardan bir grup sahabe geldi ve bulundukları yer, daha önce gelenlerle dolu ve dar idi. Gelenler, Peygamberimizin karşısında ayakta durdular. Onlara kimse yer vermeyince Efendimiz, üzüldü ve etrafındakilerden bazılarını kaldırmak zorunda kaldı. Münâfıklar da bu olayı dillerine dolayınca bu âyet indirildi. (Vâhidî)  

18 Lafzen, “meclislerde/toplantılarda (mecâlis)”. Bu ifadenin, Hz. Peygamber’in düzenlediği sohbet toplantılarına -ki, bu toplantılarda müminler o’nun söylediklerini daha iyi duyabilmek için heyecanla etrafını çevirirlerdi- veya daha sonraki dönemlerde camilerdeki toplu ibadetlere işaret ettiği çoğunlukla ileri sürülmüşse de, ben, (Râzî ile birlikte) mecâlis çoğul isminin burada kinâye yoluyla veya mecazî olarak insanın sosyal hayatının tümünü ifade ettiği görüşündeyim. Bu anlamda alınınca, “birbirlerine yer verme”, toplumun bütün fertlerine, özellikle muhtaç veya engelli durumdaki mensuplarına karşılıklı olarak temiz ve yeterli bir hayat imkanı sağlamayı ifade eder. Bkz. ayrıca bir sonraki not.19 Bu pasaj ile ilgili yorumunda Râzî şunları söyler: “Bu ayet gösteriyor ki eğer bir kimse, Allah’ın kullarının (‘ibâd) mutluluğu ve iyiliği için gerekli imkanları (ebvâb) arttırırsa, Allah da onun için bu dünyadaki ve öteki dünyadaki bütün iyilikleri arttırır. Bu nedenle hiçbir akıl sahibi (‘âkil), bu ayeti[n maksadını] yalnızca [gerçek] bir toplantıda bir başkasına yer verme ile sınırlayamaz”.20 Parantez içine aldığım “iyi bir iş için” sözleriyle ifade edilen yorum, birçok klasik müfessirin ve özellikle de Taberî’nin görüşlerine paraleldir: Aynı yerde geçen Katâde’nin sözleriyle: “Her ne zaman iyi bir iş yapmaya çağrılırsanız, bu çağrıya uyun”.21 Karş. Hz. Peygamber’in şu sözü: “Bilgin (‘âlim) bir kişinin [yalnızca] ibadet eden birine (‘âbid) üstünlüğü, ayın dolunay olduğu gecede bütün öteki yıldızlara üstünlüğüne benzer” (İbni Hanbel, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Neseî, İbni Mâce ve Dârimî).  

[4986] Mecâlis (t. meclis); “toplantılar, ortak etkinlikler”. Meclis, en genel anlamıyla “sosyal” veya “toplumsal alanı” temsil eder. [4987] İbn Abbas, bunu her hayırlı işin ucundan tutma olarak yorumlamıştır (İbn Âşûr). “Davranın, yerinizden fırlayın!” şeklinde karşılamamızın gerekçesi budur. [4988] ‘İlm, bilginin amaç değil hakikate işaret eden bir gösterge ve araç anlamındadır (Bkz: 21:74, not 74). [4989] Allah Rasûlü’nün şu ifadesi bu âyetin tefsiri sadedindedir: “Âlimin âbide üstünlüğü, dolunayın yıldıza üstünlüğü gibidir.” Hz. Ali âlimi şöyle tarif eder: “Âlim Kur’an’ın önüne hiçbir şeyi geçirmeyendir”. İmam Şafii “Allah’ın velileri âlimlerdir, onlar dışında veli bilmem” der. İbn Abidin “cahilin âlim hakkındaki şehadeti bâtıldır” der.  

Bu âyetteki emri, toplantı âdabıyla sınırlı sanmak isabetli olmaz. Razî’nin dediği gibi, âyet şunu göstermektedir: “Bir kimse, Allah’ın kullarının mutluluğu için gerekli imkânları artırırsa, Allah da ona dünya ve âhiretteki lütuflarını artırır. Demek ki Müslümanlardan beklenen, toplumun bütün fertlerine, özellikle muhtaçlara yeterli yaşama imkânları sağlamaktır.”  

5347 Even when a great man or a Leader comes into an Assembly, we are not to press forward without discipline, as it causes inconvenience to him and detriment to public business. Nor are we to shut out other people who have equal rights to be in the Assembly. We must spread out, for Allah's earth is spacious, and so are our opportunities. 5348 Rising up is a mark of respect. Just as those who obey soon become worthy of command, so those who honour where honour is due, become themselves worthy of honour, in various degrees according to their capacities. "Rise up" may also here imply: 'when the Assembly is dismissed, do not loiter about'. 5349 Faith makes all people equal in the Kingdom of Allah , as regards the essentials of citizenship in the Kingdom. But there is leadership, and rank and degree, joined with greater or less responsibility, and that depends on true knowledge and insight. (R).