Mâide Sûresi 6. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 4/43.  

(*) Herkes kendi başına tuvalete girdiği için, çoğul ifadesi içinde tekil olarak zikredilmiştir.  

[95] Abdest, teyemmüm, gusül ve namaz hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, V, 512-516.  

Teyemmüm, ellerin içiyle toprağa veya toz alabilen toprak cinsinden herhangi bir şeye dokunup yüzünü yıkar gibi bir defa sıvazlamak, tekrar aynı şekilde vurup, sol eliyle sağ kolunu, sağ eliyle de sol kolunu dirseklerle beraber birer defa sıvazlamak ve bunları temizlenme niyetiyle yapmaktır. Nisâ sûresinin 4/43. ayetinde de belirtildiği gibi, suya ulaşmanın mümkün olmadığı ya da hastalık sebebiyle suyun kullanılamadığı durumlarda teyemmüm, hem cinsel münasebetten sonraki (guslün) boy abdestinin hem de namazlardan önceki abdestin yerine geçer.  

[1] Gusül idiniz  

 Namaz, ibadet duygusu ile Allah huzuruna çıkmak, belli şekillerle O’na tapınmak ve O’nunla konuşmaktır. Namaz Allah’ın, kulunu, huzuruna kabul etmesidir. İşte bu kabul ve bu ubûdiyet arzı, bir hazırlığı gerekli kılmaktadır. Huzur-ı ilâhîde duran kulun uyanık, şuurlu, içi ve dışı ile tertemiz olması gerekir; abdest ve gusül bunları temin için en güzel vasıtadır. Suyun bulunmaması veya bulunduğu halde kullanmayı engelleyen bir mâni yahut mazeretin bulunması halinde teyemmüm edilir. Teyemmüm her ne kadar maddî temizliği sağlamazsa da temizlik şuuru vermekte ve ibadete hazırlamaktadır.  

Görüldüğü gibi, tamam, detaylı ve mükemmel olan Kuran aptesi dört basamakta açıklıyor. Bu maddeleri eksik görüp eklemelerde bulunmamalı. Orijinaldeki "Ercüleküm" sözcüğünün farklı biçimde okunmasıyla ayakların yıkanması veya meshedilmesi anlaşılabilir. Büyük ve küçük su dökmek abdesti bozar. Cinsel ilişki ayrıca duş almayı gerektirir. Bak 4:43.  

1- Namaza. 2- Abdest alırken, esas olan şey ayakların mesh edilmesidir. Ayakları yıkamak, abdestin koşullarından değildir. Dikkat edilirse teyemmüm etmede abdest alırken yıkanan azalar sayılmıştır. Teyemmüm edilecek azalar arasında ayakların sayılmaması, abdest alırken ayakların yıkanmasının şart olmadığının göstergesidir. Ancak, isteğe bağlı olarak ayakların yıkanmasının bir sakıncası yoktur. Mesh, doğrudan ayağa yapılmalıdır. Başka bir nesnenin üzerine yapılan mesh geçerli değildir. 3- Boy abdesti alın. 4- İnce toprak.  

(*) Abdestin bazı tıbbi faydaları! 1) Abdest mikropları yok eder. Abdest, vücudun mikroplarla en fazla temasta bulunan bölgelerin temizlenmesine olanak sağlar. 2) Abdest dolaşım sistemini düzenler. Abdestin aynı zamanda kan dolaşımına, lenf dolaşımına ve sinir sistemine olumlu etkileri de bulunmaktadır. 3) Abdestin damarlara da faydası vardır. Abdest alınan suyun ısısı bile bir fayda abidesidir, eğer su sıcaksa damarlar genişler, soğuk ise damarlar daralır bu da damarlara esneklik kazandırır. Abdest damarları açar. 4) Abdest dokulardaki sorunları da giderir. Abdest ısı farkı sebebiyle dokularda meydana gelen dolaşım yavaşlığını ortadan giderir ve damar sertliğine karşı bir önlem oluşturur. 5) Abdest ile statik elektrik vücuttan atılır. Özellikle teyemmüm/toprak ile yapılan abdest ile vücuttaki statik elektriğin atılmasına fayda sağladığından, psikolojik sıkıntıları ortadan kaldırarak rahatlatır. 6) Abdestin solunum yoluna da faydası vardır. Abdest, solunumu düzenler. Çünkü burun solunum yolumuzun bekçisidir. Toz ve mikrop yığınlarını tutar ve başımızdan içeri girip vücudumuza yayılmalarına engel olur. Abdest bu yığınları atar. 7) Abdest cilde parlaklık ve güzellik verir. Yüzün yıkanması, cildi kuvvetlenir, baştaki ağrı ve yorgunluğu hafifletir. Damar ve sinirleri harekete geçirir. Devamlı abdest alanların yüzünde yaşları ilerlese bile bir güzellik oluşur... Son yapılan bir araştırmaya gore, suyu ağızda mazmaza (gargara) yapmak, diş etleri hastalığı ve iltihaplanmaya karşı ağzı korur, dişlerin de çürümelerini önler. Ayrıca ağız ve yüz kaslarını güçlendirip nefes borularındaki iltihaplanmalara karşı korur. Burna su çekmeye ve onu yıkamaya gelince, bu da burnu var olan mikroplardan kurtarır.Hatta, güzel bir şekilde abdest almaya devam eden biri, burun mikroplarından kurtulabilir. Bu durum; burnu hastalıklardan koruduğu gibi, mikropların burun vasıtasıyla nefes borularına geçmesini de engelleyebilir.  

[9] Namaz’dan önce abdest alınırken uzuvlardan yüz ve ellerin yıkanması, baş ve ayakların da mesh edilmesi emrediliyor. “vemsehû = mesh edin” fiilinden sonra gelen baş ve ayaklar bu fiilin tümleçleridir. Gramer kurallarına göre “vemsehû” filinin mef’ûl’ü, ondan önceki “fagsilû” fiiline mef’ûl yapmak veya kabul etmek kural (şaz) dışıdır, arapça dil bilgisine aykırıdır. İlk tercümelerimizde “ayaklarınızı yıkayın” diye yaptığımız tercümenin yanlışlığını seneler sonra, bu ayetin devamında abdest alınması durumlarında su bulunamaz ise teyemmüm edin ayetinde gördük. Rabbimiz, normal abdest alınırken su ile uzuvlardan yüz ve dirseklere kadar eller yıkanmasını emrederken, teyemmüm de ellerin temiz toprağa dokunup yüz ve dirseklere kadar kolların mesh edilmesini emretmiş, normal abdest de yıkanan ayakların teyemmümde mesh edilmesinin emredilmemesi, normal abdest de ayakların mesh edilmesinin gerektiğini anlamamızı sağladı. Suyun bulunduğu durumlarda abdest ayetine göre yüz ve ellerle birlikte dirseklere kadar kollar iki uzuv yıkanacak, baş ve ayaklar topuk yan kemiklerine (kâ’beyni) kadar iki uzuv da mesh edilecek. Su bulunmadığı hallerde teyemmüm edilmesi gerekiyorsa, normal su ile abdest alırken yıkanan yüz ve dirseklere kadar eller, teyemmüm edildiğinde bu iki uzvun mesh edilmesi namaz kılınması için yeterlidir.  

[1] Yahut sığayın veya hafifçe yıkayın.[2] Gusledin.  

4 Kıraat imamlarının farklı okuyuşları vardır. “Erculekum”(ayaklarınızı) kelimesi Nafi, İbn Âmir, Hafs, Kisâî ve Yakup’un kıraatında nasb okunarak “f’ağsilû” (yıkayınız) fiiline bağlanmış ve “ayaklarınızı yıkayınız”, anlamı; İbn Kesir, Ebû Amr, İbn Şu’be, Hamza, Ebu Cafer ve Halef’in kıraatında ise “ercilikum” şeklinde esre okunmuş ve “v’emsehû” (meshediniz) fiiline bağlanmış ve buradan da “ayaklarınızı meshediniz” anlamı çıkar. Arapçada buna “cerr-i civâri” denir. Her iki rivayet de mütevatirdir. Bu husus tartışmalıdır. (Bkz. Maturidî, Razî. A. Şener ve arkadaşlarının meâli). Razi ayrıca Kaffâl’in İbn Abbas ve Enes bin Mâlik’in ayakların mesh edileceği hükmünü verdiğini; Hasan el-Basrî’nin de kulun yıkama ile mesh etme arasında muhayyer bırakıldığını söylediğini nakleder. 5 Krş. Nisâ, 4/43 dipnot.  

(Abdest hakkındaki kesin bir hüküm de başı ve inci kemiklerine kadar da ayakları mesh etmektir. Bu konuda sadece nassın teyit etmiş olduğu rivayetler kabul edilebilir ve naslara muhalif olan rivayetler merduttur. Apaçık nassın haber-i vahid ile nesh edilmesi mümkün değildir. Ayet apaçık meshi emretmektedir. Dikkat ederseniz Kur’ân-ı Kerim’in zahiri de bu manaya delalet etmektedir. Zira Allah-u Teala ayetin başında şöyle buyurmaktadır: “Feğsilu vucuhekum ve eydiyekum” (Yüzlerinizi ve ellerinizi yıkayın). Ve “eydiyekum” ifadesindeki vav-ı atife vasıtasıyla yüzden sonra ellerin yıkanmasının gerekliliğini emretmektedir. İkinci hükümde ise şöyle buyuruyor: “Ve’msehu bi ruisukum ve erculekum” (Başınızı mesh edin ve ayaklarınızı da). “Erculekeum” ifadesini vav-ı atifeyle bir öncesine, yani “bi ruisukum” kelimesine atfederek ayakların da mesh edilmesini emretmektedir. Yüz ve ellerin yıkanmasına hükmedildiği gibi, burada da baş ve ayakların mesh edilmesi istenmektedir. Şüphesiz yıkamak meshin yerini alamaz. Yani yüz ve elleri farz olarak yıkamak gerektiği gibi baş ve ayakları da farz olarak mesh etmek gerekir. Birini mesh ederken diğerini yıkamak asla doğru değildir. Aksi takdirde iki cümle arasındaki “vav” harfi anlamsız kalır.Kur’ân hükümlerinin tam aksine olan hükümlerden biri ise mest ve çorabın üzerine mesh edilmesidir. Burada da Kur’ân-ı Kerim’in açık hükümlerine aykırı görüşler beyan edilmiştir. Çünkü Kur’an ayakların üzerine mesh edilmesini hükmetmektedir; mest veya çorapların üzerine değil. Ayakların mesh edilmesine cevaz verilmezken, nasıl olur da mest veya çorabın mesh edilmesine cevaz verilebilir? Herkesin de bildiği gibi, mest veya çoraplara mesh etmek, ayaklara mesh etmekten ayrı bir şeydir ve baş yerine sarık vb. şeylere mesh etmek de aynı şekilde Kur’an’ın zahirine aykırıdır.Fahr-u Razi bu ayetin tefsirinde, Kur’ân-ı Kerim’in zahirine göre meshin farz oluşu noktasında uzun açıklamalar yapmıştır, isteyenler gerçekleri bulmak için Fahr-u Razi’nin tefsirine müracaat etsinler.)  

Buradaki [es-salâh] kelimesi [kumtum] fiiliyle birlikte kullanıldığı için ayette kastedilen eylem, bilinen ve uygulanan şekliyle “namaz kılmak”tır.,Bu ayet benzer mesaj içeren Nisâ 4:43. ayetle birlikte okunmadır.,Yüce Allah’ın dinde zorlamaya yer vermemesiyle ilgili olarak bkz. Bakara 2:185; Hacc 22:78.,Yüce Allah toplumsal hayata dair çok önemli konularda hükümlerini belirledikten sonra, bu ayette bireysel hayatın en önemli unsurlarından birisi olan namazı, abdesti, guslü ve teyemmümü ele almaktadır. Bu çerçevede öncelikle abdestle ilgili açıklayıcı bilgiler verilmekte, abdestte iki organın yıkanması, iki organın ise meshedilmesi gerektiği hükme bağlanmaktadır. Yıkanacak organlar “yüz” ve “dirseklere kadar eller-kollar”dır; meshedilecek organlar ise “baş” ve “aşık kemiklerine kadar ayaklar”dır. Buna göre abdestin farzları dörttür, diğer uygulamalar ise sünnetlerdir. Abdestin her namaz için gerekli olup olmadığı da tartışılmıştır; ancak devam eden cümlelerden de anlaşılacağı gibi, abdestin bozulması durumu yaşanırsa abdest veya teyemmümle ilgili bilgilerin verilmesi, her namaz için değil de abdest bozulunca tazelenmesi gerektiğini göstermektedir. Her namaz için abdestin alınması gerektiği görüşü ise ayetin zahirinden anlaşılan bir yaklaşımın sonucudur.  

1 Bu âyete teyemmüm âyeti denir. Bu âyet, Hz. Aişe (r.a)’nın gerdanlığını kaybettiği seferde geceleyin susuz bir mevkide abdest almak mümkün olamadığından dolayı nâzil olmuştur ve özellikle teyemmümü emretmektedir. (Buharî, Müslim) Zîrâ abdest, bu âyetten önce Mekke’de namazın farz kılınmasından beri vardı. Bu âyet nâzil oluncaya kadar Peygamberimiz abdest almadıkça asla konuşmaz ve selam almazdı. Esasen bu âyet, abdestin her ibâdet için değil, namaz için farz olduğunu açıklamak ve Peygamberimize bir ruhsat olarak indirilmiştir. Kur’an okumak için abdest konusunda Bk. (Vakıa: 79) 2 Sünnetteki uygulamaya göre başın saçlı kısmının en az dörtte birinin, bir defa mesh edilmesi farzdır. Âyette, kulaklarla ilgili hüküm yoktur. Ancak kulak başa dâhil olduğu için onun da aynı ıslaklıkla mesh edilmesinde bir mahzur yoktur. Peygamberimiz bu şekilde yapmıştır. (Kurtubî)3 Âyetteki (وَأَرْجُلَكُمْ) kelimesi, meşhur kıraatlerde mansub olarak okunur. Buna göre, çıplak ayakların yıkanması gerekir. Sünnetteki uygulama da böyledir. Hattâ Peygamberimiz, ayaklarını yıkarken topukları kuru kalan birisini: “vay, şu ökçelerin ateşten haline” diyerek tekrar yıkamasını emretmiştir. Ancak sünnetteki uygulamada ayağa giyilen mest ve çorap üzerine mesh etmek de vardır. Bu âyetin mecrur olarak okunması halinde ise ayakların mesh edileceği anlaşılır. Bu konudaki mezhepler arası görüş farklılıkları, fıkıh kitaplarında mevcuttur. Şunu da belirtelim ki; çıplak ayaklara meshi caiz görmek ayetin sonundaki (لِيُطَهِّرَكُمْ) ifadesine ters düşmektedir. Bir de buradaki murad sadece mesh olsa idi (اِلَى الْكَعْبَيْنِ) ifadesine lüzum kalmazdı. Hâsılı ayaklar hakkında yıkamak emri muhkem, mesh emri mücmeldir ve konu sünnet ile de beyan olunmuştur. Ancak bu âyetin, iki şekilde de anlaşılmaya müsâit olması, ayakların da mestli iken mesh edilebileceğine bir işaret olarak, düşünülebilir. Zîrâ el ve yüzün mesh edilmesi, mümkün değildir.4 Yani gusül abdesti alın. Bütün vücudunuzu yıkayın. (فَاطَّهَّرُوا) ifâdesinde mübalâğa bulunduğu için, vücudun mümkün olan her tarafını, ağız ve burun içlerine varıncaya kadar dikkatlice yıkamak farzdır. 5 Allahu Teâlâ’nın: “ya da kadınlara yaklaşmış ve de su bulamamışsanız” buyruğunda geçen “yaklaşma” (لَمْسٌ) için Ebû Ubeyde ve Abdullah b. Mes’ud, öpmek, lemstendir, İbnu Ömer de, cıma’dan daha aşağı bütün fiiller birer lems’tir demiştir. Zira âyet-i kerimenin baş tarafında cima’da bulunan kimseye ne gerektiği: “Eğer cünüp iseniz hemen iyice temizlenin” emri ile ifade edilmiştir. Şafii mezhebi imamları bu kanaati tercih ederek, kadına dokunan kimsenin abdestinin bozulacağı kanaatine varmışlardır. Abdullah b. Abbas ise: “Lems, cima’dan kinayedir” demiştir. Hanefi fukahası da bu görüşü kabul ederek, kadına dokunan kimsenin abdestinin bozulmayacağı kanaatine varmışlar ve burada emredilenin abdest değil, teyemmüm olduğunu, teyemmümün ise hem gusül abdesti hem de namaz abdesti yerine geçeceğini ifade etmişlerdir. (Kurtubi)6 Nisâ: 43. âyetten fazla olarak, bu âyette (مِنْهُ) ifâdesi bulunduğu için tercüme “temiz bir toprakla” değil de “temiz bir topraktan” şeklinde yapılmıştır. Bu ifâdeden dolayı, taş ve mermer türü olan şeylerle teyemmümün câiz olup olmayacağı hakkında ihtilâf vardır. Buna göre taş ile teyemmüm ruhsat, toprak ile teyemmüm ise, ihtiyattır. Bk. (Nisa: 43)  

17 Bu ve izleyen pasaj ile ilgili bir açıklama için bkz. 4:43 ve ilgili notlar. Buradaki namaza atıf, Allah’a inançtan bahseden önceki ayetin son cümlesi ile bağlantılıdır.  

[899] Kıraat imamlarından Nâfi, İbn Âmir, Hafs, Kisâî ve Yakub’un okuyuşuna göre âyet ayakların yıkanmasını, geri kalanının okuyuşlarına göre ayaklara meshedilmesini emreder. Ebubekir er-Râzî, her ikisini de “meşhur kıraat” olarak verir (Garibu’l-Kur’an, r-c-l md). Ehl-i Sünnet okuluna mensup âlimlerin çoğunluğu birincisini, Ehl-i Beyt okulu mensupları ikincisini tercih ederler. Taberî ise her iki okuyuşu da sahih bulur. Süyûtî, İsferâyînî’den bu âyetin iki farklı okunuşu bağlamında şunu nakleder: “Bir cümle ifade ettiği mânalardan birine izafe ediliyorsa bunda bir çelişki söz konusu değildir” (İtkân III, 89). Üçüncü ve şaz bir okuyuş da Hasan Basri’den gelen erculukum okuyuşudur. Açılımı ve mağsulu erculikum ile’l-ka’beyn (ayaklarınızın yıkanılan yeri topuklara kadardır) olur. [900] Teyemmemû: “yönelin, niyetlenin, hedefleyin”. Kelimenin anlamı, maksadı tasavvurda oluşturmaktır. Bu nedenle “niyet” teyemmümün esası sayılmıştır. [901] “Abdest âyeti” diye bilinen bu âyet, aslında guslü farz kılar. Allahu a’lem abdest namazla yaşıttır. Teyemmüm hükmünün özünde namazın her durumda vazgeçilemezliği yatar.  

Abdest ve guslü bildiren âyet budur. Cinsel temas veya ihtilam sonucu manen kirlenen kişi gusleder. Yıkanmadan namaz, tavaf, mescide girme, Kur’ân okuma gibi ibadetleri yapamaz. Ruh temizliğine beden temizliği de eklendiğinde hidâyet ve nimet tamamlanmış olur.  

[1] Sûre-i Nisâ'nın 42nci âyetinin notuna mürâca'at.  

[*] Cünüp: Cinsel ilişkiye girmişseniz [3] Kişinin boşaltma ihtiyacını giderdiği yer, tuvalet, hela [*] Cinsel ilişki [*] Enfal 8/11: O gün güven içinde sizi uykuya daldırmış, sizi arındırmak, sizden şeytanın pisliğini gidermek, kalplerinizi birbirine bağlamak ve ayaklarınızı yere sağlam bastırmak için üzerinize gökten yağmur yağdırmıştı  

702 These are the essentials of Wudu', or ablutions preparatory to prayers, viz. (1) to bathe the whole face in water, and (2) both hands and arms to the elbows, with (3) a little rubbing of the head with water (as the head is usually protected and comparatively clean), and (4) the bathing of the feet to the ankles. In addition, following the practice of the Prophet, it is usual first to wash the mouth, the throat, and the nose, before proceeding with the face, etc. 703 Cf. 4:43 and n. 563. Ritual impurity arises from sex pollution. 704 This is Tayammum, or washing with clean sand or earth where water is not available. I take it that this substitute is permissible both for Wudu' and for a full bath, in the circumstances mentioned.