Mâide Sûresi 51. Ayet Meali

[Not: Bu ayet Yahudi ve Hristiyan kimselerle iyi ve insani ilişkileri, ticari ve bilimsel işbirliğini değil; zulüm sistemlerinin ve oluşumlarının güdümüne girmeyi yasaklamaktadır.]  

51.İbnu İshak, İbnu Cerir ve daha başkalarının Ubade bin Samit (r.a.)`ten rivayet ettiklerine göre, yahudilerden Kaynuka oğulları Resulullah (a.s.)`a karşı savaşa girişince Abdullah bin Ubey bin Selul onlara yardımcı olma teşebbüsünde bulundu. Abdullah bin Ubey ile Kaynuka oğulları arasında bir dostluk anlaşması (hilf) vardı. Öte yandan yine Kaynuka oğulları ile dostluk anlaşması (hilfi) olan Ubade bin Samit (r.a.) ise Resulullah (a.s.)`a gelerek bu anlaşmayı kaldırdığını ve Kaynuka oğullarından beri olduğunu bildirdi. Bu ayeti kerime de onlarla ilgili olarak indirildi.  

[98] Yahudi ve Hıristiyanları dost edinmek hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VI, 56-61.  

Bkz. 3/28, 4/139, 144, 5/57, 9/23, 19/81, 29/25, 58/22, 60/13/28 ve 4/139 ayetlerde de görüldüğü gibi bir Müslümanın diğer din mensuplarıyla kuracağı dostluk, onların hayat tarzlarını benimsemesine ya da -Kur’an terminolojisine göre- onlarla “dost olması” durumunda kendi ahlaki kimliğini yitirmesine sebep olacağından Kur’an böyle bir ilişkiyi reddeder. Fakat dünyalık ilişkiler ve ticari münasebetler konusunda bir yasak getirmez.  

Bu âyette, müslümanların, yahudileri ve hıristiyanları, inançlarından dolayı kendilerine yakın görüp dost edinmeleri yasaklanmakta, onların kendi inanç ve değerlerine sıkı sıkıya bağlı olmaları istenmektedir. Bakara sûresinin 102. âyeti de bu konuda açık bir uyarı niteliğindedir.  

51-57 Ellibirinci ayette kendileriyle dost olmamız yasaklanan kitap halkının nitelikleri 5:57 ayetinde açıklanıyor. Kitap halkının arasında iyiler de var (3:113). Kitap halkının yemeği yenir, kızlarıyla evlenilir. 5:57 ve 60:8-9 ayetleri, diğer insanlar ve toplumlarla olan ilişkilerimizde bize temel ilkeleri verir.  

1- Mü'minlere karşı faaliyette yer alanları müttefik edinmeyin; onlarla ittifak etmeyin. 2- Müttefikidir. İşbirlikçisidir. 3- Kendisine veli edinirse, yönetici, koruyucu, yaparsa.  

(1)“Zamân-ı saâdette (Peygamber Efendimiz Aleyhissalâtü Vesselâm devrinde), bir inkılâb-ı azîm-i dînî vücûda geldi (büyük bir dînî inkılâb oldu). Bütün ezhânı (zihinleri) nokta-i dîne çevirdiğinden, bütün muhabbet ve adâveti (düşmanlığı) o noktada toplayıp, muhabbet ve adâvet ederlerdi. Onun için, gayr-ı müslimlere olan muhabbetten nifak (münâfıklık) kokusu geliyordu.” (Mektûbât, Münâzarât, 359)  

(*) Yahudi ve Hıristiyanlar hakkında Kur’an’da geçen “Velî, evliyâ” edinilmemesi şeklindeki sözcükleri “velâyet”; idarî, siyasî ve hukukî velâyettir [korunma, gözetilme ve yönetilmedir]; Arkadaşlık, samimiyet, işbirliği ve iş ortaklığı değildir. Mü’minler kesinlikle velâyetlerini [korunmalarını, gözetilmelerini, yönetimlerini; hak ve özgürlüklerini), İslama ve Müslümanlara karşı düşmanlık içindeki saldırgan müşriklere-inkârcılara, Yahudi ve Hıristiyanlara veremezler, teslim edemezler. Bu, kesinlikle yasaklanmıştır. Müslümanların korunma, gözetilme, yönetilme; bekalarını ve geleceklerini etkileyecek işlerine, hak ve özgürlüklerine, Müslümanlara saldıran ve düşmanlık yapanlara tevdi edilmemelidir. Onlara ne velâyet ne de vekâlet verilebilir. Yüce Allah’ın koyduğu bu velâyetin, Yahudi, Hıristiyan, inkârcı ve münafıklara verilmemesi kuralı, bağımsızlığın, özgürlüğün, varlığı sürdürmenin ve gelecekte de var olmanın teminatıdır. Ama bir Müslüman erkek, yahudi veya hristiyan bir kadınla evlenebilir. Onlarla dost ve arkadaş olabilir, hem de tüm insanı ilişkilerde bulunabilir, bunda herhangi bir sakınca yoktur. Eğer ‘’Veli, (tekil)‘’evliya, (çoğul),’’ dostluk, arkadaşlık ve samimiyet gibi anlamlarda olsaydı herhalde bunların kadınlarıyla da mü’minlerin evlenmesine izin verilmezdi. Çünkü inasanın en yakın dostu hiç şüphesiz eşidir. Eğer Kur’an kitap ehli ile dostluğumuzu yasaklasaydı kitap ehli kadınlarla evlenmemize de izin vermezdi. Zira onlarla evlendiğimizde kitap ehli olan kadınları ve ailelerini kendimize en yakın dost yapıyoruz. Bize yasaklanan Müslümanlar aleyhine onlarla ittifak yapmak veya onları kendimize lider, temsilci ve yönetici yapmaktır. Ayrıca Mümtehine 9. da yer aldığı üzere “Allah, din uğruna sizinle savaşmayanlara ve sizi evlerinizden çıkarmamış olanlara iyilikte bulunmaktan, adaletli davranmaktan, sizi alıkoymaz,” diye buyrulmuştur. Onun için Müslümanlara saldırmayan, onların aleyhinde düzenler kurmayanların dost edinilmesiye ilgili bir yasaklama yoktur. Bu nedenle birçok mealde ‘’onları dost edinmeyin’’şeklindeki tercüme yanlıştır. Zaten ‘’veli’’ dost anlamında değildir. Aynı şekilde veli edinilmesi yasaklanan kitap ehlinin kimler olduğunu Maide 57. de vurgusu yapılmıştır. Yani bu ayet Yahudi ve Hristiyan kimselerle iyi ve insani ilişkileri, ticari ve bilimsel iş birliğini ve dostluğu değil; zulüm sistemlerinin ve oluşumlarının güdümüne girmeyi, onları kendimize/islam toplumuna lider ve yönetici yapmamızı yasaklamaktadır. ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ) إلخ أي لا يوالى أفراد أو جماعات من المسلمين أولئك اليهود والنصارى المعاندين للنبي والمؤمنين، ويعاهدونهم على التناصر من دون المؤمنين، رجاء أن يحتاجوا إلى نصرهم إذا خذل المسلمون وغلبوا على أمرهم قال ابن جرير: إن الله تعالى نهى المؤمنين جميعا أن يتخذوا اليهود والنصارى أنصارا وحلفاء على أهل الإيمان بالله ورسوله ويطلق الولي بمعنى من يتولى الأمر، ومن يكون صاحب الولاية (زهرة التفاسير) قال أبو جعفر : والصواب من القول في ذلك عندنا أن يقال : إن الله تعالى ذكره نهى المؤمنين جميعا أن يتخذوا اليهود والنصارى أنصارا وحلفاء على أهل الإيمان بالله ورسوله وغيرهم (تفسير الطبري) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى الذين يتآمرون علي الاسلام ويقاتلون المسلمين، ويدبرون لهم المكايد، ويخرجونهم من ديارهم او يظاهرون علي اخراجهم – أَوْلِيَاء - اي في أمورهم وشؤنهم الدنية والدنيوية - َ  

Buradaki mesaj Mâide 5:57. ayetle birlikte okunmalıdır. Kastedilen “dostluk yasağı”ndaki kişiler İslam’ı alay ve oyun edinenlerdir. Kaldı ki dost edinmemek ilişkiyi tamamen kesmek değildir. Yahudi, hristiyan veya başka inançlara mensup kişilerle insani ilişkiler, alış-veriş vs. konularda iletişimde bulunmak yasaklanmamaktadır.,Burada kastedilen, yahudilerin de hristiyanların da kendi aralarındaki gerçek olmayan sözde dostluğudur.  

1 Yani, Yahûdî ve Hıristiyanları dost tutmayın, velâyetlerine, yardımlarına müracaat etmeyin. Hattâ onlarla sıkı fıkı olmayın, tuzaklarına düşmeyin. (Elmalılı)2 Yahûdîler Yahûdîlerin, Hıristiyanlar da Hıristiyanların dostlarıdırlar. Yani Yahûdîler kendilerinden başkasına, Hıristiyanlar da kendilerinden başkasına, yar olmazlar. 3 Yani, sizden her kim onları dost edinirse, onların velâyetleri altına girerse, işlerini onlara havâle ederse, o artık Hakk’a değil, onlara hizmet eder, onlardan sayılır ve âhirette de onlarla beraber haşr olunur. 4 İslâm kendi velâyeti altındaki gayr-ı müslimlere karşı hoşgörülü davranılmasını ister. Fakat onlarla işbirliği ve beşeri ilişkiler anlamında bir dostluk kurulmasını yasaklar. Kâfirlere karşı, dini yayma varsayımıyla kitap ehli olduğunu iddiâ eden kâfirlerle ittifak edilebileceğini zannetmek, ne korkunç bir bilgisizliktir! Unutmayalım ki; Filistin’i Yahûdîlere verenler, Yugoslavya, Çeçenistan, Çin, Hindistan, Afganistan, Irak ve tüm dünyada Müslümanların başına belâ olanlar, onların kanlarını dökenler, hep bu kendilerinin kitap ehli olduğunu iddiâ eden kâfirler değil midir? Kim bunlarla dost olmak arzusuyla yanıp tutuşuyorsa, mutlaka âhirette Allah’ın huzuruna, onlarla birlikte varacaktır.  

72 Birçok müfessire (mesela Taberî) göre bu iki toplumun her biri gerçek dostluğu yalnızca kendi mensupları için -yani, Yahudiler Yahudiler için ve Hristiyanlar da Hristiyanlar için- kabul ederler ve bu nedenle Kur’an’a tâbi olanlara gerçek bir dostlukla yaklaşmaları beklenemez. Bkz. ayrıca 8:73 ve ilgili not.73 Lafzen, “zalim halka”: yani, bu konuda bilerek kötülük yapanlara. Burada atıfta bulunulan “dostluğ”un anlamı için bkz. 3:28 ve özellikle 4:139 ve bir müminin gayrimüslimlerin hayat tarzını taklid etmesi veya -Kur’an terminolojisine göre- onlarla “dost olması” durumunda ahlakî kimliğini yitireceği vurgulamasını açıklayan ilgili dipnot. Ancak 60:7-9’da yeterince açıklığa kavuşturulduğu (ve bu surenin 57. ayetinde işaret edildiği) gibi, gayrimüslimler ile “ahlakî dostluğ”un yasaklanması, Müslümanlara karşı iyi niyetli olanlarıyla kurulan normal, dostça ilişkilere karşı bir anlam taşımaz. Unutulmamalıdır ki velî terimi birbirine yakın farklı anlam alanlarına/tonlarına sahiptir: “dost”, “arkadaş”, “yardımcı”, “koruyucu”, vb. Hangi terimin -veya hangi terim kombinezonlarının- seçileceği daima hangi bağlamda kullanıldığına bağlıdır.  

[944] Zemahşerî evliyayı tensurûnehum ve testensurunehum: “onlara askerî yardımda bulunmanız ve onlardan askerî yardım almanız” şeklinde tanımlar. Çevirimiz bu yoruma dayanmaktadır. ”Evliya” terimi Kur’an’da, her biri bağlamına göre değişen anlamlar kazanır. “Dost, yoldaş, sırdaş, otorite, müttefik, veli, vasi, koruyucu” bunlardan bazılarıdır (Bkz: 4:139; 8:73). “Veli edinmek” insanî, dinî, ahlâkî, politik ve sosyal amaçlar taşıyabilir. İnsanî amaçla olanı kesinlikle serbest ve kimi durumlarda zorunlu, dinî amaçla olanı kimi durumlar hariç kesinlikle yasak, ahlâkî ve politik amaçla olanı mahzurlu, sosyal amaçla olanı ise yer ve zamana göre değişkendir (Bkz: 3:28, not 15). Müslim - gayr-ı müslim ilişkilerinde mutlak yasak olan kâfirin küfrünü, müşrikin şirkini, münafığın nifakını, mülhidin ilhadını sevmektir. Açıktır ki küfre muhabbet küfürdür. Aynı yasak mü’minlere karşı bir faaliyette onlara destek vermek, onları sırdaş ve yoldaş edinmek konusunda da geçerlidir. İnsanî ilişkiye Kur’an herhangi bir yasak getirmemiştir. [945] Bunun anlamı Yahudilerin yine Yahudileri, Hıristiyanların yine Hıristiyanları gerçek dost edinmesidir, karşılıklı birbirlerini dost edinmeleri değildir (Taberî ve Zemahşerî). [946] Bu cümlenin anlamı, inşâ ya da ihbar olup olmadığına bağlı olarak değişir. Eğer bu cümleye inşâî bir anlam verirsek bir tehdit olarak algılarız. Yok eğer cümleye ihbarî bir anlam verirsek, o zaman âyetin başındaki yasağın gerekçesi olmuş olur ki, “evliya” teriminin Kur’an’daki farklı kullanımları ve Allah Rasûlü’nün Kitap Ehli’yle ilişkileri göz önüne alındığında, bu anlam tercihe şayan olandır. Eğer bu anlamı tercih edersek, bu kez âyetin girişindeki “dost olma yasağı”nın niteliği de değişir ve “gerekçe üzerine bina edilen bir yasak” durumunu alır. Bu da şu mânaya gelir: Eğer politik ve ahlâkî açıdan onlar gibi olma riski içermiyorsa Yahudi ve Hıristiyanlarla her tür insanî ilişki serbesttir. Aynı şey tüm diğer din mensupları ve dinsizler için de geçerlidir. Bu yasağın sınırlarını şu âyet belirler: “Allah size, yalnızca sizinle din savaşı yapan ve sizi yurtlarınızdan çıkaran veya sizin çıkarılmanıza destek verenlerle dostluk kurmanızı yasaklar” (60:7-9). Âyetin iniş sebebi hakkında 4 ayrı rivayet vardır. Fakat bunlar arasında yer almayan farklı bir bağlantıyı Menâr sahibinin isabetli bir biçimde kurduğunu görüyoruz. Buna göre âyette sözü edilen kişi, Mekke’deki ailesini ve mallarını güvenceye almak için onlara Rasulullah’ın seferberlik ilanını haber vermeye teşebbüs eden Hâtıb b. Ebi Belte‘a’dır. Bu pasajlar dost aleyhine düşmanla işbirliğini yasaklamaktadır (Krş: Menâr VI, 426).  

Velî: Yerine göre hâmî, koruyucu, yönetici, işleri deruhte eden ve dost anlamlarına gelir.  

(18) Genellikle “dost ve yardımcı” olarak tercüme ettiğimiz “veli” sözcüğünde, 3:28 ile ilgili dipnotunda da değindiğimiz gibi, bir kimsenin işlerini yürütmek, onun üzerinde tasarruf sahibi olmak gibi anlamlar da bulunmaktadır. Âyetin önüne ve sonrasına, bir de konu ile ilgili âyetlere bütün olarak bakıldığında, burada, iman ehlini başkalarının himayesine terk etmek anlamına gelen dostluk ve ilişkilerin yasaklanmış olduğu anlaşılacaktır. Buna karşılık, bu sûrenin 5’inci âyeti Kitap Ehlinin yiyeceğinden yemeyi ve kadınlarıyla evlenmeyi helâl kılmakta, 60:8-9 ise Kitap Ehline—onlardan bir düşmanlık görmemiş olmak şartıyla—iyilik etmeyi güzel davranışlar arasında saymaktadır. 3:28 ile 4:139 gibi âyetler ise, inkârcılar ve Kitap Ehli ile dostluğun tehlikelerine karşı ciddî uyarılar içermektedir.  

764 That is, look not to them for help and comfort. They are more likely to combine against you than to help you. And this happened more than once in the lifetime of the Prophet, and in after-ages again and again. He who associates with them and shares their counsels must be counted as of them. (R).