Mâide Sûresi 103. Ayet Meali

Müslümanlıktan önce, Araplar, bir dişi deve beş defa doğurur da beşinci yavrusu erkek olursa o devenin kulağını yararlar, kıra salıverirlerdi. Buna ne binerler, ne yük yüklerlerdi. Bu deveye "Bahire" adını verirlerdi (al-Müfredât, s. 36. Muhammed-ibn-i Abdülmelik-ibn-i Hişâm: Sıret-ün-Nebî, Ezher Prof. lerinden Muhammed Muhyiddin Abdülhamid'in haşiyeleriyle, Kahire, 1937-1356, c. I, s. 95-98). Bir derde uğrayan, bir hastalığa tutulan, bir dileği bulunan, bir deve adardı. Derdi veya hastalığı geçince, yahut dileği olunca bu deveyi koyuverirdi. Başı boş dolaşan, yemden, sudan men edilmeyen bu deveye "Saibe" denirdi (Ragıb-ı İsfahani, bunun da bahire gibi beş batın doğurmuş dişi deve olduğunu söylüyor: s. 246. Siret-ün-Nebi, aynı cilt, aynı sahifeler). Koyun, dişi doğurursa yavrunun kendilerine, erkek doğurursa putlara ait olduğunu kabul ederlerdi. İkiz olarak dişi ve erkek yavrusu olursa dişi, erkek kardeşine kavuştu derler ve erkeği de dişi yüzünden kurban etmezlerdi. Buna "vasile" adı verilirdi (al-Müfredat, s. 446-547, Sire, s. 95-98). Erkek bir deveden on döl alınmışsa onun sırtı korunmuştur derler, üstüne binmezler, yazıyla koyuverirler, sudan, yemden menetmezlerdi. Buna da "ham" denirdi (al-Müfredat, s. 132, Sire, aynı sahifeler).  

1Bahire: Putlara adanmış dişi deve. 2Saibe: Dilek kabulü için putlar adına salıverilmiş deve. 3Vasiyle: İkiz dünyaya gelen ve erkeği putlara kurban edilen keçi. 4Ham: Cahiliyede kutsallık atfedilen ve sırtına binilmeyen deve.  

18.Cahiliye dönemi Arapları, bir devenin beş batın doğurması ve beşinci yavrusunun dişi olması durumunda onun kulağını yarar ve salıverirlerdi. Onun hiçbir şeyinden yararlanmazlardı. Buna bahire denirdi. Hastalıktan kurtulmayı dileyen biri devesini putlara adar istediğinin olması durumunda o adak devesini sağmaz ve üstüne binmezdi. Buna da saibe denirdi. Bir koyunun dişili erkekli ikiz doğurması durumunda dişi kardeşine kavuştu diyerek dişinin hatırı için erkeği de kesmez ve buna vasile derlerdi. Bir erkek deveden on defa döl alınması durumunda o devenin sırtını haram sayar ve üstüne binmez, yük vurmazlardı. Buna da ham denirdi. İşte ayeti kerimede sözü edilen uygulamalar bunlardır.  

[Cahiliyye Araplarına göre; deve beş kez doğurur, beşincisi de dişi olursa, kulağı çentilip serbest bırakılırdı. Bahire adı verilen bu deveye binilmediği gibi, sütü de sağılmazdı. Bir kimse yakalandığı hastalıktan kurtulursa, devesini putlara adardı. O deve de bahire gibi binilmez ve sütü sağılmazdı. Ona da sâibe denirdi. Bir koyun hem erkek, hem dişi doğurursa, “dişi kardeşine kavuştu” denilip dişinin hatırı için erkeği de kesmezlerdi. Buna da vasîle denirdi. Erkek bir deveden on defa döl alınsa, o devenin sırtı haram sayılır, “sırtını korudu” denilerek onu sudan ve otlaktan menetmezlerdi. Buna da hâm denirdi.]  

[108] Bahîra, sâıbe, vasîle ve hâm kelimelerinin izahı için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VI, 177-180.  

Bkz. 6/136 ve dipnotu.Cahiliye Araplarının batıl inançlarından biri de birtakım bahanelerle bazı hayvanları putlara kurban etmeleri ya da putlar adına serbest bırakmaları idi. Bu yaptıklarını da Allah adına ve O’nun emriyle yaptıklarını söylerlerdi. Yukarıdaki ayetle, dinin bir uygulaması haline gelen bu tür cahiliye adetleri kaldırılmıştır.“Bahire”: Beşinci batında erkek doğurduğunda kulağı yarılıp salıverilen devedir. Bu durumda kimse ondan yararlanamazdı.“Saibe”: Herhangi birisinin şifa bulması ya da yakın birisinin gelmesiyle salıverilen devedir ki bundan da kimse yararlanamazdı.“Vesile”: Koyun, dişi doğurduğunda kendilerine ayırırlardı, erkek doğurduğunda ise ona isim vererek onu ilahlarına adarlardı.“Ham”: Bir erkek devenin dölünden on batın doğunca onu serbest bırakırlar ve sırtına da yük yüklemezlerdi.  

[2] Bunlar muhtelif maksadlar ile kullanılan deve isimleridir.  

“Bahîre”, “Sâibe”, “Vasîle ve “Hâm”, putperest Arapların ilâhlarına kurban ettikleri veya onlar adına serbest bıraktıkları hayvanlara verilen isimlerdir. “Bahîre” beşincisi erkek olmak üzere beş batın doğuran ve sağılmayıp, binilmeyip, kulağı yarılarak salıverilen deve; “Sâibe” bir kimsenin yakalandığı hastalıktan kurtulduğu takdirde “Bahire” yapmayı adadığı deve demektir. Araplar, koyun dişi doğurursa yavruyu kendilerine saklar, erkek doğurursa bunu putlara kurban ederlerdi. Kuzuların, dişili erkekli ikiz olmaları hâlinde dişinin hürmetine, erkeği de kurban etmeyip “Vasîle” adıyla salıverirlerdi. ”Hâm” ise on nesil deveyi dölleyen ve sırtına yük vurulmayıp salıverilen erkek deve demektir.  

 İslâm öncesi Arapların bâtıl inanç ve âdetlerinden biri de bazı sebep ve bahanelerle birtakım hayvanları putlara kurban etmeleri, onları putlar adına serbest bırakmaları idi. Bu cümleden olarak beş kere doğuran ve beşinci yavrusu dişi olan deveye «bahîra» denir, kulağı çentilir, sağılmaz, sütü putlara bırakılırdı. Put namına serbest bırakılan ve sütünden yalnızca müsafirlerin faydalandığı develere «sâibe» denirdi. Biri erkek, diğeri dişi olmak üzere ikiz doğuran koyun veya deveye «vasîle» derler, erkek yavruyu puta kurban ederlerdi. On nesli dölleyen erkek deveye «hâm» denir, o da serbest bırakılırdı.  

Câhiliye devrinde bir deve, sonuncusu erkek olmak üzere beş doğum yaptığında, belli olsun diye onun kulaklarını yararlar ve ona binmeyi harâm sayarlardı. İşte bu deveye “bahîre” denilirdi. Bir kimse, “Yolculuğumdan evime sağ sâlim dönersem veya hastalığımdan kurtulursam, falan devem serbest olsun” der ve bu deveden yararlanmayı harâm sayardı. İşte böyle bir deveye de “sâibe” denilirdi. Eğer bir deve, bir erkek bir dişi olmak üzere iki yavru birden doğurursa onu kurban etmezlerdi ve ona “vasîle” denilirdi. Erkek devenin sulbünden on doğum meydana geldiğinde “sırtını korudu” derler ve onun sırtına yük vurmazlardı. Böyle deveye de “hâm” denilirdi.  

1- Bu isimler; Arapların, putlara kurban ettikleri ya da onlar adına değerlendirdikleri hayvanlara verdikleri isimlerdir. 2- Körü kötüne tabi oluyorlar.  

(3)Tâbiînden Saîd ibn-i Müseyyeb (ra) der ki: “Bahîre, câhiliyet devri Arablarınca sütü putlara bağışlanan ve hiçbir kimse tarafından sağılmayan deveye denirdi. Sâibe, yük yükletilmeyip sırf ilâhları için salıverilen deveye denirdi. Vasîle, ilk üç doğumdan birinci ve üçüncüsü dişi olup, bu ikisi arasında erkek olarak doğan devedir. Bu da putlar için salıverilir ve hiçbir şekilde istifâde edilmezdi. Hâm ise, kendi dölünden on batın yavruya ulaşılan erkek devedir ki sâdece putlara adak olarak tahsîs edilir ve yükte kullanılmazdı.” (Kurtubî, c. 3/6, 335)  

(*) 1- Bâhire: Putlara adanmış dişi deve. 2-Sâibe: Dilek kabulü için putlar adına salıverilmiş deve. 3-Vasıîle: İkiz dünyaya gelen ve erkeği putlara kurban edilen keçi. 4-Hâm: Cahiliyede kutsallık atfedilen ve sırtına binilmeyen deve. (Meali Kerim Açıklaması) Bâhire, Sâibe, Vasîle ve Hâm o günkü müşriklerin tanrıları için adak olarak ayırdıkları ve vurdukları işaretlere göre, hangisinin hangi tanrıya ait olduğunu belirledikleri kurbanlara verdikleri isimlerdir. Özellikle bu kurbanların Allah’ın emriyle tanrılara ayırdıklarını ve isimleri Allah’ın belirlediğini iddia ettiklerinden, bu ayetler onların bu söylemlerini reddediyor. (İ. Yorulmaz Meali 103. Ayet Açıklaması)  

[10] Bahire, Saibe, vâsile ve haam o günkü müşriklerin tanrıları için adak olarak ayırdıkları ve vurdukları işaretlere göre, hangisinin hangi tanrıya ait olduğunu belirledikleri kurbanlara verdikleri isimlerdir. Özellikle bu kurbanların Allah’ın emriyle tanrılara ayırdıklarını ve isimleri Allah’ın belirlediğini iddia ettiklerinden, bu ayetler onların bu söylemlerini reddediyor.  

[5] Cahiliyenin ihtira ettikleri ahkâmdan biri de bu dört nevi hayvandır. 1 - Bahire; putlar hizmetine tahsis kılınıp kimsenin sütünü sağmadığı dişi devedir. 2 - Sâibe, putlar için salıverilen, üzerine yük konmayan devedir. 3 - Vasile, birinci ve ikinci batında birbiri üzere dişi doğuran devedir. 4 - Hâm, sulbünden on deve doğan erkek devedir. Maamafih bunlar başka türlü de izah olunuyor. Bunlara yük konmazdı, bunlar yenilmezdi, kulakları da yarılırdı.  

34 Tefsirlerin beyanına göre, cahiliye Arapları, beş kez doğuran ve beşincisi dişi olan devenin kulaklarını çentip serbest bırakırlardı. O deve artık sütü sağılmaz ve binilmezdi. Buna “bahîre” denirdi. Cahiliyede bir Arap tutulduğu hastalıktan veya atlattığı bir felaketten dolayı, bir devesini putlara adardı. O da sağılmaz ve üstüne binilmezdi. Ona da “sâibe” denirdi, bir nevi adak deve idi. Eğer bir koyun ikiz doğurur, bunlardan biri erkek ve birisi dişi olursa, dişinin hatırına erkeği kesmezlerdi. Bu erkek koyuna “vasîle” denirdi. Kendisinden on kuşak döl alınan erkek devenin sırtı haram olurdu. Binilmez, yük sarılmazdı. Ona “sırtını korudu” derlerdi. Hayvan işaretlenip salınırdı. Buna da “hâm” derlerdi. Bu hayvanların kesilmesi, binilmesi, yük altına alınması ve sütlerinin sağılması yasaktı. Cahiliye Araplarının her ne kadar bunu Allah emretti gibi iftira atsalar da, hayvanlara bu nevi kutsallık atfetmelerini Kur’an uygun bulmadı ve bu geleneği kaldırdı.  

(Bu ayette tanrılara kurban adamak ve kurbanlık hayvanları serbestçe otlamaya bırakmak gibi batıl uygulamalar yerilmektedir. İslâm öncesi Arabistan’da bu tür hayvanlara değişik adlar verilir, özel işaretler konur ve onları herhangi bir işte kullanmak, yemek için kesmek, şu ya da bu biçimde kendilerinden yararlanmak haram sayılırdı.)  

Arap geleneğinde [bahîrah], “Deve beş kez yavrulayıp, en sonuncu yavrusu erkek olunca, o devenin kulağını dilip delerler, ona binmeyi ve onu kesmeyi kendilerine yasaklarlardı. Onu putları için azat ederlerdi.” [Sâibeh], “putlar adına azat edilip salıverilen hayvan demektir. Arap geleneğinde, kişi malından istediği kadar hayvanı azat eder ve onları putların hizmetçilerine verirdi. O hizmetçiler de bu hayvanların sütünü yolculara verirdi.” [Vasîleh], Arap geleneğinde “koyun, dişi doğurursa sahibinin, erkek doğurursa putların olurdu. Erkek ve dişi iki tane doğurursa onlar, “Bu kardeşine ulaştı, der ve erkek yavruyu putlarına kurban etmezlerdi. Buna göre [vasîleh], başkasına ulaştırılmış ve bitiştirilmiş anlamında [mevsûleh] kelimesinin karşılığıdır.” [Hâm], Arap geleneğinde “on sene tohumluk için kullanılan ve on seneden sonra salıverilen deve” demektir. Bu da sırtına binilmesi haram olan develerdendir.  

124 Lafzen, “Allah, behîra, sâibe, vesîle ve hâm [şeklindeki hayvanlar]dan bir şey emretmemiştir”. Bu ifadeler, İslam öncesi Arapların, meralara salarak ve kullanılmalarını veya kesilmelerini yasaklayarak muhtelif tanrılarına adamayı âdet edindikleri bazı evcil hayvan cinslerini gösterir. Bu hayvanlar, sayılarına, cinsiyetlerine ve soylarına göre seçilirlerdi: ama lugatçiler ve müfessirler, bunların tanımında hiçbir şekilde anlaşamamışlardır. Bu sebepten dolayı -ve içlerinde taşıdıkları karmaşıklık nedeniyle- yukarıdaki dört terim başka herhangi bir dile çevrilemezler. Sonuç olarak, onları metin içinde, “bâtıl inançlarla işaretlenmiş ve insanların kullanımından alıkonmuş belli hayvan cinsleri” olarak çevirdim: bu, bütün otoritelerin ittifakıyla, dört cins hayvanın ortak vasfı olarak görülür. Onların burada (ve dolayısıyla, 6:138-139 ve 143-144’de) zikredilmeleri, önceki iki ayette işaret edilen ve ilgili dipnotlarında açıklanan, bazı sözde “dinî” yükümlülüklerin ve yasakların keyfî şekilde uydurulmasının bir tasvirini amaçlar.  

[996] Bahîra: Beş kez doğuran ve beşinci yavrusu erkek olan dişi deve. Sâibe: Başına bir iş gelenin kurtulunca saldığı adak deve. Vasîle: Erkekli dişili ikiz doğuran koyunun sırf dişiye hürmeten yenilmeyip salınan erkeği. Hâm: Dölüyle on batın doğurtan erkek deve. Bunlar sahte bir kutsallık kılıfı ile tanınsın diye kulağı yarılıp salınırlar, etinden, sütünden ve tüyünden hiç kimse yararlanamazdı. Sâlih Nebi’nin devesi bu geleneğin köklerine işaret etse gerektir (Msl: 11:64). Bu sahte kutsallık özünde ilâhî hiyerarşiye müdâhale anlamı taşıyordu (22:36-37, not 56-58).  

Cahiliye arapları putlarına adadıkları hayvanları gruplara ayırmışlardı. Beş kere doğurup beşincide dişi doğuran deveye bahîra der, kulağını yarıp sütünü sağmaz, putlara bırakırlardı. Bazı hayvanları putlar uğrunda serbest bırakır, sütü yalnız misafirlere ayrılırdı ki bu deveye sâibe derlerdi. Biri erkek diğeri dişi olarak ikiz doğuran koyun veya deveye vasîle der, erkeği putlara kurban ederlerdi. On nesli dölleyen erkek deveye hâm deyip onu da putlar için serbest bırakırlardı.  

Câhiliyye Araplarında, deve beş kez doğurur, beşinci yavru dişi olursa o deve, kulağı çentilip serbest bırakılırdı. Binilmez, sütü sağılmaz olan o deveye bahîre denilirdi. Tutulduğu bir hastalıktan kurtulan kimse, devesini putlara adardı. Bahîre gibi sağılmayan ve üstüne binilmeyen o deveye de sâibe denilirdi. Bir koyun hem erkek, hem dişi doğurursa "Kızkardeşine kavuştu" deyip dişinin hatırı için erkeği de kesmezlerdi. Buna da vasîle denilirdi. Kendisinden on kez döl alınan erkek devenin sırtı harâm sayılır "Sırtını korudu" diyerek onu sudan ve otlaktan menetmezlerdi. Buna da hâm denilirdi.  

[2] Zamân-ı câhiliyetde deve ve koyunlardan ba'zılarını esbâb-ı muhtelife ile başıboş bırakarak etlerinden, südlerinden hidmetlerinden istifâdeyi harâm 'add iderlerdi. Bu isimler onlara virilen isimlerdir.  

[*] Muhammed Esed Meali. Ayet Açıklaması: Lafzen, "Allah, behîra, sâibe, vesîle ve hâm [şeklindeki hayvanlar]dan bir şey emretmemiştir". Bu ifadeler, İslam öncesi Arapların, meralara salarak ve kullanılmalarını veya kesilmelerini yasaklayarak muhtelif tanrılarına adamayı âdet edindikleri bazı evcil hayvan cinslerini gösterir. Bu hayvanlar, sayılarına, cinsiyetlerine ve soylarına göre seçilirlerdi: ama lugatçiler ve müfessirler, bunların tanımında hiçbir şekilde anlaşamamışlardır. Bu sebepten dolayı -ve içlerinde taşıdıkları karmaşıklık nedeniyle- yukarıdaki dört terim başka herhangi bir dile çevrilemezler. Sonuç olarak, onları metin içinde, "bâtıl inançlarla işaretlenmiş ve insanların kullanımından alıkonmuş belli hayvan cinsleri" olarak çevirdim: bu, bütün otoritelerin ittifakıyla, dört cins hayvanın ortak vasfı olarak görülür. Onların burada ve (Enam 6/138-139) ve (Enam 6/143-144)'de zikredilmeleri, önceki iki ayette işaret edilen ve ilgili dipnotlarında açıklanan, bazı sözde "dinî" yükümlülüklerin ve yasakların keyfî şekilde uydurulmasının bir tasvirini amaçlar.  

(29) Bunlar çeşitli vesilelerle putlara adanıp salıverilen, kendilerinden yararlanılması yasaklanan hayvanlardı.  

809 A number of Arab Pagan superstitions are referred to. The Pagan mind, not understanding the hidden secrets of nature, attributed certain phenomena to divine anger and were assailed by superstitious fears which haunted their lives. If a she-camel or other female domestic animal had a large number of young, she (or one of her offspring) had her ear slit and she was dedicated to a god; such an animal was a bahirah. On return in safety from a journey, or on recovery from an illness a she-camel was similarly dedicated and let loose for free pasture; she was called a saibah. Where an animal bore twins, certain sacrifices or dedications were made to idols; an animal so dedicated was a wasilah. A stallion-camel dedicated to the gods by certain rites was a ham. The particular examples lead to the general truth; that superstition is due to ignorance, and is degrading to men and dishonouring to Allah, (Cf. 6:139).