Kehf Sûresi 86. Ayet Meali

Kuruş'un Lidya'yı zaptına işarettir (Aynı kitap, s. 53-54).  

2.Yani güneş ona batı tarafında balçık gibi bir gözenin içine batıyormuş gibi göründü.  

Gerek bu ayetin son cümlesinde Zülkarneyn’e yapılan hitap gerekse diğer ayetlerde Zülkarneyn ‘in peygamberlere özgü bir dil ve üslûpla konuşur biçimde tanıtılması onun peygamber olabileceğini göstermektedir. Ancak Kur’an ondan bir peygamber olarak değil de erdemli bir insan olarak bahsediyor.  

 Tefsirlerde nakledildiğine göre Zülkarneyn, batıda Atlas okyanusuna, yahut Karadeniz’e kadar gitti. Orada güneşin deniz ufkunda batışını seyretti. Ancak, koca kâinat içinde bu deniz, kendisine bir su gözesi kadar küçük geldi. Güneş, sislerle kaplı deniz ufkunda, sanki balçıklı bir su gözesine gömülür gibi batıyordu. Sahilde karşılaştığı kavim, müfessirlerin kanaatına göre, kâfir bir millet idi. O yüzden Allah Teâlâ, Zülkarneyn’i, bu kavmi cezalandırmak veya eğitmek, irşad etmek, böylece iyilikle yola getirmek arasında muhayyer kıldı.  

* “Buyurduk ki”; Allah Teâlâ’nın bu buyruğunu, “Hz. Zu’l-Karneyn peygamberdir” diyen ulema “vahyettik”, “Hz. Zu’l-Karneyn veli bir zattır” diyen ulema ise “ilham ettik” olarak tefsir etmiştir.  

1- Ya zulmederek zalim olursun ya da adil davranarak, iyi bir kimse olursun.  

(1)“Âyât-ı Kur’âniye (Kur’ân’ın âyetleri), üslûb-ı Arabiye (Arabca’nın ifâde tarzı) üzerine ve zâhir nazara (dıştan bakanlara) göre umûmun (herkesin) anlayacağı bir tarzda ifâde ettiği için, çok def‘a teşbih ve temsil sûretinde (benzetme ve misâl verme yoluyla) beyân ediyor. İşte تَغْرِبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ* [Balçıklı bir suda batıyor] güneşin, harâretli, çamurlu bir çeşme gibi görünen Bahr-i Muhît-i Garbî’nin (Atlas Okyanusu’nun) sâhilinde veya volkanlı, alevli, dumanlı dağın gözünde gurûb ettiğini (battığını) Zülkarneyn görmüş. Yani: Zâhir nazarda Bahr-i Muhît-i Garbî’nin sevâhilinde (sâhillerinde), yazın şiddet-i harâretiyle etrâfındaki bataklık harâretlenip, tebahhur ettiği (buharlaştığı) bir zamanda, o buhar arkasında büyük bir çeşme havzası sûretinde uzaktan Zülkarneyn’e görünen Bahr-i Muhît’in bir kısmında güneşin zâhirî gurûbunu görmüş. Veya volkanlı, taşı ve toprağı ve ma‘den sularını karıştırarak fışkıran bir dağın başındaki yeni açılmış ateşli gözünde, semâvâtın gözü olan güneşin gizlendiğini görmüş.” (Lem‘alar, 16. Lem‘a, 108)  

(* ) Bu ayette güneşin batışı esnasında okyanusta ve başka bazı denizlerde meydana gelen manzarayı tasvir eder. Yüce Allah, Zülkarneyn’i yeryüzünde güç, kuvvet, ilim, irfan ve her türlü maddî ve mânevî imkâna sahip bir lider kıldı. Bu imkânlar sayesinde dilediğini elde edebiliyor ve dilediğini yapabiliyordu. O bu imkânları Allah yolunda kullanıyordu. Tefsirlerde nakledildiğine göre Zülkarneyn, batıda Atlas Okyanusu’na kadar gitti. Orada güneşin deniz ufkunda batışını seyretti. Güneş, sislerle kaplı deniz ufkunda, sanki bulanık bir su gözesine veya sıcak su gözesine gömülür gibi batıyordu. Kur’an burada coğrafî ve kozmografik bilgi vermemiş, bakanın ufukta gördüğünü tasvir etmiştir… Ayrıca Klasik (eski) Arapça’da mağrib kelimesinin hem mekânsal anlamı vardır hem de zamansal. Mağrib kelimesinin anlamlarından biri ’’Güneşin batış vakti’’dir.[2] Gelelim tagrubu kelimesine. Eğer Kur’an güneşin çamurlu suya battığını söylemiş olsaydı ’’tagrubu’’ kelimesini kullanmamış olması gerekirdi. Çünkü tagrubu fiziksel bir batmayı ifade eden bir fiil değildir. [2] Güneşin fiziksel olarak çamurlu suya battığını ifade etmek için Arapça’da sadece iki tane seçenek vardır. Bunlar şu şekildedir: -Genel anlamda bir şeyin fiziksel olarak başka şeyin içine girmesi için kullanılan kelime: Dehale: Ali imran suresinin 37. ayetinde bu kelimenin kullanılış örneği: ’’Zekeriya, onun yanına, mâbede her girişinde (dehale) orada bir rızık bulur’’ -Spesifik olarak bir şeyin suda batmasını ifade eden kelime: Garek. Kehf suresinin 71. ayetinde bu fiilin kullanılış örneği:’’içindekilerini batırmak (tugrika) için mi gemiyi deldin’’ … Şimdi sorulması gereken soru şudur: Kur’an eğer öyle söylemiş ise peki bu ayette neden bu iki kelimeden biri kullanılmamıştır? Bu kelimelerin kullanılmamasından Kur’an kesinlikle böyle bir şey ima etmediği anlaşılmaktadır. Son olarak (وجد) vecede kelimesine bakalım. Bu kelimenin klasik Arapçadaki anlamları şu şekildedir: Şahit olmak, algılamak, farketmek, bulmak, yaşamak (tecrübe olarak) Edebi açıdan bu kelime duygusal bağlamda kullanılır. İnsanı duygulandıracak güzel bir şeyi görmek, o şeye şahit olmak gibi. Bu ayette ise Zülkarneyn güneşin batış manzarasına şahit oluyor. Her şey Zülkarneyn’in gözünden anlatıldığı için ve bu ayette güneşin fiziksel olarak çamurlu suya battığı söylenmediği için ayette bilimle çelişen herhangi bir unsur yoktur. İşte, bunun kozmografik bir gerçekliğin tarifinden öte, büyük ihtimalle sisli-puslu bir ufukta batan güneşin çıplak gözle algılanışıyla ilgili bir tasvir olduğu söylenebilir... (er-Râzî, XXI, 142) Çünkü deniz sahilinde güneşin batışı izlendiğinde insanın gözünde sanki suya battığı gibi görülmektedir. Burada da Zülkarneyn’in gözünden bu doğa manzarası tasvir edilmektedir. Eğer bu ayet insan perspektifiyle yazılmış olsaydı ve güneşin gerçekten dünyada bir yerlerde battığı belirtilmek istenseydi, yakıcı ve ateş dolu olduğu bilinen güneşin suya battığında söneceği ihtimali elbette düşünülebilir ve battığı maddenin bulanık suda batmasının mantıksız olabileceği çıkarımı yapılarak böyle bir ayet ortaya konmazdı. وقال الشيخ محمد الأمين الشنقيطي رحمه الله في أضواء البيان: قال ابن كثير -رحمه الله- في تفسيره: وكون من على شاطئ المحيط الغربي يرى الشمس في نظر عينه تسقط في البحر أمر معروف، وعلى هذا التفسير فلا إشكال في الآية، والعلم عند الله تعالى.يحتمل أن يكون ذو القرنين وصل مطلع الشمس عند وقت طلوعها، ووصل مغرب الشمس عند وقت غروبها، كما يحتمل أن يكون جاء في غير ذلك الوقتين واطلع على حال طلوعها وغروبها. ومعنى ( تغرب في عين ، أي : فيما ترى العين لا أن ذلك حقيقة كما نشاهدها في الأرض الملساء كأنها تدخل في الأرض : الأول :أن ذا القرنين لما بلغ موضعها في المغرب ولم يبق بعده شيء من العمارات وجد الشمس كأنها تغرب في عين وهدة مظلمة وإن لم تكن كذلك في الحقيقة كما أن راكب البحر يرى الشمس كأنها تغيب في البحر ، إذا لم ير الشط ، وهي في الحقيقة تغيب وراء البحر ، هذا هو التأويل الذي ذكره أبو علي الجبائي في تفسير لثاني : أن للجانب الغربي من الأرض مساكن يحيط البحر بها ؛ فالناظر إلى الشمس يتخيل كأنها تغيب في تلك البحار ، ولا شك أن البحار الغربية قوية السخونة فهي حامية وهي أيضا حمئة لكثرة ما فيها من الحمأة السوداء والماء (التفسير الكبير ) ( تفسير البحر المحيط ) وقال ابن عباس: ألهمه الله تعالى (بحر العلوم) وقوله : ( وجدها تغرب في عين حمئة ) أي : رأى الشمس في منظره تغرب في البحر المحيط ، وهذا شأن كل من انتهى إلى ساحله ، يراها كأنها تغرب فيه ، وهي لا تفارق الفلك الرابع الذي هي مثبتة فيه لا تفارقه (الرد على شبهة الملحدين في قوله تعالى وجدها تغرب في عين حمئة) التنبيه السادس : قالوا : المراد ب ( العين الحمئة ) البحر المحيط . وتسميته عينا لكونه بالنسبة لعظم قدرته تعالى ، كقطرة . وإن عظم عندنا . قالوا : رأى الشمس في منظره تغرب في البحر . وهذا شأن كل من انتهى إلى ساحله ، يراها كأنها تغرب فيه . وهي لا تفارق فلكها)  

[1] Eshab-ı seferi hazırlamaya başladı.[2] Sıcak, balçığı kokar.[3] Uzaktan böyle hayâl etti, gûya güneş böyle bir pınara batıyordu.[4] Öldürürsün.[5] İrşat ve nasihat edersin. Bu iki hususta muhayyersin.  

28 Buradan anlaşılan, ikbal güneşi batmak üzere olan, yani tarih sahnesinden çekilmeye yüz tutmuş bir kavmin durumunu gösteriyor.  

Bu ifade, güneşin uzun süre batık olduğu Kuzey Kutup Dairesi’ne yakın bir yerleşim yeri olabilir. Burada iki ayette geçen [mağrib] ve [matlı‘] kelimeleri, kalıp itibarıyla güneşin batması yani batık hâlde olması ile güneşin doğmuş hâlde uzun süre görünür hâlini ifade edebilir.  

1 “Güneşin battığı yer”, bakanların ufkun ötesinde güneşin battığını gördükleri yerdir. Bu ise bulunulan yere göre değişir. Ancak bizim, güneşin battığı bu yeri belirlememiz çok güçtür. Buna gerek de yoktur. Çünkü Kur’an yer tespitinde bulunmuyor. En doğrusunu Allah bilir.2 Bu hitâptan Zü’l-Karneyn’e vahiy geldiği ve onun Peygamber olduğu anlaşılabilir. Ancak açıkça peygamber olduğundan bahsedilmediği için Allah’ın sevdiği bir kulu olduğunu da anlamak mümkündür. 3 Allah, Zü’l-Karneyne bu toplum üzerinde her türlü tasarrufta bulunma yetkisini vererek, onu da bu şekilde imtihana tabi tutmuştur.  

84 Yani, yolculuğu sırasında batıya doğru varabileceği en uzak noktaya (Râzî).85 Yahut: “derin, bol bir suya” -ki bu karşılık, pek çok lugatçiye göre (başta Tâcu’l-‘Arûs), birincil anlamı “kaynak/göze” olan ‘ayn sözcüğünün anlamlarından biridir. Tam karşılığı “[güneşi] ... batar buldu (vecedehâ)” olan ama bizim “ona ... dalıyormuş gibi göründü” sözcükleriyle aktardığımız ifadeye gelince, bu hususta bkz. Râzî ve İbni Kesîr, bu müfessirlerin ikisi de bu ifadede güneşin “denize dalıp kaybolması” şeklinde cereyan eden genel göz aldanmasından mülhem bir mecaz karşısında olduğumuza işaret etmektedirler. Râzî, bilimsel bir doğrulukla, bu göz aldanmasının yerin küresel olmasından ileri geldiğini ifade eder. (Burada kaydedilmesi ilginç olacak olan şudur: Râzî’ye göre, bu açıklama daha önce, H. 303 yılında -M. 915 ya da 916- ölen ünlü Mutezilî alim Ebû Ali el-Cubbâ‘î’nin halen kayıp bulunan Kur’an tefsirinde yer almıştır.)86 Bu mümkün iki davranış tarzından birini seçme konusundaki ilahî cevaz, sadece Allah tarafından insana sağlanan irade serbestisinin mecazî ifadesi olmakla kalmayıp, aynı zamanda, maslahata (kamu yararına) uygun olan yolu seçmek durumunda olan yönetici ya da yönetim için meşru istihsân (toplumsal yahut ahlakî öncelik) ilkesini getirmektedir ki bu Zulkarneyn meselinin ilk “dersi”dir.  

[2433] Zımnen: Batıda varabileceği en uzak noktaya... Mağrib, kalıbı gereği üç anlama birden gelebilir: “battığı yer”, “battığı zaman”, batış”. Mana teorik olarak üçüne de muhtemel olabilir. [2434] Burada “kara balçıklı su” anlamına gelen hamietin (Bkz: 15:26), bir kısım kıraat otoriteleri tarafından “kaynar bir su” anlamına gelen hâmiyetin şeklinde de okunmuştur (Taberî). [2435] Yani: “Batar gibi gördü” (Krş: Râzî). [2436] Tefsirlerdeki çoğu problemli birbirini tutmayan rivayetler bir yana, burada, yönetme konusunda insanlıkla yaşıt iki zıt üsluba dikkat çekilmektedir: Zor ve zorbalıkla yönetme; ya da katılımcı ve gönüllülük esasına dayalı güzellikle yönetme. Yani bu temsilî kıssa güç ahlâkı konusunda İlâhî bir uyarı taşımaktadır. Bir sonraki âyet bu anlamı doğrular. Parantez içi açıklamalarımızın gerekçesi budur.  

Müfessirler Zülkarneyn’in dünyanın Batı ucuna, mesela Atlas okyanusuna vardığını düşünmüşlerdir.  

Burada 'ayn, su gözesi, hami'e kara balçık diye tefsîr edilir. Demek ki uzak Batıya kadar giden Zu'l-Karneyn, vardığı Atlas Okyanusu kıyısında Güneşin batışını seyretmiş. Allah'ın büyük ve geniş mülkü karşısında Atlas Okyanusu, kendisine bir su gözesi kadar küçük gelmiş ve Güneş, sislerle kaplı deniz ufkunda, sanki balçıktaki bir su gözesine gömülür gibi görünmüştür.  

[1] Zülkarneyn'in bu âyet-i kerîmede güneşin batdığı yere vusülünün beyân buyurulması coğrafya fennine münâfî değildir. Çünki bu, vicdân-ı İskender'dir. Mağrib-i aksâ'da bir bataklığa kadar gitmiş ve bir kimsenin, deniz kenarında durub da güneşi denize batıyor gördiği gibi, çamura batıyor görmüşdür. Bu mahal Nil'in menba'ı cihetlerinde mevcûd büyük bataklıklardan biri olmak muhtemeldir.  

(11) Âyette geçen ayn sözcüğü hem göz, hem de pınar anlamına gelmektedir. Bu tasvir, Zülkarneyn’in, kıt’aların okyanusa bakan batı sınırına kadar uzandığı ve orada, güneşin puslu ve sıcak sularda, belki de nehrin denize döküldüğü bir yerde batarken bir göz halini alışını seyrettiği izlenimini veriyor. Âyetin devamından da, Zülkarneyn’in âdil bir hükümdar olduğu anlaşılıyor.  

2430 This is the first of the three episodes here mentioned, his expedition to the west. "Reaching the setting of the sun" does not mean the extreme west, for there is no such thing. West and East are relative terms. It means a western expedition terminated by a "spring of murky water." This has puzzled Commentators, and they have understood this to mean the dark, tempestuous sea. If Dhu al Qarnayn is Alexander the Great, the reference is easily understood to be the Lychnitis (now Ochrida), west of Macedonia . It is fed entirely by underground springs in a limestone region, where the water is never very clear. (See Appendix VI at the end of the Surah). 2431 He had great power and great opportunity. He got authority over a turbulent and unruly people. Was he going to be severe with them and chastise them, or was he going to seek peace at any price, i.e., to wink at violence and injustice so long as it did not affect his power? He chose the better course, as described in the next verse. To protect the weak and the innocent, he punished the guilty and the headstrong, but he remembered always that the true Punishment would come in the Hereafter-the true and final justice before the throne of Allah.