Kehf Sûresi 83. Ayet Meali

Zül-karneyn, iki boynuzlu anlamına gelir. Doğuyu, Batıyı fetheden bir peygamber olduğunu söyleyenler bulunduğu gibi adâlet sahibi bir padişah olduğunu söyleyenler de vardır. Başında, boynuza benzer iki çıkıntı bulunduğu, yahut yeryüzünün batısıyla doğusunu zaptettiği için Zül-karneyn dendiği rivâyet edilmiştir. Ana ve baba tarafından soyca yüce bulunduğundan bu adla anılmıştır diyenler de vardır. Zül-karneyn'i, İskender olarak kabul edenler yanılmışlardır. Zül-karneyn hakkında en yeni ve en doğru incelemeyi, Hindistan Maarif veziri Mevlana Ebül-Kelam Azad başarmıştır. Bütün tarihçilerin fikirlerini inceleyen Mevlana Ebül-Kelam Azad, Ahd-i Atıyk'ın Danyal kitabının 8. babında Danyal'ın, rüyasında iki boynuzlu bir koç görüp bunu Med ve Fars hükümetlerini birleştiren İran hükümdarı olarak yorduğunu kaydediyor. Ona göre ibranca "Lokranim" sözünün Arapça’da tam karşılığı "Zül-karneyn" dir. Azra'nın kitabında da İsrailoğullarını tutsaklıktan kurtaran bu hükümdarın adı "Huruş" tarzında geçer (1, 6). Eş'iya'da da 45. babda Kuruş'tan bahsedilir (1). 11. babda Kuruş, "doğudan getirilecek yırtıcı kuş" diye anılır (11). İrmiya'da da yer yer, esaretten kurtuluş anılmaktadır. Kuruş, milattan önce 559. yılda zuhur etmiştir. 544’te Babil'i almış, Yahûdileri, memleketlerine göndermiştir. 519 da ölmüştür. Med ve Fars hükümetlerini birleştirip bir imparatorluk kurması dolayısıyla Kuruş'un heykelinde iki boynuz vardır (Mevlana Ebül-Kelam Azad'ın bu çok değerli incelemesi, Prof, Said Nefisi tarafından Farsça’ya çevrilmiş ve "Zül-Karneyen ya Kuruş-i Kebir" adıyla ve başta Mevlana Ebül-Kelam Azad'ın hal tercümesini muhtevi olarak 1330 hicri şemsi yılında Tahran’da basılmıştır). Mısır'da Zevs Amon, iki boynuzlu bir koç şeklinde temsil edilen bir ilahtır. Amon, koç demektir. Zül-karneyn'e İskender denmesi belki buraya bağlıdır. Çünkü İskender, Zevs'in oğludur. Zevs, ziya şeklinde anasına yaklaşmış ve anası bu sûretle gebe kalıp İskender’i doğurmuştur (Prof, H. Ritter'in ders takrirlerinden).  

[303] Zülkarnenyn ve Ye’cûc-Me’cûc hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XII, 40-57; Ye’cûc-Me’cûc için ayrıca bk. XII, 516-520.  

Bu ayetten itibaren Zülkarneyn kıssası anlatılmaktadır. Buradaki anlatıma göre Zülkarneyn, Allah’ın lütfuyla kendisine verilen büyük güç ve geniş imkânlar sayesinde dünyanın doğusuna ve batısına iki sefer düzenlemiştir. Batı istikametindeki seferinde karşılaştığı zalim ve müşrik bir halka Allah’a karşı sorumluluk bilinciyle yaşama konusunda manevi ve ahlâkî anlamda bir tebliğde bulunmuştur. Ardından bu defa doğu istikametinde farklı bir sefere çıkmış ve bu sefer sırasında kendilerini güneşten koruyacak giyim-kuşamları ve evleri dahi olmayan başka bir milletle karşılaşmış ve onlara ilahi hakikatleri anlatmıştır. Daha sonra da farklı bir istikamete doğru sefere çıkmış bu defa Ye’cûc ve Me’cûc diye anılan fesatçı ve saldırgan bir kavimden şikâyetçi olan bir toplumla karşılaşmış, onların isteği üzerine Ye’cûc ve Me’cûc’e karşı bölgedeki bir geçide demir kütleler ve bakırı eritmek suretiyle sağlam bir set inşa etmiştir. Bu set sayesinde o toplum Ye’cûc ve Me’cûc’ün saldırısından kendilerini korumuştur.  

 Âyette, müşriklerin veya yahudilerin, hakkında soru sorduğu belirtilen Zülkarneyn’in kim olduğu kesin olarak bilinmemektedir. Beyzâvî tefsirinde bunun Büyük İskender olduğu, peygamberliği kesin olmamakla beraber, iyi bir mümin olduğu konusunda ittifak bulunduğu zikredilmekte; «cihan hakimiyetine ulaşmış olduğundan veya İran ve Roma imparatoru olduğundan ya da, bir yiğitlik simgesi olmak üzere tacında iki boynuz bulunduğundan» kendisine Zülkarneyn denildiği belirtilmekte ise de, bu görüş bir kısım tefsirciler tarafından fazla tasvip görmemiştir. Burada sözü edilen kişi Allah’ın kitabına mazhar olduğuna göre Kral İskender’den daha önce gelmiş bir peygamber olması ihtimali kuvvet kazanmaktadır.  

Hz. Zu’l-Karneyn’in peygamber mi yoksa veli bir zât mı olduğu ihtilaflıdır.  

1- Zu'l-Karneyn sözcüğü iki boynuzlu demektir. Zu'l-Karneyn'in kim olduğu konusunda Kur'an bir bilgi vermemektedir.  

(2)“Ehl-i tahkīkin (hakīkati araştıran âlimlerin) beyânına göre, hem ‘Zülkarneyn’ ünvânının işâretiyle, Yemen pâdişahlarının ‘Zülyezen’ gibi ‘zü’ kelimesiyle başlayan isimleri bulunduğundan bu Zülkarneyn, İskender-i Rûmî değildir. Belki Yemen pâdişahlarından birisidir ki, Hz. İbrâhîm Aleyhisselâm'ın zamânında bulunmuş ve Hz. Hızır (as)’dan ders almıştır. İskender-i Rûmî ise Mîlad’dan takrîben (yaklaşık) üç yüz sene evvel gelmiş, Aristo’dan ders almıştır. Târîh-i beşerî (insanlık târîhi) muntazam sûrette üç bin seneye kadar gidiyor.” (Lem‘alar, 16. Lem‘a, 110)  

(*) Ayet, Zülkarneyn’in şahsı, yaşadığı dönemi ve yeri hakkında herhangi bir açıklamada bulunmuyor. Bu belirsizlik, Kur’an’da yer alan kıssaların değişmez özelliğidir. Çünkü Kur’an’da yer alan kıssaların asıl amacı, tarihi tespit değildir. Amaç, kıssadan yararlı sonuç çıkarmaktır. Çoğu zaman da yer ve zaman tespitine gerek kalmadan kıssalardan istenen sonuç çıkarılabilir. (K. Çelik Meali 83. Ayet Açıklaması) Her ne kadar Zülkarneyn’in Akad Kralı Naram-Sin olduğunu söyleyenler olursa da, birçok kaynağa göre Naram- Sin’in kendini ilah olarak ilan etmesi sebebiyle onun muvahhid, adil ve salih biri olan Zülkarneyn olması mümkün görülmemektedir… Özellikle Ebü’l-Kelâm Âzâd, Koreş isminde ısrar etmiştir. Son dönemde Mevdûdî, Derveze, Tabâtabâî, Şîrâzî gibi birçok müfessir tarafından da tercih edilen bu son görüşün en önemli delillerinden biri, Zülkarneyn kıssasının nüzûl sebebiyle ilgili rivayetlere konu olan soruların yahudiler mârifetiyle sorulması, dolayısıyla kıssanın kahramanının bu yahudilerce bilinen ve önemsenen bir kişilik olmasıdır. Bu açıdan bakıldığında Zülkarneyn’in Büyük Koreş olması ihtimali güç kazanmaktadır. Çünkü bu hükümdar yahudi tarihinde çok önemli bir yere sahiptir. Genellikle monoteist ve Zerdüştî olduğu kabul edilen Koreş milâttan önce 539’da Bâbil Krallığı’nı yıkarak yahudilerin buradaki esaretine son vermiş, ardından yayımladığı bir fermanla onların Kudüs’e dönmelerine ve dinî inançlarını özgürce yaşamalarına izin vermiştir (II. Tarihler, 36/22-23; Ezra, 1/1-4; 6/3-5). Bu sebeple Koreş, Eski Ahid’de Rab Yahve’nin çobanı ve mesîhi gibi yüceltici sıfatlarla zikredilmiş (İşaya, 44/28; 45/1), bilhassa İşaya kitabının 45. bölümünde birçok ilâhî vaade mazhar olan bir şahsiyet şeklinde takdim edilmiş (İşaya, 45/1-6) ve yahudi halk inancında kurtarıcı mesîh olarak görülmüştür. Ezra kitabının şiirsel yorumu niteliğindeki Ezrânâme’de Koreş’in doğumu Tanrı’nın bir armağanı olarak zikredilmiş, ayrıca İsrâil peygamberleri ve kralları ile aynı konumda bulunduğu, gerek adaleti gerek kahramanlığıyla diğer krallar arasında eşsiz olduğu belirtilmiştir (EIr., IX, 131). Ebü’l-Kelâm Âzâd’a göre Zülkarneyn’in büyük Koreş olduğunu gösteren bir diğer delil, Daniel’in rü’yetindeki iki uzun boynuzlu koç imgesinin Med ve Pers krallıklarını birleştiren kişi olarak yorumlanması ve tarihte bu iki krallığı birleştiren kişinin de Koreş olmasıdır. Ayrıca arkeolojik kazılarda İstahr şehrinde bulunan ve Koreş’e ait olduğu kabul edilen heykelin baş kısmında iki boynuz kabartması yer almaktadır. Öte yandan Koreş’in doğuya ve batıya seferler düzenlediği, batı seferinde Lidyalılar’ı mağlûp ederek Ege denizine kadar ilerlediği, doğu seferinde ülkesinin sınırlarını güneydoğu ve Orta Asya’ya kadar genişlettiği, kuzeyde ise İskitler/Sakalar üzerine seferler tertip ettiği bilinmektedir (Ebü’l-Kelâm Âzâd, S̱eḳāfetü’l-Hind, I/1 [1950], s. 60-62, 71; I/3, s. 26-27, 32). Bütün bunların yanında Kafkasya bölgesinde Viladikafkas’ı Tiflis’e bağlayan yol üzerindeki Daryal Geçidi eski Ermeni kitâbelerinde Koreş Geçidi adıyla anılmaktaydı (Şîrâzî, VII, 589). (Zülkarneyn TDV. İslam Ansiklopedisi) …Ayrıca Dr. Abdulhalim Hızır, üzerinde seddin yapıldığı kafkas dağlarının yapısını anlatarak şöyle der: "Kafkas dağlan sıralar oluşturur, çok yüksektir, aşılması zordur, bir boğaz dışında geçit vermez. O da ortadaki Daryal geçididir. Terk/Türk nehrinin kollarından biri bu boğazda akmaktadır. Dağlar doğuda Hazar denizinin dalgalarına ve batıda Karadenizin sularına değecek kadar uzanırlar. Sıra dağların uzunluğu 1200 km. kadardır. Bütün Avrupanın en yüksek dağlarıdır. Daryal boğazı dışında aşılmaları mümkün değildir."[311] (Yavuz Tellioğlu: PERS KRALI KURUŞ Zulkarneyn Gomer, Javan ...) bkz: وهناك قول قاله العلامة الهندي أبو الكلام زاده وهو أنه غورش الفارسي الذي أنقذ بني إسرائيل من أسرهم في بابل، فقد وصف في التوراة التي بأيدينا في سفر دنيال وغيره بأنه لقب " ذو القرنين " لعظيم قوته واتساع ملكه وقوة سلطانه ويقرب هذا أنه ينطبق عليه الوصف المذكور في القرآن، وأن السؤال كما جاء في القرآن الكريم منبعث من اليهود (زهرة التفاسير)  

[4] Zülkarneyın Âli Hamir'dendir, ismi Saap'tır, doğrusu budur. Diğer rivayetler vahidir. İskender bu değildir, Zülkarneyn'in nübüvvetinde ihtilâf olunmuştur.  

26 Zülkarneyn, “iki boynuz sahibi” demektir. Boynuz sembolik olarak güç ve kudreti temsil ettiğine göre iki güç sahibi demek olur. Ayrıca, çoğulu “kurûn” gelir. O da çağlar, asırlar, dönemler anlamındadır.  

(Ayet, Zülkarneyn’in şahsı, yaşadığı dönemi ve yeri hakkında herhangi bir açıklamada bulunmuyor. Bu belirsizlik, Kur’an’da yer alan kıssaların değişmez özelliğidir. Çünkü Kur’an’da yer alan kıssaların asıl amacı, tarihi tespit değildir. Amaç, kıssadan yararlı sonuç çıkarmaktır. Çoğu zaman da yer ve zaman tespitine gerek kalmadan kıssalardan istenen sonuç çıkarılabilir.)  

Zülkarneyn’in kim olduğu konusunda çeşitli görüşler vardır. Bu çerçevede onun Makedonya kralı Büyük İskender veya Yemen’deki Himyer krallarından biri olduğu ifade edildiği gibi çift boynuzlu yani güçlü iktidara sahip bir kişi olduğu da ifade edilmektedir.  

1 Zü’l Karneyn: Karn; boynuz, asır, şakak, erkeklerin perçemi ve bir toplumun başında olan efendisi anlamlarına gelir. Zü: sahip demektir. Bu şahıs hakkında çoğunluğu israiliyyat kaynaklı birbirini tutmayan çok çeşitli rivâyetler varsa da Kur’an’dan anlaşılacağı üzere, “yeryüzünün doğusuna ve batısına sahip olan cihangir” bir kul olması en uygunudur. Ama yine de en doğrusu bu şahıs, Allah’ın hakkında bize bu kadar bilgi verdiği, salih bir kuludur.  

81 Lafzen, “ondan bir hatıra [ya da bir “bahis”] nakledeceğim size” -yani hatırlanmaya, bahsedilmeye değer bir şey; kanaatimizce, bu ifade müteakip kıssanın temsîlî karakterini ve Hz. Musa ile bilge kişi hakkında anlatılan mesel gibi, temel birkaç manevî/ruhanî gerçeğin ortaya konmasına matuf olduğunu işaret etmektedir -karn sözcüğü hem “boynuz”, hem de “nesil”, “devir”, “çağ” ya da “yüzyıl” gibi anlamlar taşıdığına göre, Zulkarneyn tabiri “İki Boynuzlu Adam” yahut “İki Çağın/Devrin Adamı” demektir. Klasik müfessirler bu anlamlardan ilkine (“İki Boynuzlu Adam”) temayül göstermektedirler; Kur’an’ın kendisi bu yolda kesin bir destek sağlamasa da, öyle görünüyor ki, bu tercihlerinde “boynuz” imajının kadîm Orta-Doğu kültüründe taşıdığı kudret ve iktidar çağrışımları rol oynamıştır. Aslında, karn terimi ve onun çoğulu kurûn sözcüğü, bu surenin 83, 86 ve 94. ayetlerinde geçen Zulkarneyn terkibi dışında, Kur’an’da tam yirmi kere geçmekte ve bütün bu yerlerde hep, bir devirde yaşayan ya da belli bir uygarlığa mensup olan insanlar, yani “nesil/kuşak” anlamını taşımaktadır. Bununla birlikte, Zulkarneyn tabiri güçlü ve adil bir hükümdarın niteliklerini ifade için kullanıldığına göre, Araplar tarafından çok eski çağlardan beri bilinen ve Arap dilinde İslam’dan çok önce deyimsel anlamıyla kullanılmaya başlanan bu tabirin yukarıda sözü edilen kadîm sembolik anlamın bir yankısı olduğunu söylemek mümkündür. Buradaki Kur’ânî temsîlin çerçevesi içinde “iki boynuz” tabiri, Zulkarneyn sıfatıyla anılan kişiye bahşedildiği ifade edilen iki güç ve iktidar kaynağını, yani, hükümdarlık kudreti ve itibarını ve Allah’a inanmanın kazandırdığı manevî/ruhanî gücü ifade ediyor olabilir. Bu son husus oldukça önemlidir -çünkü Kur’an’ın sözkonusu bu kişinin Allah’a olan imanına dikkat çekmesi, çoğu müfessirin yaptığı gibi, Zulkarneyn’in Büyük İskender’le (ki bazı paralarda onun iki boynuzlu portresiyle resmedildiği görülmüştür) yahut Yemen’deki İslam öncesi Himyerî Krallarından biriyle özdeşleştirilmesini imkansız kılmaktadır. Bütün bu tarihî şahsiyetlerin putperest oldukları, çok-tanrılı kültlere bağlı oldukları bilinen bir gerçektir; oysa Kur’an’da sözü edilen Zulkarneyn, Allah’ın birliğine yakînen inanan biri olarak karşımıza çıkmaktadır: Zaten, Kur’ânî temsîle derinliğini kazandıran da onun bu yanıdır. Dolayısıyla, buradan, Kur’an’da bahsi geçen Zulkarneyn’in tarihî ya da menkıbevî bir kişilik olmadığı ve onunla ilgili anlatımın da, dünyevî güç ve iktidar problemi çerçevesinde iman ve ahlaka ilişkin temsîlî bir söylem îrad etme amacına matuf olduğu sonucunu çıkarabiliriz (bkz. bu sure için yazılan giriş notunun son pasajı).  

[2428] Bu meselimsi kıssada anlatılan Zülkarneyn’in tarihsel kimliği hakkında tefsirlerimizde hayli farklı ve çeşitli anlatımlar yer almıştır. Araplar tarafından bilinen çok eski çağlarda yaşamış bir cihangir olabilir. Makedonyalı İskender ya da Himyer krallarından biri olma ihtimali oldukça zayıf görünüyor. Aslında kıssanın tümünün ana fikri olan zıtların içtiması ve eşyanın çift boyutluluğu özelinde “çift boynuzlu” anlamı da bir yere oturmaktadır: İktidarın bilgi ve güçten oluşan çift boyutlu karakteri. Zira Zülkarneyn bir isim değil sıfattır. “Çift boynuz” ile, batı ve doğu gibi “iki coğrafya” veya “iki çağ” da kastedilmiş olabilir. Sûrenin son âyeti ışığında, aktarılan beş kıssa/mesel üzerinden hayat, servet, makam-mevki, bilgi ve iktidarın göreceliği ve geçiciliği hakikati işlenmektedir. [2429] Tilâvet, kırâetten farklı olarak “bir şeyi geldiği gibi yansıtmak” demektir. Genellikle tilâvette aktarıcı pasif konumdadır. Bu nedenle etlû fiilini “aktarayım” şeklinde karşıladık.  

Zülkarneyn, anlamı ve kapsamı geniş olan bir kelimedir. Zülcenaheyn vasfına benzer, “iki kanatlı” yani işin çeşitli yönlerine vâkıf, mükemmel demektir. Karn: asır, boynuz, aynı zamanda yaşayan topluluk, güneş kursu, bir toplumun başı, efendisi gibi anlamlara gelir. Görünene ve görünmeyene sahip, dünyanın doğusuna da batısına da sahip, dolayısıyla cihangir mânaları da mümkündür. Tefsirlerde daha çok cihan fatihlerinden Makedonya kralı Büyük İskender (M.Ö. 324) üzerinde durulsa da, onun bazı vasıfları Kur’ân’da bildirilen Zülkarneyn’e uymamaktadır.Daha önce yaşayan İran kralı Büyük Dariyus (M.Ö. 521) olma ihtimali de vardır; zira o da, zamanında meskûn dünyanın büyük kısmını ele geçirmiş, İsrailoğullarını da Babil esaretinden serbest bırakmış, dine bağlı olduğu bildirilen bir hükümdardı. Zülkarneyn vasfı KM, Daniel, 8,3.20 ile de irtibatlandırılmaktadır.Ashab-ı kehf, Hızır ve Zülkarneyn gibi gizemli konularla dolu olan bu kutlu sûrenin atmosferinde başka çok ihtimaller de bulunabilir. Doğruyu bütün yönleriyle bilmek, Allah Teâlâya mahsustur.  

Burada anılan Zu'l-Karneyn'in, kimliği tam olarak belli değildir. Bunun, Mekadonya kralı Büyük İskender olduğu en kuvvetli görüş kabul edilir ise de Büyük İskender, âyetlerde anlatılan niteliği taşımaz. Karn: Çağ, boynuz, hükümdar... anlamlarına gelir. Zu'l-Karneyn, iki çağ veya iki boynuz sâhibi demektir. İskender, dünyânın batısını, doğusunu dolaştığından kendisine doğunun ve batının hâkimi anlamında Zu'l-Karneyn denmiştir. Diğer bir görüşe göre de Karn, nesil demektir. İskender zamanında iki nesil ortadan kalktığından kendisine, bu unvân verilmiştir. Başka bir görüşe göre de İskender'in iki küçük boynuzu varmış. Onun için kendisine Zu'l-Karneyn (iki boynuzlu) denmiş. Kitab-ı Mukaddes'in Daniel Sifri (8/3-20)de peygamber Daniel'in, ru'yâda iki boynuzlu, batıya, kuzeye ve güneye tos vurup bütün hayvanları kaçıran bir koç gördüğü, bunun Media ve Fars kralları olduğu, sonra batıdan gelen tek boynuzlu bir ergecin, bu koçu vurup çiğnediği anlatılır. Zu'l-Karneyn'in, Daniel Sifrinde, iki boynuzlu koç diye işâret edilen Fars kralı I. Dârâ olması da muhtemeldir, fakat kesin değildir. Çünkü Kur'ân'da geçen Zu'l-Karneyn, peygamber olmasa dahi olgun bir velî ve cihangîr bir hükümdardır.  

[2] Zülkarneyn İskender-i Rûmî denilen melik olub Hind'i, Çîn'i, Şimâlî Afrika'yı zabt ve teshîr itmişdi. Zülkarneyn (iki boynuzlı) denilmesi Rum ve Fars memleketine hükümdâr oldığı veyâhud mülkünün şark ve garbda olması veyâhud başına giydiği tacda iki boynuz gibi şeyler bulunması idi. Bu son rivâyet sıhhate daha yakındır.  

(9) Zülkarneyn hakkında da pek çok hikâyeler anlatılmış, tahminler yürütülmüş, senaryolar üretilmiştir. Ancak Kur’ân’ın bu konuya yaklaşımı dikkatten uzak tutulmamalıdır. Peygamberimize Zülkarneyn hakkında soru sorulmuş; bunun üzerine, takip eden âyetlerde geçen şeyler anlatılmıştır. Bu, “Sizin için gerekli ve yararlı olan bilgi buradadır” anlamını taşır. Sahih hadislerde de Zülkarneyn konusunda bundan ötede bir ayrıntı bulunmamaktadır. Onun için, dikkatleri ayrıntılarla dağıtacak yerde, mesajın aslını kavramak ve ibret alınacak yerler üzerinde yoğunlaşmak doğru olur. Şunu da unutmamak gerekir ki, Kur’ân’ın kıssalarında geçen şahıslar ve olaylar, sürüp giden bir hayattan alınmış kesitlerdir; bunların her zaman, her yerde misalleri bulunur. Kıssaların derslerini kendi zamanımıza uygulamak ve kendi hayatımıza geçirebilmek için, hadiselere böyle geniş bir açıdan bakmak gerekir. Çok fazla ayrıntıya girilmemesinin, Zülkarneyn vak’asında olduğu gibi bazan kişilerin açıkça belirtilmemesinin ardında da böyle bir hikmet saklıdır.  

2428 Literally, "the Two-horned One", the King with the Two Horns, or the Lord of the Two Epochs. Who was he? In what age, and where did he live? The Qur'an gives us no material on which we can base a positive answer. Nor is it necessary to find an answer, as the story is treated as a Parable. Popular opinion identifies Dhu al Qarnayn with Alexander the Great. An alternative suggestion is an ancient Persian King, or a prehistoric Himyarite King. See a brief account of the controversy in Appendix VI printed at the end of this Surah. Dhu al Qarnayn was a most powerful king, but it was Allah, Who, in His universal Plan, gave him power and provided him with the ways and means for his great work. His sway extended over East and West, and over people of diverse civilisations. He was just and righteous, not selfish or grasping. He protected the weak and punished the unlawful arid the turbulent. Three of his expeditions are described in the text, each embodying a great ethical idea involved in the possession of kingship or power.