Kehf Sûresi 50. Ayet Meali

Kur’ân'ın birçok âyetlerinde meleklerle berâber anılan Şeytan'ın, cin taifesinden olduğu, cins bakımından melek olmadığı bildirilmektedir. Cin, Arapçada bir şeyi duyurmayacak derecede örtmek anlamına gelir. Geceleyin, hiçbir şey görülmediği için "cennel leyl", gece karanlığı çöktü denir. Cennet, ağaçlarla, dallarla, yapraklarla toprağı örten bahçe anlamınadır. Ana karnında olduğu için görünmeyen çocuğa cenin, insanı örten, düşmandan gizleyen kalkana cünne denir ki bu sözler, hep aynı köktendir. Cin, duyguyla anlamamıza imkan bulunmayan ruhani yaratıklar demektir. Bu bakımdan meleklerle Şeytanlar da bu yaratıklardandır. Ancak her melek cindir, fakat her cin, yani göze görünmeyen ruhani yaratık, melek değildir. Araplar, deliliği cinlerin yaptığını sanırlardı. Delilik ve deli anlamına gelen cinnet ve mecnun sözleri, bu kanaatten doğan sözlerdir (al-Müfredat, 97-98).  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2/34; 7/12; 15/28-39.  

Bkz. 2/34 ve dipnotu, 7/12, 15/28-39, 17/61, 20/116, 38/76  

1- Saygı gösterip, değerini takdir edin.  

(*) Allah’ın meleklere “Âdem’e secde edin!” buyruğuyla hitab ettiği bu çok tekrarlanan temsîle ilişkin kısa atıf, yukarıdaki anlam örgüsü içinde, insanın fıtrî kavramsal düşünme yeteneğine ve buna bağlı olarak doğruyla eğri arasında seçim yapma gücüne ve yükümlülüğüne dikkat çekmek içindir. İnsanın ahlakî planda bilerek yanlış bir yol tutması -ki önceki pasajlar bundan söz etmektedir- hemen her zaman onun dünya hayatının cazibesine kendini fazla kaptırmasından ileri geldiğine göre, burada Şeytan’ın (yahut İblis’in), insanı ahlakî endişelerden koparmak ve böylece onun manevî/ruhanî yıkımını hazırlamak için insanda kötüye kullandığı tarafın işte bu kendini kaptırma zaafı olduğuna dikkat çekilmektedir. (M. Esed. 50. Ayet Açıklaması) İblis meleklerle beraber bulunduğundan istisna ediliyor. Melekler yaratılış icabı Allah’a itaatsizlik edemezler, İblis’te ise irade bulunduğundan tercihte bulunup itaat dışına çıktı. Ayrıca iblisin melek olmayıp cinlerden olduğu burada net bir şekilde ifâde edilmektedir. Cin, duyguyla anlamamıza ve gözle görmemize imkân bulunmayan ruhani yaratıklar demektir. Ayrıca ayetteki “Yalnız İblis secde etmedi” anlamında yapılan istisna, hem muttasıl hem de munkatı olabilir. 1) Eğer buradaki istisna, muttasıl istisna olarak kabul edilirse, o zaman tağlib sanatına bir örnek olabilir. Nitekim bazı müfessirler, bu istisnayı muttasıl istisna olarak görmüşlerdir. Onlara göre İblis binlerce melek içerisinde tek kalmış bir cindir. Bu sebeple, tağlîb kullanımı gereği önce “secde ettiler’’ ”denilmiş, ardından da tek bir şeyin istisnası kabilinden olmak üzere İblis istisna edilmiştir… (Zemahşeri, Bakara 34. Ayetin tefsiri) Arapçada kullanılan edebî sanatlardan biri de tağlib sanatıdır. Tağlib, bir şeyi öne çıkarıp (başkalarına galip sayıp) çoğul kalıbıyla anarak diğerlerini de kastetmektir. Demek ki bu ayette “ifadenin çoğunluğa göre düzenlenmesi’’ anlamına gelen “tağlib” kuralına uygun bir üslup kullanılmıştır. Bkz: (Kılavuz, Ahmet Saim, Günlük Yaşayış Ansiklopedisi, Şeytan Mad., IV, 1868). 2) Bu istisnanın munkatı istisna olarak düşünülmesi de mümkündür. Bu durumda, bir toplulukla beraber bulunan, fakat onların cinsinden, türünden olmayan varlıklar için de istisna ifadesi kullanıldığı (istisna-i munkatı’), mesela,“Koyun sürüsü geldi ancak çoban gelmedi.”denilebildiği gibi bir durum söz konusudur. Bu cümlede çoban, koyun sürüsünden istisna edilmiştir denilerek, onun koyun cinsinden olduğu söylenemez. Aynen bunun gibi, İblis meleklerden istisna edilmiştir denilerek, onun melek cinsinden olduğu söylenemez. (Heyet, Kur’an Yolu, 1/106 283 Razi, Mefatihu’l-gayb, 2/340-341.) Ayrıca bu vb. ayetlerde ‘’Âdem için secde edin’’ şeklindeki mesajdan kasıt, onun üstün ve değerli bir varlık olarak yaratılmasına rağmen, yine secde onu o şekilde yaratan Allah’adır, bir yaratık olan Âdem’e değil. Konuyla ilgili detaylı bilgi için Bakara-34. ayetin açıklamasına bkz:  

[17] Cin: kelime olarak bilinmeyen tanınmayan varlıklar için belgisiz sıfat olarak kullanılır. Bu ayette de “İblis meleklerin içinde herhangi bir özelliği olmayan sıradan bir melekti. Allah’ın emrine karşı çıkışıyla, tanınan isyankâr bir melek olarak özelleşti” anlamındadır.  

İblis’in secde etmemesiyle ilgili bkz. Bakara 2:34, dipnot 3.,Cinler ve dolayısıyla İblis ateşten yaratıldığı için (A‘râf 7:12; Hicr 15:27, Sâd 38:76; Rahmân 55:15), onların melek kapsamında sayılmasının doğru olamayacağı düşüncesindeyiz. İblis’in aslında Azâzîl adında çok bilgili bir melek olduğu, cennet bekçiliği yaptığı, bilgisi nedeniyle kibirlendiği şeklindeki kabulün Kur’an’dan delili yoktur; aksine, bu görüş bu ayete de açıkça aykırıdır. Kur’an’da meleklerin Yüce Allah’a ibadette hiçbir şekilde kibre girmedikleri, kendilerine emredileni aynen uyguladıkları En‘âm 6:61, Nahl 16:50, Meryem 19:64, Enbiyâ 21:27 ve Tahrîm 66:6’da apaçık bir şekilde dile getirilmektedir.  

1 Şeytanların ilki olan iblisin melek olmayıp cinlerden olduğu burada net bir şekilde ifâde edilmektedir. İblis için Bk. (Bakara: 34, A’raf: 11, Hicr: 31, İsrâ: 61, Sa’d: 74-76)  

52 Allah’ın meleklere “Âdem’e secde edin!” buyruğuyla hitab ettiği bu çok tekrarlanan temsîle ilişkin kısa atıf, yukarıdaki anlam örgüsü içinde, insanın fıtrî kavramsal düşünme yeteneğine (bkz. 2:31-34 ve ilgili notlar) ve buna bağlı olarak doğruyla eğri arasında seçim yapma gücüne ve yükümlülüğüne dikkat çekmek içindir. İnsanın ahlakî planda bilerek yanlış bir yol tutması -ki önceki pasajlar bundan söz etmektedir- hemen her zaman onun dünya hayatının cazibesine kendini fazla kaptırmasından ileri geldiğine göre, burada Şeytan’ın (yahut İblis’in), insanı ahlakî endişelerden koparmak ve böylece onun manevî/ruhanî yıkımını hazırlamak için insanda kötüye kullandığı tarafın işte bu kendini kaptırma zaafı olduğuna dikkat çekilmektedir53 Burada melekler kasdediliyor (bkz. Ek III).54 Lafzen, “onun soyundan gelenleri” -onun peşinden gidenler, ona uyanlar anlamında kullanılan mecazî bir ifade.55 Lafzen, “zalimler için”. Şeytan’ın Allah’a karşı sembolik “başkaldırısı” hk. bkz. 2:34, 26. not ve 15:41, 31. not.  

[2403] Çevirimizin gerekçesi için bkz: 2:34, not 56-57. Âdem-İblis kıssasının ana fikri de sûrede yer alan diğer kıssa ve meseller gibi iyi ve kötünün mahiyetine dairdir. Nasıl ki gündüz gecesiz, bahar kışsız, gül dikensiz değilse, iyi de kötüsüz değildir. Kur’an’da kötülük odağı, Allah’la ilişkisinin anlatıldığı yerlerde İblis, Âdem’le ilişkisinin anlatıldığı yerlerde şeytan olarak anılır (81:25 ve 2:34, ilgili notlar).  

İblis meleklerle beraber bulunduğundan istisna ediliyor. Melekler yaratılış icabı Allah’a isyan edemezler, İblis’te ise irade bulunduğundan tercihte bulunup itaat dışına çıktı.  

[*] ... "Halbuki o da o cinlerden idi ama Rabbinin emrinden çıktı." ayetini doğru anlamak için: "Rabbinin emrinden çıkmayan cinler hangileriydi?" diye sormak gerekir. Bunun tek cevabı "melekler" olur. O zaman, meleklerin cinlerden olmadığı, sorumsuz varlıklar olduğu ve günah işleyemeyeceği şeklindeki algı yönetiminin önü kesilir. Burada emirden çıkan meleğin adı İblis'tir. İblis, meleklerden olmasaydı secdeden sorumlu tutulamazdı. Secde etmemesinin sebebi kendini büyük görüp direnmesidir. (Bkz. Bakara 2/34) Bu suçu hangi melek işlese aynı cezaya çarptırılır. İlgili âyetler şöyledir: "Mesih, Allah'a kul olmaktan geri durmaz. Mukarreb (Allah'a akın) melekler de öyledir. Kim O'na kulluktan geri durur da büyüklük taslarsa (bilmeli ki) Allah, onların hepsini huzuruna toplayacaktır. İnanıp güvenen ve iyi işler yapanlara hem ücretlerini tastamam verecek hem de ikramda bulunacaktır. Kul olmayı kendine yakıştıramayıp büyüklük taslayanları da acıklı bir azaba çarptıracaktır. Onlar, kendileri için Allah ile aralarına girecek ne bir dost (veli) ne de yardımcı bulacaklardır." (Nisa 4/172-173)  

2392 Cf. 2:34, where the story is told of the fall of mankind through Adam. Here the point is referred to in order to bring home the individual responsibility of the erring soul. Iblis is your enemy: you have been told his history; will you prefer to go to him rather than to the merciful Allah, your Creator and Cherisher? What a false exchange you would make!' 2393 Cf. 6:100, n. 929. 2394 Satan's progeny, we need not take the epithet only in a literal sense. All his followers are also his progeny. (R). 2395 Out of the limited free-will that man has, if he were to choose Evil instead of Good, Satan instead of Allah, what a dreadful choice it would be! It would really be an evil exchange. For man is Allah's creature, cared for and cherished by Him. He abandons his Cherisher to become the slave of his enemy!