Kasas Sûresi 38. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 26/29; 43/54; 79/23-24.  

(*) Firavunun başbakanı.  

Firavunun yüksek bir kule inşa ettirmek istemesi, Hz. Musa ve onun anlattıkları ile bir istihza olduğu gibi, köleleştirdiği zavallı halkına, Musa’nın tanrısının yeryüzüne değil gökyüzüne egemen olduğunu ve yeryüzünün hâkimiyetinin kendisine ait olduğunu anlatmak içindi. Gerçi Firavunun tanrı olmadığını kendisi de zavallı halkı da biliyordu ama tuğyan içindeki zorba düzeninin bozulmasını istemiyordu. Ve hükmettiği insanların tek sorumlusunun kendisi olduğunu iddia ediyordu. Nitekim Nâziât 79/24 ayetinde buyrulduğu gibi (Firavun toplumuna;) “Ben, sizin en yüce Rabbinizim!” diyordu.  

Mûsâ [aleyhisselâm], Firavun ve adamlarına, Allah’tan başka hiçbir ilâhın olmadığını tebliğ etti. Onlara Allah Teâlâ’nın hükümlerini bildirdi, ancak hiçbir zaman, Allah Teâlâ’ya mekân isnat etmedi, “Rabbim semâda” demedi. Firavun kendi sapık görüşü doğrultusunda, ahmakça hareket ederek zaman ve mekândan münezzeh olan Allah’ı, semâda zannetti de veziri Hâmân’a göklere çıkmak üzere kendisi için yüksek bir kule yaptırmasını emretti.  

1- Halkın ileri gelenleri, imtiyaz sahibi seçkinleri. Din adamları/ruhban sınıfı. 2- İfade sözcük anlamı ile böyle olmakla birlikte Mısır firavunlarının ahirete inanan kimseler oldukları dikkate alındığında; buradaki “ilahlık”, anlam olarak Firavun'un kendisini Mısır halkının ilahlarının temsilcisi olarak gördüğü anlamına gelmektedir. 3- Tuğla yap. 4- Kesinlikle biliyorum. Zan, sözcük olarak tahmin, sanı anlamında değil; cahiliye toplumunda kesinlik ifade eden; tecrübe ve gözlemle elde edilmiş bilgi anlamında kullanılan bir sözcüktü.  

(1)“Αcâz-ı Kur’ânî o derece câmi‘ ve hârıktır (çok güzellikleri toplayıcı ve hârikadır), dikkat edilse görünüyor ki: Bazen bir denizi bir ibrikte gösteriyor gibi pek geniş ve çok uzun ve küllî (büyük) düsturları ve umum kānunları, basit ve âmî fehimlere (basit anlayışlara) merhameten basit bir cüz’üyle, husûsî bir hâdise ile gösteriyor. (...) Meselâ: ياَهاَماَنُ ابْنِ ل۪ي صَرْحاً Fir‘avun, vezîrine (Hâmân’a) emreder ki: ‘Bana yüksek bir kule yap, semâvâtın (gökyüzünün) hâlini rasad edip (gözleyip) bakacağım. Semânın gidişâtından, acabâ Mûsâ (as)’ın da‘vâ ettiği gibi semâda tasarruf eden (hükmeden) bir İlâh var mıdır?’ İşte صَرْحاً [bir kule] kelimesiyle ve şu cüz’î (küçük) hâdise ile, dağsız bir çölde olduğundan dağları arzulayan ve Hâlık’ı (yaratıcıyı) tanımadığından tabîatperest (tabîatçı) olup rubûbiyet (rab olmayı) da‘vâ eden ve âsâr-ı ceberutlarını (kibirli eserlerini) göstermekle ibkā-yı nâm eden (nâm salan), şöhretperest olup dağ-misâl meşhur ehrâmları (piramitleri) binâ eden ve sihir ve tenâsühe kāil olup (öldükten sonra rûhun başka bir bedende tekrar dünyaya geleceğine inanıp) cenâzelerini mumya edip, dağ misillü (gibi)mezarlarda muhâfaza eden Mısır Fir‘avun’larının an‘anesinde (âdetlerinde) hükümfermâ (uygulanan) bir düstûr-ı acîbi ifâde eder.” (Zülfikār, 25. Söz, 32)  

[2] Yahut köşk üstüne çıkar; ona muttali olurum, yıldızların vaziyetlerini tarassut edeyim, bi'seti resûle delâlet eder bir şey bulabilir miyim?[3] «Allah vardır, ben de onun peygamberiyim» sözü yalandır.  

8 Firavun somut bir tanrı düşüncesine sahip olduğundan, Hz. Musa’nın, âlemlerin Rabbi olan, yüce, soyut Tanrı’sıyla alay etmek istemektedir.  

Firavun tarafından dile getirilen “ilâhlık” iddiası insanlık tarihinin en büyük ve haddini bilmez bir suçuydu. Firavun, “en yüce rab” olduğunu iddia etmemiş, adeta “tek ilah”ın sadece kendisi olduğunu, rablığı hiçbir varlıkla paylaşmayacağını ilan etmişti. Bu nedenle, Nâzi‘ât 79:24. ayetteki [el-a‘lâ] kelimesini [rabb] kelimesinin “sıfatı” olarak değil, [ene] sözcüğünün “haberi” olarak anlamak durumundayız. Böyle olunca, Firavun bir taraftan tek ilâh olduğunu, diğer taraftan da en büyük olduğunu söylemişti. A‘râf 7:127’de geçen “senin ilahların” ifadesi onun belirlediği astları veya ona ulaşmak için belirlenen ilahçıklardır.,Bu ayet Mü’min 40:36-37 ile birlikte okunmalıdır.  

1 Yani kerpiçleri pişirerek tuğla imal et.2 Aslında Firavun, bu sözleriyle Hz. Mûsa’yı hafife almak istiyordu. Bir de kendi saçmalıklarını deneyle ispat etmek için, güya bilimselliğe yani deneye sığınmaya çalışıyordu. Bugün de bilimsellikle aslı astarı olmayan, teori bile olma haysiyetine sahip bulunmayan birçok şeyi kendi saçmalıklarına delil gibi göstererek Allah’ın nurunu söndürmeye çalışanlar, belki de onu örnek alıyorlar. Ama Firavun’un sonunu düşünüp ibret almaya hiç yanaşmıyorlar. 3 Yani, fikrini önceden belirtti. Kuleyi yapıp Mûsa’nın ilâhını (hâşâ) görse bile inanmayacağını hemen ifâde etti. Hatta bu kuleyi sadece, “Musa’nın Allah’ını inkâr ettiğini” halkına ispat etmek için bir deney gibi kullanmak istedi. Firavun’un kulesinden Allah’ın görülmesi nasıl mümkün değilse, bugünkü bilimsellik adına dikilen teori kulelerinden de Allah’ı görmek mümkün değildir ve bu teori kulelerinin asıl amacının Firavun’un amacından bir farkı yoktur.  

36 Mısırlılar’ın gerçekte pek çok düzmece tanrıya tapındıkları gözönünde tutulursa, bu ifadenin lafzî anlamıyla ele alınmaması gerektiği açıktır; ne var ki, Firavunlar tanrı fikrinin bedenleşmiş hali, tecessümü olarak görüldükleri içindir ki, yukarıdaki ifadenin sahibi olan Firavun, kendisini bütün tanrısal nitelikleri kişiliğinde toplayan “En Büyük Tanrı” olarak görmekte ve halkı tarafından da öyle görülüp tapınma derecesinde yüceltilmektedir (karş. 79:24).37 Yahut: “Musa’nın tanrısına çıkayım”. Ettali‘u fiiline bu anlamlardan hangisi verilirse verilsin, Firavun’un yüksek bir kulenin inşasını istemesi yalnızca Mısır’daki büyük firavun ehramlarından/piramitlerinden birinin inşasına ilişkin bir îma (bkz. yukarıda 6. not) değil, aynı zamanda Hz. Musa’nın ortaya koyduğu, var olan her şeyin mutlak manada üstünde ve ötesinde olan, yaratıcı ve hükmedici olarak her şeyi kuşatan, elinde tutan Tek Tanrı kavramına yöneltilmiş alaycı ve küçümseyici bir îma da taşımaktadır.  

[3408] Bu açıklama, Firavun’un “Ben sizin en büyük Rabbinizim” (79:24) iddiasına dayanmaktadır. Rab olma iddiası, tüm boyutlarıyla “hayata müdahil olma” iddiasıdır. Değilse, Firavunlar Mısır’ının Amon kültü çok tanrıcıydı. [3409] Bazı oryantalistler Hâmân olarak anılan kişinin, Eski Ahid’de Pers kıralı Ahaşveroş’un veziri olarak geçmesinden yola çıkarak Kur’an’ı eleştirirler. Fakat son dönemlerde, Firavunlar dönemine ait hiyerogliflerde II. Ramses’in “Âmen” isminde bir yardımcısı olduğu tesbit edilmiştir (Cabiri, Medhal ile’l-Kur’ani’l-Kerîm 330, ed-Dâru’l-Beydâ’-2006). Yine hiyerogliflerde Firavun’un imar işleriyle görevli vezirinin adının Hâmân olarak imla edildiği M. Bucaille tarafından kaydedilmiştir. Hâ-Âman, Amon dininin rahiplerine verilen isimdi ve protokolde Firavun’dan sonra gelen ikinci kişiydi.  

Merhum Elmalılı M. Hamdi Yazır bu âyetin tefsirinde şöyle der: “Firavun çok iyi bilirdi ki şu mahlûkatı yaratan kendisi değildir, kendisini de bir yaratan vardır. Fakat uluhiyetin yalnız Allah’ın olduğunu tanımıyor. Yaratmak ve yaratıcılık kavramlarına haksızlık ediyor. Hukuk ve yasama yetkisi kendi iradesinden ibaret imiş, hukuku kendisi koyarmış ve kendi dilediği gibi yaparmış, ne isterse o olurmuş, hükmünü ve idaresini bozacak üst bir makam ve kuvvet yokmuş gibi gösteriyor. Bu sebepten, insanlar onun idaresine boyun eğmekten başka bir şey tanımasın, hep onu sevsin, hep ondan korksun, hep ona kul olsun, ona tapsın istiyor, hem mâbudluk iddia ediyor, hem de sizin için benden başka ilahınız olduğunu bilmiyorum” diye insaflı görünmek istiyor. Göklerin ve yerin Rabbi, sanki gökyüzünü araştırmakla görünmesi gereken bir cisim ve cismi varmış gibi zannettirerek halka karşı ilim ve fen yolunda bir oyun ve tuzak yapmak üzere kule yapmayı emrediyor.”  

3370 Pharaoh claimed, himself, to be God-not only one god among many, but the only god: "I am your Lord Most High": 79:24. At any rate he did not see why his people should worship any one but him. 3371 I understand his speech to his minister Hainan to be sarcastic. But some Commentators have taken it very seriously and imagined that he actually thought of reaching the heavens by building lofty towers (Cf. 40:36).