İsrâ Sûresi 78. Ayet Meali

Zevâl vaktindeki namaz, öğle namazı ve ondan sonraki ikindi namazıdır. Karanlık basınca kılınması emredilen namaz, akşam ve yatsı namazlarıdır. Fecir çağındaki de sabah namazıdır.  

4.Yani sabah namazında melekler hazır bulunur.  

(*) Arap dilinde bir şeyin bir parçasının ismi, tüme verilir. Onun için Kur’anda namaza; secde, rükû, tesbih, kıraat ve zikir denilmiştir. (**) Nesefi.  

[293] Namaz vakitleri ve teheccüd hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XI, 362-363.  

Bkz. 2/238, 11/114, 30/17-18Ayette belirtilen beş vakit namazdır. “Güneşin zevalinden sonra” öğle ve ikindi namazları, “gecenin kararmasına kadar” akşam ve yatsı namazları, şafağın ışığının toplandığı vakitte sabah namazı işaret edilmektedir. Bu ayet, beş vakit namazı anlatırken aynı zamanda; “gün boyu, daima Rabbini hatırda tutarak, O’dan kopmadan, O’nun çizdiği yoldan ayrılmadan, yörüngesinden çıkmadan hayatına devam et” mesajı vermektedir.İnsan üzerinde etkileri olması bakımından bu zaman dilimlerinin kendilerine has hususiyetleri vardır. Çünkü gecenin gelişi ve karanlığın çöküşü, aydınlığın doğuşu ve karanlığın açılması, güneşin tepe noktasına gelip Batıya kayması insan kalbini ürpertir. Bütün bu durumlarda insan evrenin şaşmayan yasaları üzerinde düşünüp, değerlendirme yapar. Şafak ışığının toplandığı vakitte, fecrin aydınlığında, ruhu okşayan meltemlerinde daha sakindir ve daha vecd içindedir. Onun için bu vakitlerde ikame edilen namazlar çok bereketli olur ve insan üzerinde derin etkiler bırakır.Tefsircilerin çoğunun ifadesine göre sabah namazının meşhûd (şahitli) oluşu, gece ve gündüz meleklerinin bu namazın kılınışında hazır bulunmalarındandır. Gece melekleri bu namaza hazır bulunduktan sonra görevlerini gündüz meleklerine devrederler. Ayrıca “açık ve net” anlamına da gelen “meşhûd” sözcüğü, sabaha yakın zaman diliminde insan duyularının mânevî hazzını almaya en açık ve duruca düşünmeye en hazır olduğunu anlatır.  

[1] Ya’ni melekler hâzırdır.  

Bu âyette, “güneşin zevali”, öğle ve ikindi namazlarının, “gecenin karanlığı” da akşam ve yatsı namazlarının vaktine işaret etmektedir. “Fecr” kelimesi ise sabah namazının vaktini belirtmektedir. Tefsir bilginlerinin ifadesine göre sabah namazının şahitli oluşu, gece ve gündüz meleklerinin bu namazın kılınışında hazır bulunmaları demektir.  

 Müfessirlere göre bu âyet, beş vakit namazı ifade etmektedir. Şöyle ki: Güneşin dönmesi, yani zeval vaktinden sonra öğle ve ikindi namazı, güneşin batmasından sonra akşam ve yatsı namazları vardır. Sabah namazı ise ayrıca zikredilmiş ve bu namazın şahitli olduğu belirtilmiştir. Çünkü, tefsircilerin beyanına göre, gece melekleri ile gündüz melekleri sabah namazında buluşur, hep birlikte bu namazın kılındığına şahit olduktan sonra gündüz melekleri kalır, gece melekleri ise semaya yükselirlermiş.  

Güneşin ufukta kaymasından gecenin kararmasına kadar geçen süre akşam namazının vaktidir. Kuran namaz hakkında detaylı bilgi içermektedir. Bak 24:58; 11:114; 38:32. Elinizdeki çevirinin son bölümünde yer alan "Kuran'a Göre Nasıl Namaz Kılabiliriz?" başlıklı Not ilgili ayetleri incelemektedir.  

1- Ayette geçen ve “Güneşin dönmesi (zeval vakti)” olarak anlam verilen “duluk” sözcüğü, “batmak” demektir. “Dulûku'ş-şems” deyimi ise Güneşin batması demektir. Yani, “Güneşin batma anı” anlamına gelmektedir. Dolayısı ile bu ayet, öğlenden akşama kadar geçen bir zaman dilimini değil, akşam salatının/namazının vaktini; yani akşam salatının/namazının başlangıç ve bitim zamanını belirlemektedir. 2- Namaz kıl. 3- “Kur'âne'l-Fecri,” tamlamasındaki kuran sözcüğü fecrin, yani sabah şafağının iyice yoğunlaşıp toplanması anlamındadır. Kur'ân'ın sözcük anlamı toplamak, bir araya getirmek, içinde tutmak vb. dir.” 4- “Fecrin, yani sabah şafağının iyice yoğunlaştığı zaman sabah namazının kılınacağını söylemektedir. Şafağın yoğunlaşmasının görülen bir şey olduğu ifade edilmektedir.  

(*) Not: Hud-114. ayette, sabah, ikindi ve akşam namazlarına, İsra süresi 78. ayette de öğle, yatsı ve sabah namazlarına açıktan, ikindi ve akşam namazlarına ise zımnen vurgu yapılmaktadır… Ayrıca Rüm süresi 17-18.ayetlerde de ikindi, sabah, yatsı ve öğle namazlarına vurgu yapılmıştır. Yine Ta Ha sûresi -130 ayette de açıkça sabah ve ikindi namazlarına vurgu yapılmıştır. Bu nedenle namazla ilgili ayetler birlikte değerlendirildiği zaman Kur’an’dan beş vakit namaz hükmü anlaşılmaktadır. İlgili açıklama aşağıdadır.) (الله اعلم ) الحجة الرابعة : قال الأزهري : الأولى حمل الدلوك على الزوال في نصف النهار ، والمعنى ( أقم الصلاة ) أي أدمها من وقت زوال الشمس إلى غسق الليل ، وعلى هذا التقدير فيدخل فيه الظهر والعصر والمغرب والعشاء ، ثم قال : ( أقم الصلاة ) فإذا حملنا الدلوك على الزوال دخلت الصلوات الخمس في هذه الآية (التفسير الكبير ) الصلوات الخمسة ؟؟؟ لقد جات إشارة إلى أوقات الصلوات في آيات كثيرة من القرآن؛ وإليكم بعضها. قال جل وعلا فسبحان الله حين تمسون وحين تصبحون. وله الحمد في السماوات والأرض وعشيا وحين تظهرون.)[الروم: 18،17] حين تمـــسـون= صلاة العصر - حين تصبحـون= صلاة الصبح - وعـــــشـــــــيا = صلاة العشاء - وحين تظهرون= صلاة الظهر وأقم الصلاة طرفي النهار(الظهر) وزلفا من الليل(وقت فريب من الليل) (المغرب) وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا (العصر ) وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ ﴾ ((طه:)13  

[3] Veya grubundan.[4] Birçok cemaat tarafından görülür veya melekler o zaman hazır olurlar.  

38 Bu ayetten beş vakit namazın tamamını anlamak mümkündür. Güneşin zevâlden batışına kadar öğle ve ikindi namazları; batışından gecenin kararmasına kadar da akşam ve yatsı namazları; bir de sabah namazı ismen zikredilmektedir. Dolayısıyla beş vakti anlayabiliriz. Sabah namazı için “Kur’an” ifadesinin kullanıldığından Hz. Peygamber, sabah namazlarında Kur’an’dan okumayı uzun tutmuştur.  

Ayette geçen [Kur’ane’l-fecri] tamlamaları, doğu tarafında [fecr] denen sabah ışıklarının toplanması demektir ki bu vakit “sabah”tır. Namaz vakitleriyle ilgili benzer mesajlar: Bakara 2:238; Hûd 11:114; Tâhâ 20:130; Rûm 30:17-18; Kâf 50:39.  

95 Hz. Peygamber’in uygulamasıyla da (sünnet) sabit olduğu gibi, bu ayet, yetişkin erkek, kadın her müslüman için farz kılınan günlük beş vakit namazı vakit bakımından tam olarak çerçevelemektedir: Sabah namazı (fecr), güneşin doruğu -zevâl- aştıktan kısa bir süre sonra öğle namazı (zuhr), ikindi namazı (‘asr), gün batımından hemen sonra akşam namazı (mağrib) ve gecenin bütünüyle çöküşünden sonra da yatsı namazı (‘işâ’). Gerçi her namazda Kur’an okumak zorunludur, fakat özellikle sabah namazı deyimsel olarak “sabah okuması (kur’ân)” olarak anılmaktadır ki bunun sebebi Hz. Peygamber’in özellikle bu vaktin namazını kılarken, onun ehemmiyetini de vurgularcasına vahyin etki ve esinlemesi altında okumayı uzun tutmasıdır. (Bkz. bundan sonraki not.)96 Klasik müfessirlerin çoğu bu meşhûd terimine, fecrin geceyle gündüz arasında bir geçit olması nedeniyle, “hem gece meleklerinin hem de gündüz meleklerinin tanık olduğu” şeklinde bir anlam vermişlerdir. Buna karşılık Râzî, meşhûd deyimiyle, burada, Allah’ın bahşettiği aydınlığın insanın kendi ruhunda husule getirdiği ışımaya işaret edildiği görüşündedir; gerçekten de gecenin sükûnet ve karanlığının yerini gündüzün diriltici ışığına terk ettiği bu saatlerde, insan ruhu dua, tefekkür, anma (zikr) eylemlerinin bir bileşimi olarak salât yoluyla manevî/ruhanî gerçekler alanına derin ve dolaysız bir nüfûz sağlayabileceği, ulvî olan her şeyle ilgi ve temas kurabileceği yüksek bir algı ve duyarlık düzeyinde bulunmaktadır ki, ayette ifade edilmek istenen de, Râzî’ye göre, insan ruhunun o vakitler ulaştığı bu açıklık, duruluk ve ulvî olana yatkınlık durumudur.  

[2312] Allah Rasûlü’nün dulûki’ş-şems ibaresini güneşin yeryüzüne dikey duruşu olan “zevalden sonrası” olarak açıkladığı nakledilmiştir (Taberî). İbn Abbas, İbn Ömer, Hasan Basri, Dahhâk gibi birinci ve ikinci nesle mensup otoriteler de böyle anlamışlardır. [2313] Ğasak için bkz: 113:3, not 5. Âyetin bu kısmı öğle namazından yatsı namazına kadar dört vakit namazı kapsamaktadır. Devamında ise sabah namazı ayrıca vurgulanmış, orada da namazın ruhu olan “Kur’an okuma” öne çıkarılmıştır. Beş vakte ilk dikkat çeken âyet için bkz: 20:130. [2314] Meşhûdâ, “şahit olunan, açık ve görünür kılınan” anlamına gelir. Açıktır ki, gecenin en dingin vakti olan sabaha yakın zaman dilimi, insan duyargalarının mânevî hazzı almaya en açık olduğu andır. Bu dingin anın insanın mânevî potansiyeline katacağı zenginliğe dikkat çeken bu kelimenin, bağlama en uygun karşılığı bu olsa gerektir (Namaz vakitleri için krş: 30:17-18, not 19). Bu sonuç Kur’an’ın kıraat edilmesiyle; yani, içinde anlama çabasını barındıran bir okuyuşla alınabilir.  

Hem gece hem de gündüz melekleri sabah namazında hazır olurlar, şahid olurlar. Sabahleyin bütün kâinat uyanır.  

[*] batı tarafına yönelmesinden [*] Gecenin ğasakı, gecenin karanlığı anlamına geldiği gibi soğuk vakti anlamına da gelir. (Lisan'ul-arab). Bulunduğumuz yerden Güneş ışınlarının tamamen çekilmesi, günün en serin vaktinin başlaması demektir. Beyaz gecelerin yaşanmadığı yerlerde Güneşin ufka uzaklığı en az 18 derece olur ve ufukta herhangi bir aydınlık kalmaz. Beyaz gecelerin yaşandığı yerlerde de, Güneş ortada olmasına rağmen gece serinliği iyice hissedilmeye başlar. Abdullah b. Ömer'e Şafak sorulunca "beyazlığın gitmesi"; ğasak sorulunca da, "kızıllığın gitmesi"dir, demiş (Ebû Dâvûd,Salât 6). Bu, yerinde bir tespittir. Çünkü batı ufkunda oluşan kızıl ve beyaz ışık kuşaklarından beyaz kuşak kızıla karışınca yatsı vakti girer. Bu ince tabaka, başlangıçta bir kubbe gibi olur sonra tamamen kaybolur. Ufuktan Güneş ışınları çekilip en zayıf yıldızlar ortay çıkınca yatsı vakti çıkmış, gecenin ortası diye de tanımlanan ğasak başlamış olur. [3] Kur'ân, karaa قرأ fiilinin mastarı olan kur' القُرْء veya kar' القَرْء'dan türetilmiştir; kök anlamı toplamadır[Lisanu'l-Arab, قَرْء mad]. Mastar olarak kullanıldığı gibi makrû' (مقروء) = bütünlük ve küme anlamında isim olarak da kullanılır. Kuran el fecri (قُرْاٰنَ الْفَجْر) doğuda, seher vakti aydınlığı ile Güneşin doğması arasında kümeleşen şafak ışıklar demektir. Yoğunlaşma görüntüsünü açıklayan âyet şudur: "(Ramazan'da) Fecrin (şafağın) olduğu tarafta, ak çizgi kara çizgiden size göre tam seçilinceye kadar yiyin, için." (Bakara 2/187) Bu ayete göre namaz vakitlerinin üç değişmez özelliği vardır: Güneşin zevali yani tepe noktasından batıya kaymasıdır. Bu, dünyanın her yerinde ve her mevsimde kolaylıkla tespit edilebilir. Bu sırada öğlen namazının vakti girer. Gecenin ğasakı: Güneş ışınları tamamen çekilince hem hava kararır hem de günün en soğuk vakti başlar. Beyaz gecelerin yaşandığı yerlerde karanlık olmaz ama havadaki soğuma kendini iyice hissedilmeye başlar. Kuran el fecr. Bu üç değişmez özellik, her mevsimde ve dünyanın her yerinde gözlemlenebildiği için Sıvalbard'da, Güneş ufkun bir hayli üstünde iken bile gözlenebilmiştir. Âyette Güneşin sadece meridyen geçişinden söz edilmiştir. Eğer Güneşin doğuşu, batışı ve gecenin karanlığı ifadeleri kullanılsaydı kutup bölgesinde namaz ve oruç vakitlerini tespit imkansızlaşırdı.  

(10) Gündüz melekleri ile gece melekleri sabah namazında bir araya geldikleri için, sabah namazına “şahitli” denmiştir. (Buhârî, Tefsir 17:10; Tirmizî, Tefsir 17:5.) Peygamberimizin uygulamasıyla sabit olduğu üzere, âyet, güneşin inişi ile gece karanlığı arasında öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarını içermekte, sabah namazını da ayrıca sayarak beş vakit namazı emretmektedir.  

2275 The Commentators understand here the command for the five daily canonical prayers, viz.: the four from the declination of the sun from the zenith to the fullest darkness of the night, and the early morning prayers, Fajr, which is usually accompanied by a reading of the Holy Qur'an. The four afternoon prayers are: Zuhr, immediately after the sun begins to decline in the afternoon; 'Asr, in the late afternoon; Maghrib, immediately after sunset; and Isha, after the glow of sunset has disappeared and the full darkness of the night has set in. There is difference of opinion as to the meaning of particular words and phrases, but none as to the general effect of this passage. (Cf. n. 3521). 2276 The morning prayer is specially singled out for separate mention, because the morning is a "Holy hour" and special spiritual influences act on the soul awaking from the night's rest Special testimony is borne to the prayers of this hour by the angelic host.