İsrâ Sûresi 71. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 10/47; 18/49; 36/12; 45/28; 56/29.  

[292] İmâm/önder kelimesi hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XI, 348-350.  

Âyette sözü edilen bu kitap, aynı sûrenin 13 ve 14. âyetlerinde söz konusu edilen, amellerin yazıldığı kitaptır.  

 Bu âyette, amel defterleri sağından verilenlerin durumundan bahsedildiği halde, solundan verilenlere değinilmemiştir. Bu konuda Beyzâvî şöyle diyor: «Yukarıdaki âyet göstermektedir ki, amel defterleri solundan verilenler, onun muhtevasına muttali olduklarında kendilerini utanç ve hayret bürür; o kadar ki, dillerinde defterlerini okuyacak mecal kalmaz. Bu yüzden Cenab-ı Hak, onlar hakkında şöyle buyurmakla yetinmiştir:»  

* “O (hesap) gün (ünde), her milleti/topluluğu, imamlarıyla birlikte (manevi huzurumuza) çağıracağız”; Âyet-i kerîmede geçen “imamlarıyla” ifadesi ile ilgili olarak müfessirlerimiz; Peygamberleriyle yahut amel defterleriyle yahut dinde önder edindikleri kimselerle, diye mana vermişlerdir.  

1- Yaptıklarını belirleyen defterleri ile. İmam sözcüğü önder anlamının yan ısıra kayıt defteri anlamına da gelmektedir. Veya içinde yer aldıkları, birlikte oldukları, ortak hareket ettikleriyle, taraftarlar birliği ile peşi sıra gittikleri kimse ile kişisel veya toplumsal önderliklerle. 2- Yaptıklarının yazılı olduğu kitap, amel defteri. 3- Bu bir deyimdir. Araplarda sağ taraf deyimi “uğur, mutluluk, sağlamlık ve kurtuluşu” ifade etmektedir. 4- Yalnızca onda yazılı olanlardan sorumlu olurlar.  

(1)“(Cenâb-ı Hakk) insanı, pek çok envâ‘ (nev‘ler) yerinde bir nev‘-i câmi‘ (pek çok kābiliyetleri olan bir nevi‘ olarak) halk etmiş (yaratmış). Yani, bütün envâ‘-ı hayvanâtın muhtelif derecâtı (çeşitli dereceleri)kadar, bir tek nevi‘ olan insan ile, o vezâifi (vazîfeleri) gördürmek irâde etmiş (dilemiş) ki; insanların kuvâlarına (kābiliyetlerine) ve hissiyâtlarına (duygularına) fıtraten (yaratılıştan) bir had (sınır) bırakmamış; fıtrî bir kayıd koymamış, serbest bırakmış. Sâir hayvanâtın kuvâları ve hissiyâtları mahduddur(sınırlıdır), fıtrî bir kayıd altındadır. Hâlbuki insanın her kuvâsı, hadsiz bir mesâfede cevelân eder (dolaşır) gibi, gayr-ı mütenâhî cânibine(sonsuz tarafına) gider. Çünki insan, Hâlık-ı kâinâtın (kâinâtın yaratıcısının) esmâsının (isimlerinin)nihâyetsiz tecellîlerine (üzerinde görünmesine) bir âyine olduğu için, kuvâlarına nihâyetsiz bir isti‘dad(kābiliyet) verilmiş.” (Mektûbât, 26. Mektûb, 129-130)  

35 Türkçede biz buna “kıl kadar bile” veya “zerre kadar bile” diyoruz.  

Burada geçen [imâm] kelimesi Bakara 2:124 ve Enbiyâ 21:73 gereği “peygamber” demektir. Burada kastedilen mesaj, bütün ümmetlerin kendi peygamberleriyle birlikte ilahi huzurda toplanacağını bildirmektir Bu konuyla ilgili ayetlerde geçen “sağın halkı” ifadesi, İsrâ 17:71, Hâkka 69:19 ve İnşikâk 84:7’de belirtildiği gibi mahşerde amel defteri kendisine sağdan verilecek iyi kişiler, yaptıkları kulluk yeminlerine sadık kalanlar; “solun halkı” ise Hâkka 69:25 ve İnşikâk 84:10’da verilen bilgiler gereği bu defter kendisine sol ve arka taraftan verilecek kötü kişiler demektir Burada okunacağından söz edilen kitap herkese verilecek olan amel defterleridir.   

1 İmam: Hidâyet veya sapkınlıkta öne geçirilip arkasına düşülerek kendisine uyulan kimse, önder demektir. Herhangi bir Peygamber, kitap, din, mezhep veya kumandan için de bu ifâde kullanılabilir. Bu âyetteki imam; kitap anlamına da gelebilir. Bk. (Yasin: 12) İmam kelimesi Kur’an-ı Kerim’de tekil olarak sekiz yerde, çoğul olarak “eimme” şeklinde de beş yerde geçmektedir. Buna göre; devlet başkanına, halifeye, bir birlik komutanına, bir toplumun öncüsüne de imam denilir. Terim olarak fıkıhta imam; cemaatin önüne geçip onlara namaz kıldıran kimse demektir.  

84 Râzî, ned‘û kulle unâsin bi-imâmihim ifadesini böyle açıklamaktadır (lafzen, “insanların hepsini kendi imamlarıyla” yahut “önderleriyle çağıracağız”). Râzî’ye göre, imâm (lafzen, “önder” ya da “rehber”) terimi, bu anlam örgüsü içinde, insanın davranışlarını yönlendiren, yapıp-etmelerini motive eden, iyi ya da kötü, bilinçli eğilimleri işaret etmek üzere soyut bir anlam taşımaktadır. Bizce de bu açıklama, özellikle 53:39 ile ilgili 32. notumuzda kaydettiğimiz Hadis de gözönünde bulundurulursa son derece inandırıcı bir açıklamadır.85 Kur’an’da sıkça kullanılan ve kişi hakkında manevî/ruhanî planda aklayıcı anlam ifade eden simgesel bir imaj. Aynı ifade tarzı içinde “sol el” tabiri bunun tersini dile getirmektedir (karş. 69:19 ve 25; ayrıca 84:7).86 Bu son cümle, açıktır ki, hem iyiler, hem de kötüler için geçerlidir (fetîl sözcüğünü karşılamak için yukarıda kullandığımız ifade için bkz. 4. sure, 67. not).  

[2306] Lafzen: “önderleriyle birlikte..” Bu âyetteki imâmın tanımında tüm seçenekleri nakleden Râzî, kendi tercihini şöyle ortaya koyar: “Kişinin bilinçli olarak yaptığı ahlâkî eylemler.” Devamında der ki: “Kıyamet Günü ödül ve ceza, işte bu bilinçli ahlâkî eylemler üzerine bina edilecektir”. Bu ibare “tasavvur ve aklı inşâ eden özneyle birlikte” anlamına da gelir. Çünkü inşâ edici özne oluşundan dolayı vahiy “imam”dır (46:12). İnsanın eylemleri, tasavvur ve aklının bir ürünüdür. Dolayısıyla, insanların eylemlerinde kendisini izlediği gerçek rehber tasavvur ve akıllarıdır. Vahyin temel işlevi insanın tasavvur ve aklını inşâ etmektir. Burada kastedilen imamla akleden bir kalbin, bir başka ifadesiyle kalbin gören gözü işiten kulağı olan aklın ve duyguların aklı olan vicdanın kastedildiğinin en güzel delili bir sonraki âyettir. [2307] Lafzen: “Hurma çekirdeğinin çukurunda bulunan mini çıkıntı kadar dahi..”  

İmâm, önder mânâsına geldiği gibi, Yâsîn: 12. âyette olduğu üzere kayıt defteri anlamına da gelir. Birinci takdirde Allah'ın, her milleti, izinde gittikleri önderleriyle; ikinci takdirde eylemlerinin saptandığı defterle Yüce Dîvâna çağıracağı anlatılmaktadır. Âyetin bağlamı, ikinci anlamı güçlendirmektedir. "Her ümmet, kendi Kitabına çağırılır" (Câsiye: 28) âyeti İsrâ: 71'de imâmın, amel defteri anlamında kullanıldığını kanıtlar.  

2266 I have discussed various meanings of Imam in 2:124, n, 124. What is the meaning here? The Commentators are divided. Some understand the meaning to be that each People or Group will appear with its Leader, who will bear witness to its virtues or sins: Cf. 16:84. Another view is that the Imam is their revelation, their Book. A third is that the Imam is the record of deeds spoken of in the next clause. I prefer the first. 2267 Literally, by the value of a fatil. a small skin in the cleft of a date stone: this has no value.