İsrâ Sûresi 60. Ayet Meali

Rüyadan maksat, gözle görüştür ve Hz. Muhammed (s.a.a)'in Mekke'den Kudüs'e gitmesine, oradan da göklere ağmasına, yani Mirac'a işarettir Mirac hakkında, daha Hz. Muhammed (s.a.a)'in zamanında ve Mirac'ı nakleder etmez bir hayli sözler söylendiği için âyette Mirac, "İnsanları sınamak için" meydana gelmiş bir olay diye tavsif edilmiştir. Bu kavil, İbn-i Abbas, Cübeyr oğlu Said, Hasen, Katâde ve Mücâhid'in kavlidir. Hz. Muhammed (s.a.a) Medine'deyken Mekke'yi alacağını görmüştür, buradaki rüyadan maksat budur da denmiştir. Bu rivâyet, başka bir yolla İbn-i Abbas'tan geliyor. Lanetlenmiş ağaç, cehennemin dibinden biten zakkum ağacıdır. Bu rivayet, İbn-i Abbas ve Hasen'den gelmektedir. Ebu Cehl, Muhammed sizi taşları bile yakacak bir ateşle korkutmada, bir yandan da o ateşin içinden ağaç biteceğini söylemekte demiş ve müşrikler ateş içinde ağaç olamayacağını dillerine dolayıp alaya başlamışlardı. Bu yüzden, lanetlenmiş ağaç da insanları bir sınama olmuştu. Bu rüya ve ağaç hakkında bir kavil daha vardır. Said oğlu Sehl, babasından şöyle rivayet etmiştir. Hz. Muhammed (s.a.a), bir gece minberine maymunların çıktığını görmüş, pek üzülmüştü. Bu, Muhammed-ül-Bakır'la Ca'fer-üs-Sadık (a.s)'tan ve Yesar oğlu Said'ten de rivayet edilmiştir. Bu kavle göre lanetlenmiş ağaç da Ümeyyeoğullarıdır (Mecma, 2, 77). İncil'de de iyi ağaç ve kötü ağaç temsili vardır (Matyus, 7, 17-20).  

60.Ebu Ya`la`nın Ummu Hani (r.a.)`den rivayet ettiğine göre Resulullah (a.s.) İsrâ ve Mirac olayını yaşayınca ertesi sabah geceleyin başından geçenleri Kureyş`ten bazı kimselere anlattı. Kureyşilerse bu anlattıklarından dolayı Resulullah (a.s.) ile alay ettiler ve bu söylediklerinin doğruluğunu gösterecek bir delil ortaya koymasını istediler. Resulullah (a.s.) da onlara Mescidi Aksa`yı tarif etti ve (o sıralarda oralarda bulunan) kervan hakkında bilgiler verdi. Bunun üzerine Velid bin Muğire: "Bu bir büyücüdür" dedi. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.Burada "rüya" ile kastedilenin ne olduğu konusunda müfessirler farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Bu kelime sözlükte "görme" anlamındadır. Ancak gece uykuda görülen şeyler hakkında kullanılmaktadır. İsra ve Miraç olayının uykuda gerçekleştiğini ileri sürenler bu kelimeye doğrudan rüyâ anlamını vermişlerdir. Bu olayın uyanıkken gerçekleştiğini söyleyenler ise kelimenin sözlük anlamına itibar ederek "açıktan görme" anlamı vermişlerdir. Yaygın olan kanaate göre İsra ve Miraç olayı Resulullah (a.s.) uyanıkken gerçekleşmiştir.Ayette geçen: "Kur`an`da lanetlenmiş ağaç..." hakkında İbnu Ebi Hatim ve Beyhaki Abdullah bin Abbas (r.a.)`ın şöyle söylediğini rivayet etmişlerdir: "Yüce Allah Kur`an-ı Kerim`de zakkumdan söz edince ve Kureyş`ten bilinen kabileyi onunla korkutunca Ebu Cehil: "Muhammed`in sizi korkuttuğu o zakkumun ne olduğunu biliyor musunuz?" diye sordu. Müşrikler: "Hayır" deyince o da şöyle söyledi: "O tereyağlı tiriddir. Eğer elde edersek ondan iyi bir zakkum yapacağız." Bunun üzerine Yüce Allah: "Kur`an`da lanetlenmiş ağacı ancak insanlar için bir imtihan kıldık. Biz onları korkutuyoruz ama bu onlarda büyük bir azgınlıktan başka bir şeyi artırmıyor" diye buyurdu.  

[Bedir’de mağlup olacaklarını bildirdik. Bu gaybî bir mucize idi.] (*) Miraç ve gayb âleminden olan Cehennem ile ilgili haberler Peygamberin en büyük mucizelerindendir.  

[291] Rüya ve lanetlenmiş ağaç hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XI, 316-321.  

Burada bahsi geçen rüya/müşahede, 1. ayette geçen ve “Gece Yolculuğu” nu izleyen İsra olayında Hz. Peygambere bazı ayetlerin gösterilmesidir. Ancak İsra olayındaki bu müşahedenin bedenle gerçekleştiğini iddia etmek yanlış olur. Çünkü ayette “rü’ya” kelimesi kullanılıyor ki bu kelime “müşahede, rüya, temaşa anlamlarına gelmektedir. Nitekim bazı ayetler Hz. Peygambere uykudayken vahyolunmuştur. Bu hadiseden sonra Hz. Peygambere iman edenlerin bir kısmı dinden dönmüş, bir kısmı ise imanını arttırmıştı. Nesnel realitesi bakımından mahiyeti itibariyle birtakım şüphelere yol açma özelliği taşıdığı için “insanları sınamak” ifadesiyle Allah bu olayı bir imtihan vesilesi yapmıştır. Ancak Hz. Peygamberin bu olayda bedeniyle seyahat ettiğini iddia etmek dinden dönenlerin sayısını daha da artıracaktır. Kur’an’da lânetlenen ağaç” ise, Saffat 37/62, Duhan 44/43 ve Vakia 56/52 surelerinde cehennemin tezahürlerinden biri olarak sözü geçen “Zakkum” ağacıdır. Ayetteki anlam örgüsü içinde ağaç, açıkça cehennemin kendisini simgelediği için, “lanetli” yahut “lânetlenmiş” ağaç olarak nitelendirilmektedir.  

Burada ifade edilen “rüya”dan maksat, Hz. Peygamberin Mîrac gecesindeki müşahedeleridir. Bu müşahedeler gece vakti meydana geldiği için rüya kelimesiyle anlatılmıştır. Kur’an’da lânetlenmiş bulunan ağaç da, cehennemdeki “zakkum” ağacıdır.  

 Müfessirlerin ekseriyetine göre, âyetin, «görüntüler» ile tercüme edilen «rü’yâ» kelimesi, Hz. Peygamber’in Mi’rac gecesindeki müşahedeleridir. «Kur’an’da lânetlenen ağaç» ise, cehennemdeki «zakkum ağacı»dır.  

* Kuran'ı almak için Muhammed'in yedinci göğe seyahatine değiniliyor olabilir (17:1 ve 53:1-18). ** Cehennem ateşi içinde biten Zakkum ağacına değiniliyor (37:62-66). "Cehennem ateşi" ifadesini mecazi olarak anlamak istemeyenler, "ateşin içinde ağaç mı yetişir?" diyerek inkarlarında fanatikleştiler. Tanrı, ikiyüzlülere ve inkar etmek isteyenlere özellikle bahane verir (2:26; 3:7; 17:82; 74:31).  

1- Rüyayı/Açık görüntüyü. Bu görüntünün, bu surenin birinci ayetinde yer alan görüntü olduğu hususunda ittifak derecesinde görüş birliği bulunmaktadır. 2- “Eş'şecere” sözcüğü ağaç demektir. Ancak bu sözcük mecaz olarak Kur'an'ın kimi ayetlerinde dünya nimetlerine gereğinden fazla yönelme, yaradılışı bozacak düzeyde dünyaya tutkuyla bağlanma, kargaşa çıkarma anlamlarında kullanılmıştır. (4:65; 7:19) Bu ayette de ağaç ile kast edilen şey mal mülk biriktirme tutkusudur. Zira ağaç gücün ve çokluğun simgesidir. Yoksa Kur'an'ın bilinen anlamıyla herhangi bir ağacı lanetlemiş olması düşünülemez. 3- Sınav.  

(2)Âyet-i kerîmede geçen ve “temâşâ” diye ma‘nâ verilen “rüyâ” kelimesi, Arabca’da rü’yet(görüş) anlamında olup, Mi‘râc Gecesinde Resûlullah (asm)’a gösterilen ve baş gözüyle gördüğü bir müşâhede olduğu, İbn-i Abbâs (ra)’dan rivâyet edilmiştir. Lâ‘netlenen ağaç ise, Cehennemde alevlerin içinde biteceği bildirilen ve oraya has olan Zakkūm ağacıdır. Gerek Mi‘râc mu‘cizesi, gerekse Zakkūm ağacı onları yalanlayan müşriklerle, onlar hakkında şübheye düşen bazı Müslümanlar için imtihan vesîlesi olmuştur. (İbn-i Kesîr, c.2, 386)  

(*) Burada “Sana gösterdiğimiz o rüyayı (Îsra olayını) ve Kur’an’da anlatılan iğrenç ağacı, insanlara sınama (aracı) yaptık” buyurulmaktadır. Yani bu ayetten de olayın, Peygamber’e gösterilen rüya (rûhânî bir müşâhede, vizyon) olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü Arapçada rü’yâ, baş gözüyle değil, uykuda veya gönül gözüyle görme olayına denilir. Kaynak: (Kurtubî, el-Câmi‘: 3/425 ) Bu ayete geçen "rü’ya" ifadesi, Hz. Muhammed’e İsra gecesinde rü’ya ile gösterilen görüntüleri anlatmaktadır. Yani İsra, Hz. Muhammed’in gördüğü kutsal bir rüyadır/rüyayı sadıkadır. Ayrıca İsra olayını rüyayı sadıka olarak nitelemek olayı küçültmez. Tam tersine daha da büyütür. Çünkü rüya denilen olay bizim uyanıklık dediğimiz nitelikten çok daha yüksek bir boyutu işaret etmektedir. Kaldı ki burada söz konusu rüya hadisesi sıradan bir insanın rüyası değil bir peygamberin rüyasıdır. Ayrıca İsra’nın bedenen olduğu yönündeki görüşlerin hiçbir dayanağı ve geçerliliği de yoktur. Nitekim bunu hem Kur’an’i ifadelerden (Bk: İsra-60) hem de peygamberimizin eşi Hz. Aişe’nin sözlerinden açık bir biçimde anlayabiliyoruz. Buna göre Hz. Muhammed’in isra hadisesi ruhsal bir yolculuk olup bedensellik söz konusu değildir. Bu inanç ve savın en önemli temsilcisi peygamberin eşi Aişe’dir. Ona göre İsra olayında Hz. Muhammed’in bedeni yatağından hiç ayrılmamıştır. Dolayısıyla İsra, bedensel bir yolculuk değil, ruhsal bir yolculuktur. İsra’nın ruhsal /manevi bir yolculuk ve ruhani bir yükseliş olduğunu söyleyenler ‘’Gece Yürüyüşü Bölümü’nün 60. Sözüne / İsra Suresi’nin 60. ayetine dayanmaktadırlar. Aşağıdaki tefsirlerde de Hz. peygamberin bu olayda gördükleri ruhen olduğuna dair görüşlere yer verilmektedir. Bkz:( Zühretu- tefasir, Tefsirü -l Bağavi, Tefsirü’l – Beydavi ve Tefsirüs - Saadi). Yine müfessirlerin çoğuna göre de (bk تفسير السعدي ) İsra 60. ayette vurgusu yapılan rüya İsra olayıdır. (الله اعلم) Ayrıca İsra olayı gerçekleştiğinde Hz. Aişe, Hz. peygamberle henüz evlenmemişti, bu nedenle onun bu şekildeki rivayeti kabul edilemez diyenlere ise cevabımız şöyle olacaktır. Evet, o zaman onunla evli değildi, ondan sonra evlendiler. Ama Hz. Aişe’ nin bu İsra olayı ile ilgili düşüncesi yanlış olsaydı, Hz. Peygamberin kendi eşinin bu yanlışına müdahale edip düzeltilmesi gerekmez miydi? Neden onun bu düşüncesine müdahale etmemiş? Ayrıca Hz. peygamberin kendi eşinin böyle bir düşünceye sahip olduğunu da bilmemesi mümkün değildir. Çünkü her konuda Hz. peygambere en yakın ve yardımcısı Hz. Aişe idi. Ayrıca bir iddia da şöyledir: Hz. Aişe’ye ait olduğu söylenen bu hadis, sened bakımından çok zayıftır deniliyor. Cevaben deriz ki; Peki, birbirleriyle çelişkili, tutarsız, akla, mantıke, bilime ve İsra-60. ayetine aykırı olan (ki bu ayette göre İsra olayı bir rüyadan ibarettir) diğerlerin /yani Hz. Muhammed’in hem ruhen, hem de bedenen yükseldiğini iddia edenlerin/ rivayetleri de zayıf ve uydurma olmadığını kesin olarak kim söyleyebilir? Veya onun bedenen yükseldiğini kim görmüş, ya da bizzat Hz. peygamberin ağzından kendisinin bedenen yükseldiğini duyan var mı? Hayır! Böyle bir şey yok; çünkü bu konuda söylenenlerin tümü mesnetsiz olup sadece kişi veya kişilerin yorum ve düşünceleridir. Ayrıca İsrâ bir mucize şeklinde (yani bedenen) olsaydı, Hz. peygamberden mucizeler bekleyenlerin bunu gözleriyle görmeleri gerekmez miydi? Hâlbuki mucizeler gösterilirse, inanmayanların gözleri önünde olması gerekir, yoksa mucize olmaktan çıkar. Bu nedenle daha önceki peygamberlere insanların gözleri önünde mucizeler verildiği gibi, bunun da Hz. peygambere herkesin gözü önünde verilmesi gerekirdi. Ama böyle bir şey olmamıştır, demek ki bu olay mucize şeklinde (yani bedenen) değil de, sadece Hz. peygambere ruhani bir yolculuk ve ruhani bir yükselişten ibaret olup yüce Allah’ın ona bir lütfu ikramıdır. Yine ‘’İsra, bir rüya veya ruhani bir yolculuk olsaydı, bu olay, müşrikler için bir imtihan vesilesi olmazdı, çünkü rüya harikulade değildir’’ şeklindeki iddiaları ise bizzat sûrenin 60. ayetle çürütülüp reddedilmektedir. İşte (وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِّلنَّاسِ) şeklindeki ayet, bu rüya’nın (İsra olayının) insanlara imtihan vesilesi olduğunu söylüyor. Zaten peygamberin rüyası bizimki gibi değildir, onunki rüya’yı sadıkadır, ama müşrikler Hz. Peygamberin gördüğü sadık rüyalarına da inanmazlardı. Hâlbuki Hz. Yusuf’un, Hz. İbrahim’in ve Kur’an’da geçen Hz. peygamberin gördükleri rüyaların gerçekleştiğini görüyoruz. Zaten 60. ayette bunun rüya ifadesiyle nitelendirilmesi delil olarak yeterlidir. Ayrıca hem 59. ayete göre, hem de Buhari ve Müslim’in üzerinde ittifak ettikleri hadise göre Hz. peygambere Kur’an’dan başka hiçbir mucize verilmemiştir. İşte hem bundan hem de 60. ayetten hareketle Îsra olayının bedenen, yani mucizevi bir şekilde değil, rüya, yani ruhani bir yolculuk olduğu anlaşılmaktadır. (الله اعلم) وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً } أكثر المفسرين على أنها (أي هذه الرؤية) ليلة الإسراء.( تفسير تيسير الكريم الرحمن في تفسير كلام المنان) والقول الرابع: وهو الأصح وهو قول أكثر المفسرين أن المراد بها (أي بهذه الرؤيا) ما أراه الله تعالى ليلة الإسراء، ... (مفاتيح الغيب ، التفسير الكبير) فتأويـل الكلام: وما جعلنا رؤياك التـي أريناك لـيـلة أسرينا بك من مكة إلـى بـيت الـمقدس، إلاَّ فتنة للناس (جامع البيان في تفسير القرآن) وقيل أيضا: الرؤيا هي الإسراء، والفتنة ارتداد من استعظم ذلك وبه تعلق من يقول: كان الإسراء في المنام، بالروح أسرى بروحه وقال قوم: أسرى بروحه دون بدنه. (معالم التنزيل - البغوي) وتصح ان تكون بالروح وهي ما كان بالعروج إلى الملأ الأعلى على ما اخترنا واتبعنا فيه كثرة من السلف الصالح. (زهرة التفاسير) وقالت عائشة { الرؤيا } في الإسراء رؤيا منام، (المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز) (وما جعلنا الرؤيا التي أريناك ) ليلة الاسراء وتعلق به من قال إنه كان في المنام (تفسير البيضاوي ) وما جعلنا الرؤيا التي أريناك إلا فتنة للناس أكثر المفسرين على أنها ليلة الإسراء (تفسير السعدي ) وقال الجمهور إِن الرؤيا رؤيا لليلة المعراج المذكورة فى أول السورة، اي سورة الاسراء (هميان الزاد إلى دار المعاد) {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِى أَرَيْنَاكَ} فى المنام، احتج بهذا مَن قال الإسراء فى المنام، لا فى اليقظة، وهو مذهب أصحابنا، وقوم من غيرهم (تيسير التفسير - أطفيش) والله أعلم : ومن قال إنه كان في المنام فالرؤيا منامية، (التسهيل لعلوم التنزيل) والرأى الراجح أن «الرؤيا» هى الإسراء (تفسير القراني للقران) وقالت فرقة: {الملعونة}، المبعدة المكروهة (المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز) وقيل تقول العرب لكل طعام مكروه ضار ملعون.( البحر المحيط) وأولـى الأقوال فـي ذلك بـالصواب، قول من قال: عنى به رؤيا رسول الله صلى الله عليه وسلم ما رأى من الآيات والعبر فـي طريقه إلـى بـيت الـمقدس، وبـيت الـمقدس لـيـلة أُسري به، -- وإنـما قُلنا ذلك أولـى بـالصواب، لإجماع الـحجة من أهل التأويـل علـى أن هذه الآية إنـما نزلت فـي ذلك، وإياه عنى الله عزّ وجلّ بها، فإذا كان ذلك كذلك، فتأويـل الكلام: وما جعلنا رؤياك التـي أريناك لـيـلة أسرينا بك من مكة إلـى بـيت الـمقدس، إلاَّ فتنة للناس يقول: إلا بَلاء للناس الذين ارتدّوا عن الإسلام، لـمَّا أُخبروا بـالرؤيا التـي رآها علـيه الصلاة والسلام، ليلة المعراج وتعلق به من قال إنه كان في المنام، (انوار التنزيل واسرار التأويل – البيضاوي - تفسير القرآن – الفيروزابادي) عن قتادة {وَما جَعَلْنا الرُّؤْيا التـي أرَيْناكَ إلاَّ فتْنَةً للنَّاس} قال: الرؤيا التـي أريناك فـي بـيت الـمقدس حين أُسري به، فكانت تلك فتنة الكافر.(الطبري) فإن كان على رؤيا منام فهو فتنة لما ذكرنا، والله أعلم.( (تأويلات أهل السنة) أما ما ذكروه في معنى الرؤيا فما قيل: إن الرؤيا مصدر مرادف للرؤية أو إنها بمعنى الرؤية ليلاً يرده عدم الثبوت لغة ولم يستندوا في ذلك إلى شيء من كلامهم نظماً أو نثراً إلا إلى مجرد الدعوى (الميزان في تفسير القرآن) الرُّؤْيَا : ما يُرَى في النوم والجمع : رُؤًى - الرؤيا: على وزن فعلى وقد تخفف فيه الهمزة فيقال الرؤيا ، جمع رؤى ، ما يراه النائم في المنام { لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ }. (فقهية) (تعريف و معنى رؤيا في معجم المعاني الجامع - معجم عربي عربي) الخلاصة : لا يعترض على الرأى الأول بأن «الرؤيا» تشير إلى أن الإسراء كان رؤيا منامية،... والرأى الراجح أن «الرؤيا» هى الإسراء، وقد عرفت الاعتراض على هذا الرأى، وردّنا عليه (كتاب التفسير القرآني للقرآن - [عبد الكريم يونس الخطيب]) وثانيهما: أن هذا الإسراء بالنبيّ الكريم، لم يكن معجزة متحدّية، وإنما هو رحلة روحيّة، واستضافة من الله الرحمن الرحيم، للنبىّ، فى رحاب ملكوته، حيث يشهد من ملكوت الله : قيل: كان رؤيا صادقة (لبحر المديد في تفسير القرآن المجيد) وقيل الرؤيا هي الإسراء وقد كانت فتنة للناس آمن بها البعض وكفر بها البعض وبه تعلق من يقول كان الإسراء في المنام (تفسير سورة سورة الإسراء من كتاب التفسير الواضح .- لمؤلفه محمد محمود حجازي) ومع أن أهل التأويل قالوا إن كلمة الرؤيا تطلق على الرؤيا العيانية أيضا. إلا أنها في القرآن لم ترد إلا في معنى الرؤيا المنامية فقط كما يستفاد من آيات سورة الصافات [١٠٢- ١٠٩] وسورة يوسف [٤- ٥ و ٤٣ و ١٠٠] وسورة الفتح [٢٧) ومع كل هذا: فإن جمهور المفسرين يرجحون أن الرؤيا هي الرؤيا التي أراها الله لرسوله في الإسراء. وهو ما نراه الأوجه وبخاصة لأن الإسراء مما أخبر به القرآن في هذه السورة، وكانت رؤيا خاصة بمدركات النبي أخبر بها إخبارا على ما شرحناه في سياق الآية الأولى من السورة : المرجع.( تفسير سورة الإسراء من كتاب التفسير الحديث المعروف بـ -التفسير الحديث .- لمؤلفه محمد عزة دروزة ج) إن الحسن قال فى قوله (وما جعلنا الرؤيا) الآية إنها رؤيا منام رآها (والرؤيا تختص بالنوم). ] وأثبتوا أن المعراج كان بالروح فحسب لوجوه: (١) إن الحركة البالغة فى السرعة إلى هذا الحد غير معقول (٢) إنه لو صح ذلك لكان أعظم المعجزات وكان يجب أن يظهر حين اجتماع الناس حتى يستدلّ به على صدقه فى ادعاء النبوة، فأما أن يحصل ذلك فى وقت لا يراه فيه أحد، ولا يشاهد فيه مشاهد، فإن ذلك عبث لا يليق بحكمة الحكيم. (٣) إن الصعود بالجسم إلى العالم العلوي فوق طبقات معينة مستحيل، لأن الهواء معدوم، فلا يمكن أن يعيش فيه الجسم الحي أو يتنفس فيه. (٤) إن حديث المعراج اشتمل على أشياء فى غاية البعد: (ا) شق بطنه وتطهيره بماء زمزم، والذي يغسل بالماء هو النجاسات العينية، ولا تأثير لذلك فى تطهير القلب من العقائد = الزائفة، والأخلاق المذمومة (ب) ركوب البراق ولا حاجة له بذلك لأن العالم العلوي فى غنى عن ذلك (ج) إنه تعالى أوجب خمسين صلاة، ولم يزل محمد ص يتردد بين الله وموسى إلى أن عاد الخمسون إلى خمس بسبب شفقة موسى عليه السلام- وهذا غير جائز كما قال القاضي أبو بكر الباقلاني لأنه يقتضى نسخ الحكم قبل العمل به، وهذا بداء محال على الله. (د) لم يقل أحد من المسلمين بأن الأنبياء أحياء بأجسادهم فى العالم العلوي، وإنما الحياة هناك حياة روحية لا جسمانية، والتخاطب والكلام معهم والصلاة بهم من الأمور الروحية لا الجسمية، إذ لا يعقل غير هذا- وبهذا يثبت المعراج الرّوحى لا الجسماني - (تفسير المراغي)  

[1] Veya Rabbin Kureyş'i azap ile kuşatacaktır. Artık hiçbir kimseden korkma.[2] Miraç gecesini veya Hüdeybiye senesinde veya Bedir senesinde gördüğü rüyayı.[3] Yiyen kimse açlığından dolayı lânete başlayan ağaç veya Cehennemde biten (o ağaçtan yiyenlere Kur'an lânet eder) yani zekkum ağacını.[4] Gerek rüya ile veya Miraç ile, gerek Cehennemde biten zakkum ağacı ile birtakım halk fitneye ve ihtilâfa düşmüşler, hatta bazıları mürted bile olmuşlardı.  

31 Buradaki “rüya”, Hz. Peygamber’in “gece yolculuğu”nu izleyen miraç olayıdır. Başta Hz. Ebu Bekir, Hz. Ayşe olmak üzere ileri gelen pek çok sahabeye göre bu rüya, Hz. Peygamber’in isrâ ve miraç olayını ifade etmektedir. 32 Lanetli ağaç ise Sâffât Sûresi, 37/62-63’de geçen “Şeceretü’z-zakkûm”dur. Cehennemi simgelemektedir. Bir uyarı olduğunu anlıyoruz.  

(Burhan tefsirinde Şii ve Sünni kanallardan nakledilen 16 rivayet esasınca Peygamber’e gösterilen rüyadan maksat, Peygamber’in, Ümeyye oğullarının domuzlar suretinde minberine çıktığını görmesi, lanetlenen ağaçtan maksat ise Ümeyye oğullarıdır. Fahr-u Razi, Taberi, Kurtubi, Nişaburi, Siyuti, Şevkani, Alusi, İbn-i Ebi Hatem, Hatip Bağdadi, İbn-i Merduye, Hâkim, Mukrizi ve Beyhaki mezkûr ayetin tefsirinde İbn-i Abbas’tan (r.a) şöyle nakletmişlerdir: “Kur’an’da lanetlenmiş ağaç”tan maksat, Emeviler’dir. Zira Resulullah (s.a.a) uykuda onları, minber ve mihrabına saldıran maymunlar şeklinde gördü. Peygamber uyandıktan sora Cebrail, mezkûr ayetin nazil olduğunu haber vererek dedi ki: “Rüyanda gördüğün maymunlar, Emeviler’dir. Onlar senden sonra hilafeti gasp edeceklerdir. Mihrap ve minberin bin ay boyunca onların tasarrufu altında olacaktır.)  

Burada sözü edilen “lanetlenmiş ağaç” ile kastedilen Sâffât 37:62, Duhân 44:43-44 ve Vâkı‘a 56:52’te belirtildiği gibi durumunu bilemediğimiz “zakkum ağacı”dır. zakkum ağacıyla ilgili bilgi için bkz. Sâffât 37:62, dipnot 3.  

1 Rivâyete göre Ebû Cehil: “Muhammed sizi taşları bile yakan ateşle korkutuyor, sonra da o ateşte ağaç biter diyor” der ve cariyesine emredip hurma ve kaymak hazırlatır arkadaşlarına da: “Haydi zıkkımlanın.” diyerek alay eder. Zakkum ile ilgili olarak; Bk. (Saffat: 62-66, Duhân: 43-46, Vakıa: 52-53)  

73 Burada bahsi geçen görüntü (ru’yâ), Hz. Peygamber’in “Gece Yolculuğu”nu izleyen Miraç olayıdır (bkz. Ek IV). Bu olay mahiyeti itibariyle birbirleriyle çatışan yorumlara açık olduğu ve dolayısıyla nesnel realitesi bakımından birtakım şüphelere yol açma istidadında bulunduğu için -ayetin devamında ifade edildiği gibi- “insanlar için bir sınama” vesilesi oluşturmaktadır. Şöyle ki: bu olayla yüzyüze geldiklerinde imanı zayıf olanlarla sığ düşünenlerin Muhammed (s)’in dürüstlüğünden ve dolayısıyla peygamberliğinden yana duydukları inanç sarsılırken, Allah’a sarsılmaz bir imanla bağlı olanlar bu olayda Allah’ın seçtiği kimselere bahşettiği ruhanî nimetin olağanüstü bir tezahürünü görmekte ve böylece Kur’an mesajına duydukları iman daha da güçlenmektedir.74 Bu “Kur’an’da lânetlenen ağac”ın, 37:62 vd. ve 44:43 vd.’da cehennemin tezahürlerinden biri olarak sözü geçen “ölümcül meyve ağacı” (şeceratu’z-zakkûm) olduğunda şüphe yoktur (bkz. 37:62-63 ve ilgili 22 ve 23. notlar. Bu notlardan sonuncusunda sözkonusu ağacın insanlar için niçin “bir sınama” olduğu açıklanmaktadır). Yukarıdaki anlam akışı içinde ağaç, açıkça cehennemin kendisini simgelediği için, “lânetli” yahut “lânetlenmiş” ağaç olarak nitelendirilmektedir. Burada, ahiret hayatının başka tezahürlerinin değil de, sadece “cehennem”in özel olarak işaret edilmiş olmasının sebebi, ağacın bir uyarı olduğunu ifade eden sonraki cümlede açıklık kazanmaktadır.  

[2292] Yani, “bunlara delil gelse bunlar öncekiler gibi direnmezler” diye düşünme! Çünkü Allah, nasıl bir davranış göstereceklerini bilecek kadar onların içini ve dışını kuşatmıştır. [2293] Ru’yânın mastarı olan ru’yet, ibsar’dan farklı olarak somut ya da soyut, maddî ya da mânevî akledilebilir her şeye delâlet eder. Bu rüyanın sûrenin başında değinilen gece yolculuğu olduğu tartışmaya mahal bırakmayacak kadar açıktır. İsrâ rüyasının yoruma ve tabire açık ve kesinliğe kapalı tabiatı, insanlar arasında bu müşahedenin bir “imtihan” kılınması sonucunu doğurmuştur (Bkz: Âyet 1, not 2). Aynı şey “üzerinde 19 vardır” âyeti (74:30), Hârût ve Mârût’un öğrettikleri (2:102) için de söz konusudur (Lânetli ağaç için bir sonraki nota bkz). Bizim “malum” şeklindeki açıklamamız, kelimenin belirlilik takısına atfendir. Burada gösterilen rüya, özel bir müşahede olsa gerektir. Çünkü burada “görülen” değil ısrarla “gösterilen” bir şeyden söz edilmektedir. Gösteren görenden çok daha aktiftir. “Biz” zamirine isnat edilmesi, ilâhî kudreti gerektiren bir görme-gösterme olayı ile karşı karşıya olduğumuzun delilidir (Bu rüyanın mahiyeti üzerine daha sahabe hayattayken belirginleşen yorum farklılıkları için bkz: Üç Muhammed, s. 115-119). [2294] Yani: “sınav ağacı”. “Lânetli ağaç” ile, iniş sırasına göre Duhân 43 ve Sâffât 62’de geçen zakkûm ağacı kastedilmektedir. Cehennem ağacı olarak tasvir edilen (37:64) bu ağaç için de aynen burada olduğu gibi “Şüphe yok ki Biz onu (ağacı) zalimler için bir imtihan vesilesi kıldık” (37:63) denilmektedir. Sınav aracı yapılan şeyler arasında Sâlih peygamberin devesi (54:27) ve cehenneme ait melek ya da insana ait melekeleri temsil eden 19 rakamı da (74:30) sayılmıştır. [2295] Çok özel İsrâ müşahedesi ve cehennem ağacının “sınav” kılınmasına istinaden.  

(Nitekim müşrikler Resulullah s.a.s.'ın miracına inanmamışlar, bu eşsiz olayın basit bir rüya veya rûhanî seyir olduğunu iddia etmişlerdir) (Bu sınamada müşrikler kaybettiği gibi -bir zaman- onları yoldan çıkaran şeytan da sınanmış ve o da kaybedenlerden olmuştu, nitekim)  

Bu âyette rüya “düş” anlamına olmayıp, dış dünyada görülen şey mânasınadır. Miraca işarettir. Sadece düş olsaydı, insanlar için ciddi bir imtihan olmazdı.  

(182) Bu söz, Bedir zaferinin müjdesi idi. (183) Burada işâret edilen ru'yâ, ya Mi'râc gecesi Hz. peygamber(s.a.v.)e lutfedilen müşâhededir ki Mi'râcın uykuda olduğunu söyleyenler bunu ru'yâ diye açıklamışlar; uyanık iken olduğunu söyleyenler ise, buradaki ru'yâ kelimesini açıktan görme diye tefsîr etmişlerdir. Ru'yâ, uykuda görülen şeylerin adı ise de, asıl kelime anlamı görmektir. Mi'râc gecesi vukubulan görme, bir ru'yâ değil, uyanıklık halinde bir müşâhede (vizyon) idi. Kur'ân'da la'netlenen ağaç da cehennemdeki Zakkum ağacıdır. Putatapanlar bu ağacın adını duyunca: "Muhammed, cehennemin taşları yaktığını sanıyor; sonra orada ağaç bittiğini söylüyor(!)" diyerek alay etmişlerdi. Halbuki bu ağaç, kendi bildikleri türden bir ağaç değil, sembolik anlam taşıyan bir ağaç idi. Bununla Allah, cehennemde biten, cehennemin ürünü olan ağaç gibi insanları temsil etmiş olabilir. Nitekim bu ağacın şeytân veya Ebûcehil veya Hakem ibn Ebu'l-Âs olduğu söylenmiştir.  

[1] Bu âyet-i kerîmedeki ru'yâda ihtilâf olundı: Ba'zıları "Mi'râcdır, onı kimi tasdîk itdi ve kimi inkâr ile fitneye düşdi" didiler. Ba'zıları da "Bu Hudeybiye senesinde feth-i Mekke hakkında Rasûl-ü Ekrem'in gördiği ru'yâdır. O sene zuhûr itmemesi îmânda za'îf olanlara fitne oldı" didiler. Kur'ân'da mezkûr şecere-i mel'ûne Sâffât Sûresinde zikr olunan zakkum ağacıdır. Küffâr: "Muhammed'in zu'munca taşları eriden cehennemde nasıl ağaç olur" diye fitneye ve inkâra düşdiler.  

[*] Zakkum ağacı. Saffet 37/62-70; Duhân 44/43-46.  

(9) Sana gösterdiğimiz manzaralar: Miraç gecesi gösterdiklerimiz. Kur’ân’daki lânetlenmiş ağaç: zakkum ağacı. (Buhârî, Tefsir 17:9; Tirmizî, Tefsir 17:4.) Zakkum ağacı için 37:62-63’e bakınız. Bunların her ikisi de müşriklerin inkâr ve alaylarına konu olmuş, kiminin imanını arttırırken kimini de inkârda azdırmak suretiyle bir sınama teşkil etmiştir.  

2248 The reference may be to 72:28, probably an earlier Makkan revelation. But the argument is independent of time. This verse falls naturally into three divisions. Warnings and Portents and Signs are sent or not sent according to Allah's All- Wise Plan or Mercy and Justice: this is in no wise inconsistent with the apparent freedom given to the wicked: because (1) in any case Allah is all around all His creatures, and His delay as a Sign of Mercy in no way diminishes His power; (2) the Visions of Truth vouchsafed to Prophets of Allah are themselves Signs by which they can warn the ungodly; and (3) sometimes it is more merciful to give them time by not immediately bringing the matter to judgement. (R). 2249 Some Commentators take this as referring to the Mi'raj (17:1) and others to other spiritual visions. Such visions are miracles, and become a stumbling block to unbelievers. They are an encouragement to men of faith. Thus they are "a trial for men". 2250 The tree of Zaqqum, a bitter and pungent tree described as growing at the bottom of Hell, a type of all that is disagreeable. See 37:62-65; 44:43-46; and 56:52. All these are Surahs chronologically earlier than this Surah. The application of the name to a tree of the myrobalan kind in the region of Jericho is, I think, of post-Quranic date. It is a trial for wrongdoers. See 37:63 and n. 4073.