İsrâ Sûresi 42. Ayet Meali

Âyetin son cümlesi şu şekilde de tercüme edilebilir: “.. o takdirde o ilâhlar, Arş’ın sahibi olan Allah’a üstün gelmek için çareler ararlardı.”  

 Âyetin son kısmı müfessirler tarafından iki şekilde manalandırılmıştır: a) «...O takdirde onlar, Arş’ın sahibi olan Allah’a üstün gelmek için çareler arayacaklardı.» b) «...O takdirde onlar, ululuğunu ve kudretini bildikleri Arş’ın sahibi olan Allah’a yakınlaşmak ve O’na itaat etmek için çareler arayacaklardı.»  

* “Farz-ı muhâl”; Gerçekleşmesi asla mümkün olmayan bir konu hakkındaki varsayım, “kesinlikle olamaz ve olmayacak fakat sayalım ki oldu” manasında. Farzı muhâl, müşriklerin iddiâ ettikleri gibi, birden fazla ilâh olsaydı, bu ilâhlar birbirlerine üstün gelmek için, birbirlerine karşı, sonu gelmez bir mücadele içerisinde olacaklardı. Birinin yarattığına diğeri karşı çıkacak, biri yapacak, öteki yıkacaktı ve böylelikle de âlemin nizamı bozulacaktı. Hâlbuki âlemde eşsiz/mükemmel bir nizam mevcuttur.  

1- O'nunla baş etmek, O'nu yenmek, O'na karşı koymak için bir şeyler yaparlardı.  

(1)“Şu âyet der ki: De! Eğer dediğiniz gibi mülkünde şerîki (ortağı) olsa idi, elbette arş-ı rubûbiyetine (umum kâinâtı idâreciliğine) el uzatıp müdâhale eseri görünecek bir derecede bir intizamsızlık olacaktı. Hâlbuki yedi tabaka semâvâttan tut, tâ hurdebînî zîhayatlara (en küçük canlılara) kadar, herbir mahlûk küllî olsun cüz’î olsun, küçük olsun büyük olsun, mazhar olduğu (üzerinde görünen) bütün isimlerin cilve (parıltı) ve nakışları dilleriyle, o esmâ-i hüsnânın müsemmâ-i zü’l-Celâl’ini (en güzel isimlere sâhib, celâl sâhibi olan Allah’ı) tesbîh edip, şerîk ve nazîrden (ortak ve benzerden) tenzîh ediyorlar (uzak tutuyorlar). Evet nasıl ki semâ, güneşler, yıldızlar denilen nûr-efşân (nur saçan) kelimâtıyla, hikmet ve intizâmıyla, onu takdîs ediyor (kusurlardan temiz olduğunu i‘lân ediyor), vahdetine (birliğine) şehâdet ediyor ve cevv-i hava (hava boşluğu) dahi, bulutların sesiyle berk ve ra‘d (şimşek ve gök gürültüsü) ve katrelerin (damlaların) kelimâtıyla (kelimeleriyle) onu tesbîh ve takdîs ve vahdâniyetine (birliğine) şehâdet eder. Öyle de zemin (yeryüzü), hayvanât ve nebâtât ve mevcûdât (varlıklar) denilen hayatdar (canlı)kelimâtıyla Hâlık-ı zü’l-Celâl’ini (celâl sâhibi yaratıcısını) tesbîh ve tevhîd etmekle (kusursuzluğunu ve birliğini söylemekle) berâber, herbir ağacı, yaprak ve çiçek ve meyvelerin kelimâtıyla yine tesbîh edip, birliğine şehâdet eder.” (Zülfikār, 25. Söz, 53-54)  

(*) Bu âyet, tevhidin kuvvetli bir delilini özetleyerek. Kelam ilminin en önemli prensiplerinden birini ortaya koyar. Şöyle ki: a) Birden fazla müstakil ilah olsaydı, mutlaka ihtilaf çıkar, kâinatın devamı mümkün olmazdı. b) Faraza biri en üstün ilah, diğeri O’nun yetkili kıldığı ilahlar olsalardı, bunlar arasında rekabet çıkar ve kendilerince en iyi yönetimi gerçekleştirmek için hâkimiyeti ele geçirmek isterlerdi. Âlemde nizam bozulmadığına göre tek İlahın nizamı işlemektedir. Aksi halde bir buğday tanesi bile yetişmezdi. (S. Yıldırım Meali İsra-42. Ayet Açıklaması) Yani kâinatta düzen değil, kaos hakim olurdu. İşte bize göre de bu şekildeki yorum doğrudur. إلى ذي العرش سبيلا قال ابن العباس - رضي الله - تعالى - عنهما - : لطلبوا مع الله منازعة وقتالا كما تفعل ملوك الدنيا بعضهم ببعض . وقال سعيد بن جبير - رضي الله تعالى عنه - : المعنى إذا لطلبوا طريقا إلى الوصول إليه ليزيلوا ملكه ( (تفسير القرطبي ) والمعنى الأول: أن يكون المراد بالسبيل سبيل السعي إلى الغلبة والقهر، أي لطلبوا مغالبة ذي العرش وهو الله تعالى. وهذا كقوله تعالى: { وما كان معه من إلٰه إذاً لذهب كل إله بما خلق ولعلا بعضهم على بعض } [المؤمنون: 91].( التحرير والتنوير)  

23 Arş, bütün egemenlik ve kudret makamını ifade eden bir kavramdır. 24 Ayetin bu kısmı şöyle de çevrilebilir: “Egemenliği elinde tutan Allah’la savaşa fırsat ararlardı.”  

1 Bu âyet, anlam yönüyle 22. âyeti açıklamaktadır.2 Ayetin bu bölümü: “(O ilahların) her biri arşın sahibi olan Allah’a yaklaşmak için bir yol arardı” şeklinde de anlaşılabilir. Böylece de hiç biri ilâh olamaz, Onun ülûhiyyetini teslim etmiş olurlardı. (Elmalılı)  

50 ‘Arş terimi (lafzen, “taht” yahut, daha uygun bir ifadeyle “kudret makamı”) Kur’an’da Allah’ın var olan her şey üzerindeki mutlak hakimiyetini ifade için kullanılmaktadır; bunun içindir ki, zu’l-‘arş tabiri en yakın bir ifadeyle “Topyekün egemenliği elinde tutan” şeklinde aktarılabilir. Öte yandan, bu ayetin işaret ettiği anlam konusunda müfessirler bütünüyle hemfikir değildirler. Bazıları ayeti, “Eğer Allah’tan başka tanrılar var olsaydı, bunlar Allah’ı âlem üzerindeki kudret ve iktidarından kısmen ya da tamamen yoksun bırakmaya çalışırlar ve böylece âlemde bir kaosa, kargaşaya yol açarlardı” şeklinde açıklamışlardır. En başta Taberî ve İbni Kesîr olmak üzere bazıları ise, biraz karmaşık da olsa, daha iyi bir yorumda bulunmuşlardır. Allah’tan başka tanrılar ya da tanrısal güçlerin varlığına inanan kimselerin bu varlıkları ya da güçleri yalnızca Allah’la insanlar arasında aracılar olarak gördükleri yolundaki meşrulaştırıcı faraziyeden yola çıkarak bu müfessirler demişlerdir ki, eğer bu sözde tanrısal yahut yarı-tanrısal “aracılar” gerçekten var olsalardı, bu durum açıkça onların birer aracıdan başka bir şey olmamaları nedeniyle, Allah’ı mutlak ve müte‘âl varlık olarak tanıdıkları anlamına gelirdi ki bu da kendilerinin gerçekte herhangi bir kudrete sahip olmadıklarını ve son tahlilde bütünüyle O’na bağlı, O’na bağımlı olduklarını kabul etmek demektir; bağımlı oldukları, herhangi bir kudretten yoksun oldukları böylece aşikar olan bu hayal ürünü “aracıların”, hangi mahiyette olursa olsun, herhangi bir tanrısal nitelikten de yoksun oldukları ortadadır. Hal böyle olunca, artık insan için doğrudan doğruya Allah’a, o her şeye gücü yeten, her şeyi görüp işiten Tek İlah’a yönelmesi ve herhangi bir aracıya ihtiyaç duymaması çok daha makul, çok daha onurlu değil midir?  

[2273] Parantez içindeki alternatifli açılım, âyetin genelinin her iki şıkka da açık olmasından kaynaklanır. Taberî ibarenin açılımını olumlu anlamda “yakın olmak için” şeklinde yapmış, diğer şıkkı tartışmamıştır bile. Fakat bize kadar ulaşan ilk tam tefsirin sahibi olan Mukâtil (ö. 150 h.) olumsuz anlam olan “galip gelmek, alt etmek için” açıklamasını yapmıştır. İbteğa fiili, Kur’an’da hem olumlu hem olumsuz olarak “bir amaca ulaşmayı istemek, bunun için çaba sarfetmek” anlamında kullanılmıştır (Krş: 9:48; 70:31 ve 17:12; 17:66).  

(Nitekim Enbiya suresinin 22. ayetinde "Eğer göklerde, yerde Allah'tan başka ilahlar olsaydı,-aralarında çıkacak çatışma yüzünden- onların ikisi de elbette harap olur giderdi..." buyurulmuştur.)  

Bu âyet, tevhidin kuvvetli bir delilini özetleyerek. Kelam ilminin en önemli prensiplerinden birini ortaya koyar. Şöyle ki: a) Birden fazla müstakil ilah olsaydı, mutlaka ihtilaf çıkar, kâinatın devamı mümkün olmazdı. b) Faraza biri en üstün ilah, diğeri O’nun yetkili kıldığı ilahlar olsalardı, bunlar arasında rekabet çıkar ve kendilerince en iyi yönetimi gerçekleştirmek için hakimiyeti ele geçirmek isterlerdi. Âlemde nizam bozulmadığına göre tek İlahın nizamı işlemektedir. Aksi halde bir buğday tanesi bile yetişmezdi.  

(5) O tanrılar, kâinata egemen olabilmek için Arş’ı ele geçirmeye çalışırlar; bu yaman mücadeleler içinde ise, 21:22’de buyurulduğu gibi, yer ve gök fesada uğrardı. Veya, Arş’ın Sahibi olan Allah’a siz nasıl muhtaç iseniz, onlar da öylece muhtaç olur ve Ona yaklaşmak için yol ararlar; dolayısıyla Onun tanrılığı karşısında sizin gibi birer kul olarak boyun eğmiş olurlardı.  

2228 There is only One True God. But if, as polytheists say, there had been subsidiary gods, they would yet have had to go to the Throne of the Supreme God, for they could have done nothing without Him. Thus the Islamic idea of the unity of the Godhead is quite different from the polytheistic ideas of a supreme god, as in the Greek Pantheon, where Jupiter was often defied by the minor deities! But such ideas are absurd, as stated in the next verse (Cf. 21:21-22 and 23- 91).