Fussilet Sûresi 53. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 4/166.  

Kıyamete kadar Allah’ın ayetlerinin işaret ettiği bireysel, sosyal, bilimsel ve tarihî gerçeklerin ortaya çıktığını, akıllara durgunluk veren hakikatlerin tecelli ettiğini insanlar hem biyolojik ve ruhî yapılarıyla kendi dünyalarında hem yaşadıkları bölgelerde hem de dış dünyada apaçık görecekler. Böylece insanlık, hiçbir şüpheye yer vermeyecek biçimde, Kur’an’ın insan ürünü bir kitap olmadığını ve Allah tarafından gönderildiğini anlayacaktır.“Allah’ın her şeye hakkıyla şahit olması”, insanın Allah’a karşı sorumluluğunu hatırlatmaya matuf bir söylemdir. Yani Allah her şeyi görüyor ve duyuyor. Aynı zamanda görülenler ve duyulanlar bütün detayıyla en ince ayrıntısına kadar kayıt altına alınıyor anlamındadır.  

 Âyetteki «ufuklar» kelimesinden insanı çevreleyen dış âlemi, «kendi nefisleri» ifâdesinden de insanın kendi biyolojik ve ruhî yapısını anlamak mümkündür. Buna göre âyetin mânâsı, «Biz insana gerek kendisini çevreleyen dış âlemde, gerekse bizzat kendi maddî ve rûhî yapısında bulunan ve bizim varlığımızı ve gücümüzün mükemmelliğini ısbatlayan delilleri göstereceğiz» demek olur ki, gerçekten, mutasavvıfların «büyük âlem» ve «küçük âlem» dedikleri bu iki âlemle ilgili olarak ilmin tesbit ettiği akıllara durgunluk veren bilgiler, Allah’ın varlığına ve gücünün sonsuzluğuna dair önemli deliller ortaya koymaktadır.  

Yanlışlanabilir ve Sınanabilir fiziksel deliller Kuran'ın Tanrı sözü olduğuna dair bilimsel deliller ve belgeler sağlar. 4:82; 74:30.  

1-Gücümüzü, büyüklüğümüzü, yüceliğimizi gösteren işaretleri, göstergeleri, kanıtları. 2- Dış dünyada, doğada. 3- İç dünyada, kendi içinde. 4- Kur'an'ın.  

(1)“Şu kâinât denilen âlem-i ekber (en büyük âlem) ve insan denilen onun misâl-i musağğarı (küçük bir nümûnesi) olan âlem-i asğar (küçük âlem), kudret ve kader kalemiyle yazılan âfâkī (dış âleme âid) ve enfüsî(insanın iç âlemine âid) vahdâniyet delâilini (Allah’ın birliğinin delillerini) gösteriyorlar. Evet, kâinâttaki san‘at-ı muntazamanın (intizamlı san‘atın) küçük bir mikyasta (ölçüde), nümûnesi insanda vardır. O dâire-i kübrâdaki (en büyük dâiredeki) san‘at, Sâni‘-i Vâhid’e (bir olan san‘atkâra) şehâdet ettiği gibi, şu insanda olan küçük mikyastaki hurdebînî (mikroskopla görülebilecek) san‘at dahi, yine o Sâni‘a işâret eder, vahdetini(birliğini) gösterir. Hem nasıl ki şu insan, gāyet ma‘nîdâr bir mektûb-ı Rabbânîdir (Allah’ın isimlerini gösteren bir mühürdür), muntazam bir kasîde-i kaderdir. Öyle de, şu kâinât dahi aynı o kalem-i kader ile, fakat büyük bir mikyasta yazılmış muntazam bir kasîde-i kaderdir. Hiç mümkün müdür ki, hadsiz alâmet-i fârika (ayırdedici alâmetler) ile bütün insanlara bakan şu insan yüzündeki sikke-i vahdete (birlik mührüne) ve bütün mevcûdâtı(varlıkları) omuz omuza, el ele, baş başa veren kâinât üstündeki hâtem-i vahdâniyete (Allah’ın bir olduğunu gösteren mühre), Vâhid-i Ehad’den (sıfatlarında ve zâtında bir olan Allah’dan) başka bir şeyin müdâhalesi bulunsun?” (Mektûbât, 20. Mektûb, 62)  

(*) Âyette geçen (افاق)’’afak’’ ifadesinden insanı çevreleyen dış âlemi (uzay, galaksiler, uzaydaki gök cisimleri, yıldızlar, dünya, güneş, ay vs.) olan uçsuz bucaksız evren, (انفسهم)’’enfusihim’’ ifadesinden de insanın kendi biyolojik ve ruhî yapısını anlamak mümkündür. Buna göre âyetin manası, «Biz insanlara gerek kendilerini çevreleyen dış âlemde gerekse bizzat kendi maddî ve rûhî yapılarında bulunan ve bizim varlığımızı ve gücümüzün mükemmelliğini ispatlayan delilleri göstereceğiz» demek olur ki, gerçekten, büyük bir âlem olan uçsuz bucaksız evren ile birer küçük bir âlem olan insanla ilgili olarak ilmin tespit ettiği akıllara durgunluk veren bilgiler, Allah’ın varlığına ve gücünün sonsuzluğuna dair önemli deliller ortaya koymaktadır. Yani kıyamete kadar Allah’ın ayetlerinin işaret ettiği bireysel, sosyal, bilimsel ve tarihî gerçeklerin ortaya çıktığını, akıllara durgunluk veren hakikatlerin tecelli ettiğini insanlar hem biyolojik ve ruhî yapılarıyla kendi dünyalarında hem yaşadıkları bölgelerde hem de dış dünyada apaçık görecekler. وقال عطاء وابن زيد: "في الآفاق" يعني: أقطار السماء والأرض من الشمس والقمر والنجوم والنبات والأشجار والأنهار، "وفي أنفسهم" من لطيف الصنعة وبديع الحكمة، حتى يتبين لهم أنه الحق (معالم التنزيل – البغوي) والرابع: أنها في الآفاق: آيات السماء كالشمس والقمر والنجوم، وفي أنفسهم: حوادث الأرض،(زاد المسير في علم التفسير)  

[3] Veya islâmın hak olduğu, tevhidin doğru olduğu.[4] Hem âlemdeki havadis maziye ve âtiye, hem Mekke'lilere ait havadis - etraf âlemdeki hâdisatı, bedendeki sanayi-i acibeyi - alâmat-ı semaviyeyi alâmat-ı arziyeyi.[5] Yani senin doğruluğun hakkında Allah'ın her şeye hakkiyle şahit olması onlara veya sana elvermez mi?  

25 Bu ayette, Kur’an’ın Allah’tan gelen bir kitap olduğunun kesin anlaşılması için evrensel bir hakikat olan Allah, kendi varlığının ontolojik (varlık) delillerini ortaya koymaktadır. Kendi varlığının delili üzerine Kur’an’ın O’ndan geldiği çok daha iyi anlaşılır. Bu delille Allah’ın varlığını ispat yolunda ortaya atılan delillerden ontolojik delili/varlık delili felsefede ilk defa İslam filozofu Farabi tarafından ele alınmıştır. İbn Sina bu delili geliştiriyor ve onun Kur’an’daki ifadesinin bu ayette olduğunu söylüyor. Allah’ın mutlak bir hakikat olduğunun delili, O’nun hem iç hem dış âlemdeki varlığını gösteren delillerle ortaya çıkmaktadır. Ona göre, “kendinden daha büyüğü olmayan” ve “kendinden daha mükemmeli bulunmayan” bir varlık; hem dış âlemde hem de iç âlemde var olan bir varlıkdır. Ontolojik delil düşüncesini Latin dünyasında ilk defa 13. asırda St. Anselmus, “Tanrı, kendinden daha mükemmeli düşünülemeyen en mükemmel varlıktır. O da hem zihinde hem de dış dünyada olursa en mükemmel olur” diyerek bu görüşün Batı’daki ilk temsilcisi olmuştur.  

Kur’an’da sadece bu ayette geçen [el-âfâk] (ufuklar) ifadesiyle kastedilenin “yıldızlar, gece-gündüz, aydınlıklar, karanlıklar, dört ana unsur denilen şeyler” olabileceği belirtilmekte, “[enfüs]” ile kastedilen ise “yavrular, ceninler, ana rahmindeki karanlıkların içindeki oluşumlar, insanlar” şeklinde yorumlanmaktadır. Benzer mesajlar: Neml 27:92; Zâriyât 51:20-22.  

1 Yani kendilerinin bulunduğu Mekke sınırları dışında, Mekke sınırları içerisinde ve gönüllerinde Kur’an’ın gerçek olduğunu onlara göstereceğiz. İslâm’ın ileride dünyanın tamamına yayılacağını haber veren bu âyet, Kur’an’ın gerçekten, Allah Kelâmı olduğunu açıkça ispat eden mûcizelerindendir. Bu âyetin Mekke’de indirildiği, bir de ondan sonra Peygamber (s.a.v)’e ve halîfelerine Allah’ın ihsan ettiği nîmetler düşünülürse, bunun ne büyük bir mûcize olduğu çok iyi anlaşılır. Allah, bu âyette Kur’an’ın hakk olduğunu, Hz. Muhammed (s.a.v)’in doğruluğunu, İslam’ın yüceliğini ispat için bu iki nevi mucizelerin ikisini de göstereceğini vadediyor. Öyle ki; onun hakk olduğu o kâfirlerce görülünceye kadar Bedir’den Mekke’nin fethine kadar, Mekke müşrikleri bunu hem kendi nefislerinde hem de Mekke sınırları dışında gördüler. Ondan sonra diğerleri de görmeğe başladılar. Bunlar görüldükten, bu hakikat açıkça ortaya çıktıktan sonra sanki hiç görülmemiş gibi hâlâ inkârda devam eden sonraki kâfirler de ileride göreceklerdir.  

49 Yani, insanın bilinçli bir Yaratıcı’nın varlığına tanıklık eden kendi ruhunun derinliklerini kavraması ve kainatın ihtişamına daha derin ve kapsamlı bir şekilde bakması su-retiyle.50 Lafzen, “onlara göstereceğiz” yahut “onların görmelerini temin edeceğiz”.51 Yani, O, kudret Sahibidir ve her şeyi görür: bu, başlı başına, insanın Allah’a karşı sorumluluğunu hatırlatmaya yetecek temel bir hakikattir.  

[4293] Âyet 51’deki “insana” atfen. [4294] fi’l-Âfâki ve fî enfusihim: âlem-i kübra (makro kozmos) olan evrende ve âlem-i suğra (mikro kozmos) olan insanda. Râzî’nin de dikkat çektiği gibi âfâkta ve enfüste gösterilecek bu şeyler “askerî fetihler” olmaktan çok, insan ve kâinatın barındırdığı muhteşem sırlardır. Keşiflere ve ilmî gelişmelere bu âyet ışığında yaklaşacak olursak, bütün bunların sadece “keşfeden”in mahareti değil, onları keşfe açan ve insan bilgisine “arz” ve “nazil” eden Allah’ın ikramı olduğu anlaşılır. Bu hakikati inkâr eden akıl, bilgiyi Allah’tan koparacaktır. Allah’tan koparılan bilgi ahlâksız kalmaya mahkûmdur. [4295] Lafzen: “onlar için”. [4296] Zımnen: Sen onların yalanlamalarına aldırma, Rabbinin şahitliği sana yeter.  

(Sen şimdilik onların eziyetlerine katlan sabret. Kuşku yok ki Rabbinin yardımı seninledir, ilerde sen onlara elbet gâlib geleceksin. İslam'ı nice ümmetlere kabul ettireceksin)  

Âyetlerin gösterilmesi başlıca şu iki şekilde açıklanır: 1-Kur’ân’ın dâvetinin kısa zamanda dünyada yayılması. 2-Allah’ın insanlara yeryüzünde ve gökte, Kendi varlığına ve birliğine dair delilleri göstermesi. Kur’ân’da bildirdiği birçok hakikatin insanların yaptıkları bilimsel keşiflerle iyice anlaşılarak, Kur’ân’ın Allah katından geldiğini anlamaları.  

Ufuklar: Mekke'nin dışındaki dünyâ ülkeleri, enfüs ise, Mekke'deki Arap kavmi anlamını taşıdığı gibi, ufuklar dış dünyâ, enfüs insanların ruhları anlamına da gelir. Bu âyet, Allah'tan gelen Kur'ân âyetlerinin, diğer ülkelerde olduğu gibi, Arapların kendi içlerinde de yayılacağını, hakkın ortaya çıkacağını haber vermekle bir mu'cize göstermiştir. Ufuklar dış dünyâ, nefisler iç dünyâdır. Bu anlam, tasavvufta çok işlenmiştir. Kur'ân âyetlerinin dış ve iç anlamları olduğu ileri sürülmüştür. Yine bu âyetten, bilginin iki önemli kaynağı olduğunu anlamaktayız: Duyulara çarpan dış dünyâ ve insanın iç yetileri, düşüncesi. İnsan bilgisi bu iki kaynaktan doğmaktadır.  

4524-C 4524-C