Furkân Sûresi 45. Ayet Meali

[372] Dersle bakılacak bazı tabiat olayları hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XIII, 518-532; X, 437-456; XI, 274-278.  

Her iki ayette de Allah’ın kâinata koyduğu tabiat kanunlarına işaret edilirken bir yandan da o yasaların arkasındaki İlâhî iradeye dikkat çekilmektedir. “Güneşin delil kılınması” ise, onunla yeryüzünde sayısız gölgeleri oluşturan, sınırsız varlığa hayat veren İlâhî kudret ve iradenin eserlerini insanın hayaline sunmaktır.  

1- Gölgeye.  

[1] Güneş doğmazdı, daim gece kalırdı veya doğsa da ziyasız olurdu.[2] Güneş olmasa gölge bilinmezdi.  

16 Gölgenin uzaması olayı, düşünen bir kimse için, dünyanın güneş etrafında döndüğünü düşündürür. Allah’ın kudretine işarettir.  

1 Kur’an’da karanlık nurun, gölge ise sıcaklığın zıddı olarak verilir. Bu sebeple gölge, şu anlamlarda da kullanılabilir: 1- Herhangi bir cismin gölgesi. 2- Güneş doğana kadarki, sabah namazı vakti. 3- Dünyanın üzerinde bulunan koruyucu gök kubbe. 4- Allah’ın âlemlerin üzerindeki koruma gücü. 2 Esasen Allah’ın zatı, bu âlemde göz ile görülmez. Onun için müfessirlerin pek çoğu burada bir tevil aramışlardır. Bazıları bu bölümün, “Rabbinin yaratışına” takdirinde olduğunu söylemişler. Bazıları da, “baksana gölgeye Rabbin onu nasıl uzattı” şeklinde ifade etmeye çalışmışlardır. Bunu da: “Bakmaktan gaye, eserde kalmayıp onu yaratana varmak olduğuna tenbihtir” şeklinde izah etmişlerdir. Eğer (كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ)ifadesi (رَبِّكَ) den bedel-i iştimal olarak düşünülürse ayetin anlamı: “Bakmaz mısın Rabbinin gölgeyi nasıl da uzattığına?” şeklinde anlaşılır ki bu da doğruya en yakın olanıdır. Yukarıda da bu anlam tercih edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.  

[3132] Zıll, konuluşu itibarıyla şafaktan gün doğumuna kadar olan seher gölgesi. Kur’an’da gölge genellikle kavurucu yaz sıcağının karşıtı olarak kullanılır. Tıpkı aydınlığın zıddı olarak karanlıkların kullanıldığı gibi (Bkz: 35:21). Mecazen “himaye” ve “nimet” anlamına gelir ki Kur’an’da cennet için kullanılan ve zıllin memdûd (uzamış gölge) ibâresi “kesintisiz himaye” demektir (56:30). Âyetteki gölge örneğiyle cevher-araz, asıl-fer, eser-müessir ilişkisine dikkat çekilmiştir. Hareket eden gölgeye itibar edip de onun aslını görmeyen bir aklın düştüğü sefalet neyse, yarattığı eşyaya itibar edip de onu yaratanı görmeyen aklın sefaleti aynıdır. Her gölge nasıl aslının varlığına şahitse, varlık da Allah’ın varlığına şahittir. Zımnen: Ey insan! Gölgeyi görüyorsun da, aslını neden görmüyorsun?  

(Kur'an'da karanlık aydınlıktan önce getirilirken, gölge de, güneşin kızgınlığından önce getirilmiştir!.. "Karanlıkla aydınlık, gölge ile sıcak bir olmaz" -Fatır/20,21- buyurulmuştur. Demek ki gölge, aydınlığın değil, yakıcı ışığın karşıtıdır. Şu halde karanlıklar gibi yok olmaya mahkum olmayıp, aydınlıkla bir çeşit beraberliği bulunan ve korunma manasını içeren bir haldir. Biz biliriz ki gölge, ışığın ters tarafında yer alır. Bundan dolayı birçok kimse, gölgeyi güneş yapıyor zanneder de, gölgenin sebebi ışıktır, der. Oysa gölge ışığın eseri değildir, gölgeyi Allah uzatmıştır. O, ışıktan önce vardır, fakat görünmez. Görünüp bilinmesi ışık aracılığı ile olur. Işık olmasaydı, gölgenin varlığı bilinmezdi. Bu şekilde ışık, zıddı olan gölgenin varlığına bir delil kılınmıştır)  

Âyet-i kerîme ışığa bağlı olarak gölgenin görünmesine, güneşin yükselmesiyle gittikçe gölgenin kısalmasına dikkat çekiyor. Allah’ın kâinata koyduğu kanunlara ve o nizamın kurucusuna işaret ediyor.  

[*] İltifat Bakara 2/64  

(4) Gölge, etrafımızdaki âlemi gözümüzün önüne sermekte ışığa yardımcı olan ve onun işlevini tamamlayan, son derece önemli bir unsurdur. Biz cisimlerin gerçek şekillerini ancak gölge vasıtasıyla belirler, eşyayı gölge vasıtasıyla üç boyutlu olarak görürüz. Eğer cisimlere vuran şey sadece ışıktan ibaret olsaydı, gözümüzün önündeki en küçük cisimden en büyük cisimlere varıncaya kadar herşeyi iki boyutlu olarak görürdük: tıpkı gece vakti gökyüzünü seyreder gibi. Hattâ, görsel sanatlarda, ışığın kullanımı olarak gördüğümüz şey, aslında, gölgenin doğru ve güzel bir şekilde kullanımından ibarettir. Bu da, ışık kaynağını, ışığın niteliğini ve ışık önündeki engeli kapsayan çok yönlü bir beceriyi ifade eder. Gölgenin yaratılması ise, hiç kuşkusuz, bundan çok daha büyük bir iştir. Çünkü bunda ışığın belirli özelliklerle yaratılması, eşyaya çeşitli düzeylerde geçirgenlik özelliklerinin verilmesi, atmosfer içinde ışığın yayılması gibi çok yönlü hesaplar vardır.  

3098 We saw in 24:35 that Allah is the Light of the heavens and the earth. We have now, another sublime passage, in which we are asked to contemplate the Glory of Allah by a parable of the subtle play of Light and Shade in Allah's creation. (R). 3099 In our artificial life and surroundings we fail to see some of the finest mysteries of Light and Shade. We praise, and rightly so, the wonderful colours of sunset. We see, particularly in climates more northerly than that of India , the subtle play of Light and Shade in the twilights succeeding sunsets. If we were as assiduous in seeing sunrises and the play of Light and Shade preceding them, we should see phenomena even more impressive, as the early morning seems to us more holy than any other time in the twenty-four hours of the sun's daily journey. There is the first false dawn, with its curious uncertain light and the curious long uncertain shadows which it casts. Then there are the streaks of black in the East, succeeded by the true dawn, with its delicate tones of colours, and light and shade. The light of this true or false Dawn is not given by the direct rays of the sun. In a sense it is not light, but the shadows or reflections of light. And they gradually merge into actual sunrise, with its more substantial or more defined shadows, which we can definitely connect with the sun. 3100 The morning shadows are long but more definite, and their length and direction are seen to be guided by the sun. But they change insensibly every second or fraction of a second.