Furkân Sûresi 30. Ayet Meali

(*) M. Kur’an.  

Ayette geçen “terk edilmiş/dışlanmış” ifadesi, zamanın değişen şartlarına karşı Kur’an’ı, geçerliliğini yitirmiş bir kitap olarak düşünen ya da dünyalık tutkuların tatminine karşı çıkan ilahi bir öğreti olarak görenler için kullanılmıştır. Başka bir ifade ile “terkedilmiş” yakıştırması, itibar görmeyen, ilgi duyulmayan, danışılmayan, ciddiye alınmayan demektir ki bu konuda Kur’an’ı metruk bir eve benzetebiliriz. 1400 sene önce itibar görülen, danışılan, hayat prensiplerinden alabildiğine faydalanılan, kılavuz kabul edilen, hayat kitabı olarak görülen Kur’an asırlar sonra tarihi bir müze gibi sadece değer verilen, Mushaf’ıyla korunan, kutsanan, ziyaret edilen, baş tacı yapılan, toz kondurulmayan, abdestsiz dahi tutulamayan, hatta “Kur’an çarpsın” gibi yeminlere malzeme olan ama faydalanılmayan, aktif hale getirilmeyen bir esere dönüştürülmüş. Buradaki “kavmim” deyişi, Müslümanların tamamını değil, kimlik olarak Müslüman olup da gerçekte Kur’an mesajına olan inancını bütünüyle ya da kısmen yitirmiş kimseleri işaret etmektedir.  

 Âyette, Hz. Peygamber’in, Kur’an’a gereken değeri vermeyen ve hatta onunla alay eden kavminden yakınışı anlatılmaktadır. Âyetteki «mehcûran» kelimesi «kötü söz» manasında da anlaşılmıştır. Bu manaya göre, müşriklerin Kur’an hakkında onun sihir v.b. olduğu yönündeki ithamlarına işaret edilmiş olur.  

1- Kur'an'la bağlarını kopardılar. Ona karşı duyarsız hale geldiler.  

(*) Hz. Muhammed’in risaleti evrensel olup onun muhatabı bütün insanlar olduğundan, buradaki kavm kelimesi, ümmet anlamındadır. Zaten Arapçada kavm kelimesinin Türkçedeki gibi değildir, birkaç anlamı vardır. Ayrıca bu ilahi mesaj, bizim için gerçekten büyük bir uyarıdır. Zira bugün Kur’an terk edilmiş, onun yerine uydurma hadislerden, rivayet ve içtihatlardan oluşan Kur’an dışı uydurulmuş bir dinle karşı karşıyayız. Müslümanlar Kurân’ı Allah kelâmı olduğunu kabul ederek onun her çağda geçerli ve yeterli olduğuna inandıklarını söyledikleri hâlde, gerçekte Kur’an’ı hayatlarının rehberi yapamayan ve ona aktif bir âmelle uyum sağlayamayan, dinin tek temel kaynağı olan Kur’an yerine uydurma hadisleri, rivayet ve içtihatları koyan ve adeta Kur’an dışı uydurulmuş bir din yaşayan bugünkü Müslümanlar. (اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا) Bu Kur’an’ı terkedilmiş (bir kitap) olarak bırakmışlardır. İşte bu ayette ahiret günü Allah resulü kendi ümmetine şefaat edeceğinden değil, aksine Kur’an’ı Kerimi kendilerine tek hidayet rehberi ve kaynağı yapmayan, Kur’an yerine veya onun yanı sıra başka dini kaynak arayan, onun yerine hadis adı altında uydurma rivayetlere, fıkhı mezhep ve meşreplerin içtihatlarına başvuran ve böylece indirilen (Kur’an’daki) din ile değil, uydurulan (Kur’an dışı) bir din ile amel eden kendi ümmetinden şikâyetçi olacağından söz ediliyor. Hz. Peygamber, bizi Allah’a böyle şikâyet ederse halimiz ne olur? Mevcut durum, bu şikâyetin haklılığını gözler önüne sermektedir. Kur’an’da ki İslam ile yaşanan İslam’ın birbirlerinden bu kadar uzak olmasının asıl sebebi bizce de budur. Kur’an; suça, suçluya, günaha, şeytanî ve nefsanî arzulara engel olan bir kitaptır. Zaaf ve eğilimleri fazla olanlar önce ilkeleri/kitabı mehcûr bırakır, kitabı bilmeyen müntesipler düşmanlara karşı onu hakkı ile ne yaşayabilir ne de savunabilir. (Kurandan Hayata) Resulullah’ın kendi ümmeti hakkında söyleyeceği bu sözün/ yapacağı şikâyetin ahiret gönünde olacağına dair aşağıdaki tefsir metinlerine bakılabilir. Özetle, ayette geçen “terk edilmiş/dışlanmış” ifadesi Kur’an’ın yerine başka kaynaklar oluşturmak, onu yeterli bulmamak, anlamından ve mesajından uzaklaşmak vs. demektir. Müslümanların hayatından Kur’an hayat kitabı olmaktan çıkarıldığı gibi, üzerinde tedebbür edilen etüt ve araştırma yapılan bir kitap olmaktan da çıkarıldı demektir. Hatta onu eksik görüp, dini olsun olmasın her konuda Hz. Peygamber’e izafe edilen birtakım hadis adı altında uydurma sözlerle bin yıl önceki birbirini tutmaz içtihatlarla tamamladıklarını zannederek Kur’an’ı devre dışı bıraktılar demektir. Yani Hz. peygamberin vefatından kısa bir süre sonra, Kur’an’ı yeterli görmeyenler, uydurdukları hadisleri, yalanları ve hikâyeleri yüce Allah’a, "Hadis ve Sünnet" adı altında elçisine yakıştırmaya başladılar. Onun ümmeti de, bu öğretileri izleyerek ve mezhepler halinde kurumlaştırarak Kur’an’ı terketmiş bulunmaktadır. İşte maalesef 1400 sene önce itibar görülen, danışılan, hayat prensiplerinden alabildiğine faydalanılan, kılavuz kabul edilen, hayat kitabı olarak görülen Kur’an daha sonra tarihi bir müze gibi sadece değer verilen, Mushaf’ıyla korunan, kutsanan, baş tacı yapılan ama kendisinden faydalanılmayan bir esere dönüştürülmüş. وقال الرسول يعني محمدا صلى الله عليه وسلم ، وهذا عند كثير من العلماء أنه يقوله يوم القيامة ; فالمعنى : ويقول الرسول يومئذ (زاد المسير في علم التفسير): وقال الرسول يوم يعض الظالم على يديه : يا رب إن قومي الذين بعثتني إليهم لأدعوهم إلى توحيدك اتخذوا هذا القرآن مهجورا (تفسير البغوي - تفسير فتح القدير - تفسير الطبري ) وقال الرسول (يوم يعض الظالم على يديه): يا رب إن قومي الذي أرسلتني لهدايتهم وتبليغهم، اتخذوا هذا القرآن مهجورا أي: قد أعرضوا عنه وهجروه وتركوه مع أن الواجب عليهم الانقياد لحكمه والإقبال على أحكامه، والمشي خلفه (تفسير السعدي ) وظاهر السياق أن قوله: {وقال الرسول} الخ معطوف على {يعضُّ الظالم} والقول مما يقوله الرسول يوم القيامة لربه على طريق البث والشكوى، وعلى هذا فالتعبير بالماضي بعناية تحقق الوقوع، والمراد بالقوم بل عامة الأُمة باعتبار كفرتهم وعصاتهم وأما كونه استئنافاً ...(الميزان في تفسير القرآن) {وقال الرسول} في ذلك اليوم: يا {ربِّ إنَّ قومي اتخذوا هذا القرآن مهجوراً} متروكاً أعرضوا عنه.(تفسير الوجيز - الواحدي) {وقال الرسول} يعني ويقول الرسول في ذلك اليوم {يا رب إن قومي اتخذوا هذا القرآن مهجوراً} أي متروكاً وأعرضوا عنه، ...والمعنى أن محمداً صلّى الله عليه وسلّم، يشكو قومه إلى الله عز وجل يا رب إن قومي اتخذوا هذا القرآن مهجوراً(لباب التأويل في معاني التنزيل) قالت فرقة منهم أبو مسلم إنه قوله عليه السلام في الآخرة كقوله { فكيف إذا جئنا من كل أمة بشهيد وجئنا بك على هؤلاء شهيداً } } [النساء: 41) البحر المحيط) } يعني ويقول الرسول في ذلك اليوم { } والمعنى يشكو قومه إلى الله (لباب التأويل في معاني التنزيل)  

[5] Veya hezeyan saydılar.  

9 Kavm kelimesi burada hem kavm hem de ümmet anlamındadır. Daha ziyade ümmet anlamındadır. 10 Kur’an’ın terk edilmesi veya yalnız bırakılması demek, Kur’an’ın anlamından ve mesajından uzaklaşmak demektir. Müslümanların hayatından Kur’an hayat kitabı olmaktan çıkarıldığı gibi, üzerinde tedebbür edilen etüt ve araştırma yapılan bir kitap olmaktan da çıkarıldı demektir. Hatta onu eksik görüp, dini olsun olmasın her konuda Hz. Peygamber’e izafe edilen birtakım hadis adı altında uydurma sözlerle ve sekiz yüz, bin yıl önceki birbirini tutmaz içtihatlarla tamamladıklarını zannederek Kur’an’ı devre dışı bıraktılar demektir. Ayrıca, Kur’an’ı modası geçmiş bir kitap gibi telakki edip terk ettiler demektir. Sadece yüzünden anlamaksızın okunan bir kitap haline geldi demektir. Hz. Ömer’in şöyle dediği rivayet edilir: “Birinin Kur’an okuması sakın sizi aldatmasın. O ancak dilimizden düşürmediğimiz bir kelamdır. Asıl kim onu hayatına koyuyor siz ona bakın.” Keza Fudayl bin Iyaz’a nisbet edilen bir söz de şöyledir. “Kur’an sadece kendisiyle amel olunsun diye indirildi; gel gör ki insanlar onun sadece kıraatını amel edindiler.”  

Bu ayette Kur’an’ı yaşamayanların mahşerde Hz. Muhammed’in şikâyetine konu edileceği mesajı verilmektedir.   

1 Mehcur tutmak iki anlama gelir. Birincisi; “terk edip uzak durmak, onunla amel etmemek, onu peygamberden uzaklaştırıp ‘bize sadece Kur’an yeter’ diyerek etkisizleştirmektir.” İkincisi ise; “hakkında hezeyan etmek, saçmalamak, bilir bilmez konuşmak, keyfine göre yorumlamak, kendi meşrebine göre anlamlarını yamultmak demektir.” Buna göre bu âyet, “(O gün) Peygamber (de): ‘Ey Rabbim! Doğrusu benim toplumum, bu Kur’an hakkında saçmalamıştı.’ der.” şeklinde de tercüme edilebilir. Efendimiz (s.a.v): “Her kim Kur’an’ı öğrenir de Mushaf’ını asar, onunla ilişki kurmaz ve ona bakmazsa kıyamet günü Kur’an, gelir yakasına sarılır ve: ‘Ey Allah’ım! Bu kulun beni mehcur tuttu (yani beni terk etti), benimle onun arasında hükmünü ver’ der.” (Kurtubi)  

23 Bizim “o Gün” şeklindeki ilavemiz ve kâle fiiline verilen (dilbilim açısından da, anlam akışı itibariyle verilmesi mümkün olan) gelecek zaman anlamı yukarıdaki cümle hakkında Ebû Müslim (Râzî’nin nakline göre) ve Beğavî gibi büyük müfessirler tarafından yapılan benzer açıklamalara dayanmaktadır.24 Yani, dünyevî istek ve tutkularına aykırı buldukları için ya da zamanın değişen şartları karşısında “geçerliğini yitirmiş” bir öğreti olarak gördükleri için. Kur’an mesajının ulaştığı toplumların çoğu onu ilahî bir mesaj (vahiy) olarak gördükleri, görmekte oldukları ve dolayısıyla onun, kelimenin en geniş anlamıyla, her bakımdan “tutarlı ve her çağda geçerli” olduğuna inandıklarına göre, “benim kavmim” ya da “benim gönderildiğim toplum” ifadesi (kelimenin ne kavmî anlamı, ne de ideolojik anlamı itibariyle) Son Peygamber’in ümmetinin hepsini değil, fakat yalnızca ismen bu ümmetten olup ama gerçekte Kur’ânî mesaja olan inancını bütünüyle kaybetmiş kimseleri işaret etmektedir; bunun içindir ki, ayetin vecîz üslubu içinde zımnen mevcut olan bu anlamın “bazıları” ilavesiyle aktarılması gerekmiştir.  

[3114] Kur’an, fu’lan vezninden mastardır. Ka-ra-e/ve/ye kökünden türetilmiştir: “Toplamak, cem etmek, bir araya getirmek” demektir (Mekâyîs). Kur’an, “Eşyayı birbirine yaklaştırarak aralarındaki bağı keşfetmek” mânasına gelir. Bilgiyi elde etme, üretme ve iletme süreçlerinin tümünü ifade eder. Zaten “okumak” da budur. Fu‘lan vezni, hem ismî fail hem ismî mef‘ul anlamında olup, bu kalıbın kendisi için kullanıldığı şeyin, kelimenin taşıdığı anlam ile dolu olmasını gerektirir (Şatıbî, el-Muvâfakât I, 80). Kur’an, “okumanın tüm olumlu anlamlarıyla dolu olan bir hitab” demektir. Kur’an, lafız ile mânanın evliliğinin meyvesidir. Lafzı cismi, mânası ruhu temsil eder. Kur’an kelimesi, özellikle ilk sûrelerde “isimleşmiş” anlamıyla kullanılmaz (Bkz: 10:15, not 26). Burada kullanımından yola çıkarak şöyle bir yorum yapılabilir: Kur’an’dan kasıt Rasulullah’ın vahyi okuyuşudur. Âyetteki haza zamiri “okunuş” anlamı verdiğimiz Kur’an ile birlikte ”bu okunuş” demektir ki, bununla Rasul’e mahsus okuyuş kastedilmiş olur. Bu takdirde mâna şu olur: “Allah Rasûlü’nün vahyi okuyuşunun sonucu olan ilâhî mesajı, toplumum metrûk bıraktı” (Krş: 43:44). [3115] Veya: “bir sayıklama, bir hezeyan gibi gördü” (Ferrâ). Mehcûr, bir şeyden mahrum olmayı değil, yanı başında olduğu halde ona sırt dönmeyi ifade eder. Tıpkı şu âyette söz edilenlerin durumu gibi: “Tevrat’ı taşıma sorumluluğu kendilerine verilip de sorumluluğunun gereğini yerine getirmeyenlerin durumu, kitaplar yüklenmiş (fakat sırtındakinin değerinden haberi olmayan) eşeğin durumu gibidir” (62:5). Bu şikâyetin muhatapları, özne olan Kur’an’ı nesneleştirip hayattan dışlayanlardır. Kur’an’ın nesneleştirilmesi dört aşamalı bir süreçte gerçekleşti: 1) Anlam değer verilip üretilmeyince tüketildi. 2) Tüketilen anlamdan doğan açık lafız yüceltilerek kapatıldı. 3) Yüceltilen lafız anlamanın konusu olmaktan çıkıp fetiş bir nesne haline dönüştü. 4) Nesneleşen lafza ise “mukaddes ölü metin” muamelesi yapıldı. Âyet, sürecin sonunu daha baştan haber verir.  

(Ona inanmadılar, onun uyarılarını dinlemek istemediler. "Kur'an'ı dinlemeyin, okunurken gürültü yapın ki bastırasınız" -Fussilet/26- dediler)  

Hz. Peygamber (s.a.s.) şöyle buyurmuştur: “Kur’an-ı Kerim’i okuyan bir kimse sonradan (terk eder ve okumayı) unutursa, kıyamet günü cüzzamlı olarak Allah’ın huzuruna çıkar” (Ebu Davut, vitr 21)  

[*] Nebimiz şöyle buyurmuştur: Ashabımdan bir grup sol tarafa alınacak, ben; "Ashabım! Ashabım!" diyeceğim. Allah Teâlâ diyecek ki; "Bunlar, senin ayrılmandan sonra sürekli geriye gittiler." Ben de salih kul İsa'nın dediği gibi diyeceğim: "... İçlerinde bulunduğum sürece onları görüyordum. Beni vefat ettirince gören yalnız sen oldun. Sen her şeyi görüp gözetirsin. Eğer azab edersen, onlar senin kullarındır. Bağışlarsan şüphesiz sen güçlüsün, doğrusunu yaparsın." (Maide 5/117-118) (Buhari, Enbiya, 8)  

3086 "My people" are of course the unbelieving Quraysh. They treated the Qur'an as foolish nonsense i.e., something to he discarded. But they were only a handful of people whose vested interests were touched by the beneficent reforms initiated by Islam. They soon passed away, and all Arabic-speaking or Arabicunderstanding people have considered the Qur'an as a treasury of Truths expressed in the most beautiful possible language, with a meaning that grows deeper with research. (R).