Enfâl Sûresi 67. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 47/4.  

67-68.Ahmed bin Hanbel`in ve daha başkalarının Enes bin Malik (r.a.)`ten rivayet ettiklerine göre Resulullah (a.s.) Bedir savaşında esir alınan müşrikler hakkında ne yapmaları gerektiği konusunda ashabıyla istişarede bulundu. Hz. Ömer (r.a.), hepsinin boyunlarının vurulmasını istedi. Ancak Resulullah (a.s.) bu görüşü kabule uygun görmedi. Hz. Ebu Bekir (r.a.) fidye alınarak serbest bırakılmalarını teklif etti. Resulullah (a.s.) bu teklifi kabul ederek esirlerden fidye alıp onları serbest bıraktı. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti kerimeyi indirdiAhmed bin Hanbel, Tirmizi ve Hakim`in Abdullah bin Mes`ud (r.a.)`dan rivayet ettiklerine göre de bu ayeti kerime Bedir savaşında esir alınan müşriklerin fidye karşılığı serbest bırakılmaları üzerine indirilmiştir.  

Meydan muharebesine dönüşmeden, Müslümanların galibiyetiyle sonuçlanan bir savaşta alınan esirlerle ilgili Hz. Peygamber ashabıyla istişare etmişti. Hz. Ebu Bekir, esirlerin fidye karşılığı serbest bırakılmasını istemiş, ama Hz. Ömer buna karşı çıkmıştı. Fidye karşılığı esirler serbest bırakılınca bu ayet nazil oldu.  Ayet, yasa koyucu üslubuyla bildirmektedir ki, özgürlüklerin savunulması için Allah yolunda girişilen savaş dışında kimse esir edilemez ve fidye karşılığı bırakılamaz. Fidye için düşman askerlerini esir almak; insan onurunu zedeleyeceği, savaş disiplinini bozacağı ve ayrıca zaferi olumsuz yönde etkileyeceği için böyle bir uygulama doğru bulunmamıştır.   

Bedir savaşı sonunda Resûlullah’a yetmiş tane savaş esiri getirilmişti. İçlerinde Peygamber’in amcası Abbas ile diğer amcası Ebu Talib’in oğlu Âkil de vardı. Hz. Peygamber, esirler hakkında yapılacak işlem için ashapla istişarelerde bulundu. Hz. Ebu Bekir, “Bunlar senin kavmin ve akraban. Onları öldürme. Onlardan fidye al. Tövbe edebilirler. Böylece mü’minleri de kuvvetlendirmiş olursun” demişti. Hz. Ömer ise, öldürülmelerini teklif etmişti. Nihayet, fidye alınması ve esirlerin serbest bırakılması benimsendi. Bunun üzerine bu âyet indi.  

 Savaşın hedefi zaferdir. Fidye karşılığı geri vermek maksadıyla düşman askerlerini esir almaya çalışmak zaferi olumsuz yönde etkileyecekse bununla meşgul olmamak gerekir.  

Bu ayet köleliği yasaklamaktadır. Savaş esirleri 47:4 ayetine göre savaştan sonra serbest bırakılır. Ayrıca bak 4:25; 90:1-20.  

Bedir gazvesinde kâfirlerden esir alınanların öldürülüp öldürülmeyeceği ya da esirlere karşılık olmak üzere fidye alınıp alınmayacağı hususunda henüz bir vahiy gelmediği için Resûlullah [sallallahu aleyhi vesellem] efendimiz, Bedir gazvesi esirleri hakkında ashabı ile istişare etmişti. Hz. Ömer [radıyallahu anh]: “Allah ve Resûlü’nün düşmanı olan bu kâfirleri öldürelim!” demiş, başka bir sahabe efendimiz ise: “Salıverelim, belki tövbe ederler” demişti.  

1- Müslümanların, fidye almak amacıyla esir edinme şeklindeki dünyalık kazanç peşinde olmaları kınanmaktadır.  

(*) Burada Müslümanların, fidye almak amacıyla esir edinme şeklindeki dünyalık kazanç peşinde olmaları kınanmış ve yasaklanmıştır. Ayrıca, nakledildiğine göre, (Bedir’de) sahabe, müşrikleri bozguna uğratıp geriye kalanlar da kaçınca, sahabe-i kiram onların peşine düştü ve böylece de onlar, Hz. Peygambe’den uzaklaşarak, o kimseleri esir aldılar. Hâlbuki Hz. Peygamber onların esir almaya yöneldiklerini, ancak sahabe onun huzuruna döndükten sonra öğrenmiştir. Yani Hz. Peygamber ne esir almış ne de esir alınmasını emretmiştir. (bk. Razi, Mefatih, ilgili ayetlerin tefsiri): İşte; buna göre, a) Bu ayetle, daha sonra kendilerinden fidye (dünya malı) alınmak amacıyla esir alınmasının uygun olmadığına vurgu yapılıyor. b) Yine esirlerin alınması da ancak saldırıya geçen düşmanla yapılan meşru müdafaa savaşı sonucunda uygun olabildiğine, ama saldırganlar yenilince veya savaş bitince o alınan esirlerin de mutlaka hemen serbest bırakılması istenmiştir. Bk: (Muhammed süresi -4) c) Bu ayetle, esirlerin serbest bırakılmasına değil, bilakis, daha sonra kendilerinden fidye alınmak amacıyla esir alınma girişimine yönelik ilahi bir uyarı ve tenkit söz konusudur. ’’الله اعلم’’. Aşağıdaki tefsir metnine bkz: تفسير الايه الكريمة .. ما كان لنبي اي نبي ومن بعده المسلمين ان يكون له اسرى والاحتفاظ بهم بعد كسر شوكه العدو كالعبيد والسبايا والاستفاده منهم لغايات دنيويه شخصيه لان المسلمين كما هو واضح قد فعلوا تلك الفعله عكس اوامر الله وتكمل الايه لو تم تنزيل هذه الايه قبل هذا التصرف لمس الله المسلمين بعملهم هذا عذاب عظيم وان بعد نزول هذه الايه ليس لاحد مفر او عذر -- وقيل: «حَتَّىٰ يُثْخِنَ» يتمكّن (الجامع لاحكام القرآن)  

[2] İslâm aziz, kâfir zelil oluncaya kadar.[3] Öldürülmeyip onlardan fidye alınması.[4] Onları öldürmekle âhiret sevabını.  

27 Bedir Savaşı’nda yetmiş savaş esiri vardı. Hz. Peygamber’in amcası Abbas, amcası Ebu Talib’in büyük oğlu Akil, kendisinin damadı Zeynep’in kocası Ebu’l-As vb esirler arasındaydı. Hz. Peygamber ashabıyla esirler hakkında yapılacak işlemler konusunda istişare etti. Hz. Ömer öldürülmelerinden yana görüş belirtti. Hz. Ebu Bekir ise “Bunlar senin kavmin ve akraban. Onları öldürme. Fidye al. Tevbe edebilirler. Böylece mü’minleri de kuvvetlendirmiş olursun” demişti. Fidye alınması benimsendi. Bu ayet bunun üzerine indi. 28 Nitekim kervana saldırmak vb. gibi dünya menfaati elde etmek için mal ve fidye almak amacıyla esir almak düşüncesi bu ayetle kınanmaktadır.  

Bu cümle kölelik-cariyelik kurumunun bitirilmesi için en önemli ilkeyi içermektedir. Ayrıca kölelerin bedelli veya bedelsiz bırakılmaları (Muhammed 47:4), durumu müsait olanlarla özgürlük sözleşmesi denilen [mükâtebe] yapılması (Nûr 24:33), köle ve cariyelerin evlendirilmesi (Nûr 24:32), onlarla evlenilme serbestisi (Nisâ 4:3, 25), müşriklerden hayırlı gösterilerek onlarla evlenmenin teşvik edilmesi (Bakara 2:221), bazı kefaret uygulamalarında bazen ilk sırada olmak üzere seçenek olarak sunulması (Nisâ 4:92; Mâide 5:89; Mücâdele 58:3), zekât verilecek sekiz gruptan biri olması (Tevbe 9:60), iyilik ve [takvâ]da (duyarlılıkta) onlara yardımın öne çıkartılması (Bakara 2:177; Nisâ 4:36; Nûr 24:33) ve [akabe] denen sarp yokuşu aşmanın ilk uygulaması olarak belirlenmesi (Beled 90:13) bu noktada elbette hatırlanmalıdır.  

1 İshan: Kalınlaştırmak demektir. Terim olarak ise; harpte düşmanın kuvvetlerini iyice vurarak, ordusunu kımıldayamayacak derecede yenmek anlamına gelir. Buna göre bu âyet: “Hiç bir Peygamberin bulunduğu yerde küfrü tamamen ortadan kaldırıp, İslâm’ı hâkim kılacak şekilde, Allah düşmanlarını yok edinceye kadar, onların askerlerini esir alması ve onlarla uğraşması doğru değildir.” şeklinde anlaşılır. Hele o esirlerin mal karşılığı serbest bırakılması ise, hiç doğru değildir. Hanefiler bunu câiz görmemişler ve bu şartlar altında esirlerin öldürülmesinin gerektiği kanaatinde olup bunda, “düşmana para ile asker kazandırmak vardır.” demişlerdir. Bk. (Muhammed: 4 ve dipnotu) 2 Bedir gününde, Peygamberimiz arkadaşlarına; “Esirler hakkında ne düşünüyorsunuz?” diye sordu. Ebû Bekir: “Ey Allah’ın Rasûlü! Bunlar, soydaşların ve akrabalarındır. Onları serbest bırak ve tevbeye çağır, belki Allah, tevbelerini kabul eder.” Ömer: “Onlar, seni yalanladılar ve yurdundan çıkardılar, onların boyunlarını vur.” dedi. Peygamberimiz sustu ve hiçbirine bir şey söylemedi. Ebû Bekir’in görüşü, hoşuna gitti ve onları fidye alarak serbest bıraktı. Bunun üzerine de yaptığının yanlış olduğunu bildiren bu âyet, nâzil oldu. (Müslim, Ebû Davud, Tirmîzî) Bedir, Müslümanlar ve müşrikler arasında meydana gelen ilk savaştı. O zaman Müslümanlar azınlık, müşrikler ise çoğunluk durumundaydı. Savaşta alınan esirlerin hemen orada öldürülmesi, müşriklerin sayılarının azalması ve güçlerinin kırılması açısından çok önemliydi. Bu, onları bir daha Müslümanlara saldırmaktan caydıracaktı. Şüphesiz bu, ganîmetlerden daha önemliydi. İşte bundan dolayı Allah, Müslümanların Bedir’de esir almalarını, sonra da onları mal karşılığı serbest bırakmalarını hoş karşılamamıştır. En doğrusunu Allah bilir. Bk. (Fi Zılâl’il-Kur’an-Seyyid Kutub)  

72 Yani, haklı bir sebebe dayanılarak girilen savaşın sonucu, ürünü olmadıkça. Kur’an’da hemen her zaman olduğu gibi burada da, Hz. Peygamber’e yöneltilen buyruk, zımnen onun takipçilerini de bağlamaktadır. Sonuç olarak yukarıdaki ayet yasa koyucu üslupla bildirmektedir ki, cihâd sırasında -yani, Din’in ya da (2. sure, 167. notta açıklandığı üzere) özgürlüklerin savunulması için Allah yolunda girişilen savaş esnasında olmadıkça- kimse esir edilemez; bu amaçla tutuklanıp az ya da çok mahsur tutulamaz. Ve dolayısıyla, barış şartlarında, “barışçı” yöntemlerle birini esir almak ve bu yolla ele geçirilen esiri tutmak, alıkoymak bütünüyle hukuk dışı, bütünüyle haramdır. Bu da hangi amaçla olursa olsun, “toplumsal bir kurum” olarak köleliğin, köleciliğin yasaklanması demektir. Kaldı ki, savaşta alınan esirler konusunda bile Kur’an (47:4’de), onların savaş bittikten sonra salıverilmelerini öngörmektedir.  

[1393] Klasik tefsirin yaklaşımının aksine, burada, tüm unsurlarıyla gerçekleşmiş sıcak savaş dışında esir alınamayacağı açıkça vurgulanmaktadır. Klasik tefsirin bu âyet konusundaki yaklaşımını iki unsur belirlemiştir: 1) Hatta yushine fi’l-‘ard ifadesinin kapsamını bu âyetten önce inen Muhammed sûresinin 4. âyeti belirler. Bizim yukarıdaki şekilde anlamlandırdığımız ibare klasik tefsire göre “çok kan dökmeden” ya da “düşmanı tamamen ortadan kaldırıp iyice hâkim olmadan” anlamına gelir (Taberî). Râzî, tartışmaya açtığı bu görüşün gerekçesini de nakleder: “Çünkü devlet ve iktidar, ancak öldürme yoluyla güçlü ve kuvvetli hâle gelir.” Şüphesiz o dönemin siyaset felsefesini yansıtan bu görüş, tefsiri de ister istemez etkilemiştir. Yushine, “bir şeyin yoğun, güçlü ve şiddetli hâli” anlamına gelir (Lisân). Buradaki anlamı muhtemelen savaşın en sıcak, en yoğun yaşandığı durumdur ki, biz bunu “kıran kırana bir savaş” şeklinde çevirdik. 2) Bu âyetin Bedir Savaşı’nda alınan esirlerin ne yapılacağıyla ilgili olduğu düşüncesi. Rivayetlerle beslenen bu varsayımı, hem âyet hem de yaşananlar tartışılır kılmaktadır. Âyet açıkça sıcak savaş dışında esir almayı yasaklamaktadır. Bedir ise sıcak bir savaştır ve esir alınmıştır. Kaldı ki, savaş esirleriyle ilgili hükümler bu sûrenin 70. âyetinde açıklanmıştır. Şu durumda bu âyette “bir nebiye yakışmaz” denilen durum, Bedir sürecinin başlangıcı olan ve bu sûrenin 7, 28, 42 ve daha başka âyetlerinde doğrudan ve dolaylı sözü edilen Mekkelilerin kervanına saldırı planlarıyla ilgilidir. Bunu hemen devamında gelen “Sizler, bu dünyanın geçici değerlerini istiyorsunuz” ifadesi de teyit eder. Durum bu iken, savaşın içinde yaşanan bir durumdan söz eden âyetleri savaş sonrasında yaşandığı rivayet edilen bir duruma taşımanın, “muvafakât-ı Ömer” listesine bir madde daha eklemek gibi hissi nedenlere dayalı olup olmadığı sorgulanmalıdır.  

Âyetin ikinci cümlesindeki “Siz dünya metâını istiyorsunuz” hitabı, ashab’ı kiramadır. Bedir gazvesine kadar ganimet, peygamberler için helâl değildi. Hz.Peygamber (a.s.) ashabı ile yaptığı istişare sonucunda onların ekserisinin görüşüne uyarak ve müsamaha tarafını tercih ederek, fidye almak suretiyle esirleri salıverdi. Bu âyet-i kerime, önce içtihat’taki isabetsizliğe işaret ettikten sonra, Hz.Peygamberin yüce makamını belirtmek üzere, bundan böyle onun bu içtihadını esas kural haline getirmiştir. Bu âyet, Bedir gazvesinde alınan esirlerden fidye alınıp salıverilmelerinden sonra indirildi. Âyet-i kerime yapılan işin isabetsiz olduğunu bildirerek başlıyor. Hemen arkasından 69. âyet o uygulamayı kabul edip, bundan dolayı gönülleri ferahlatarak şüpheye yer bırakmıyor. Hatta isabetsiz olduğu bildirilen bu uygulama, bundan böyle, benzeri durumlarda bir kural haline getiriliyor. Kur’ân Hz. Peygamber (a.s.)’ın sözü olsaydı, bu sözün baş tarafını söyleyen biri olarak, sonunu da söylemesi tasavvur edilemezdi. Zira aynı anda iki zıt rûhî durum mümkün değildir. İkinci ruh hâli galip geldiği takdirde, zaten hatalı olan öncekini silmiş olması gerekirdi. Artık kendisini küçük düşürecek olan o isabetsizliği zikretmezdi. Psikoloji bilginleri, burada iki ayrı şahsiyet bulunduğunu ve sözün şöyle diyen bir hâkim’e ait olduğunu söylerler: “Yaptığın iş pek doğru değil, bununla beraber seni affettim, bu hususta sana izin verdim, artık böyle yapabilirsin.”  

[3] Bedir'de mü'minler Kureyş'den yetmiş kişi esîr idüb huzûr-u risâlete getirdiler. 'Abbas bin Abdulmuttalib ve 'Akîl bin Ebî Tâlib bunlar meyânında idi. Rasûl-ü Ekrem haklarında yapılacak mu'âmele içün ashâbıyla istişâre buyurdukda Ebû Bekir: "Yâ Rasûlallah, bunlar senin kavmindir. Onları katl itme ve fidye al. Ümîddir ki Allâh Te'âlâ onlara hidâyet nasîb ide" didi. Ömer ise: "Yâ Rasûlullah onlar küffârın ruesâsıdırlar, onların başlarını keselim. Allâh seni alacağın fidyeye muhtâc itmez" didi. Rasûl-ü Ekrem bu iki re'y arasında kalarak yapılacak mu'âmeleyi ashâbın ekseriyet ârâsına bırakdı. Onlar fidyeyi re'y virüb aldılar. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nâzil olarak fidye almak doğrı olmadığı beyân buyuruldı.  

[*] الارض o yer, demektir. Burada savaşın yapıldığı yer anlamındadır. [*] Bkz. Muhammed 47/4  

1234 An ordinary war may be for territory or trade, revenge or military glory— all "temporal goods of this world." Such a war is condemned. But a Jihad is fought under strict conditions laid down by Islam, and solely for the cause of Allah. All baser motives, therefore are strictly excluded. The greed of gain in the shape of ransom from captives has no place in such warfare. (R). At the same time, if there has been heavy loss of life already, captives may be taken, and it would be for the Imam to exercise his discretion as to the time when it was safe to release them, and whether the release should be free or on parole or on a fine by way of punishment. Destruction and slaughter, however repugnant to a gentle soul like that of Muhammad, were inevitable where evil tried to suppress the good. Even Jesus, whose mission was more limited, had to say: "Think not that I am come to send peace on earth: I came not to send peace but a sword." (Matt. 10:34 ), (Cf. 47:4). Seventy captives were taken at Badr, and it was decided to take ransom for them. While the general principle of fighting for the purpose of taking captives in order to get their ransom is condemned, the particular action in this case was approved in vv. 68-71.