Enfâl Sûresi 66. Ayet Meali

[161] Sabır hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VIII, 74-76.  

Tefsir otoritelerinin çoğu, bu âyetin Müslümanların zayıf olduğu Bedir Savaşı’ndan hemen sonra geldiği yönünde kanaat belirtmişlerdir. Bedir’de Müslümanlar kendilerinden sayı bakımından üç kat daha fazla olan ve silah ve teçhizat bakımından çok daha güçlü olan bir orduyu yenilgiye uğratmışlardı. Buna rağmen bu ayetlerin gelmesi ve ikinci ayette müminlerin zayıflığından bahsedilmesi aslında onların savaşı inanarak ve sabrederek kazandıklarına ama yüksek nitelikte olmadıklarına işaret edilerek uyarılması anlamına da gelir. İnsanın içinde, insanlar arasında ve evren bağlamında çalışan bu mekanizmaya ilişkin bu ayette verilen yüze iki yüz ve bine iki bin rakamlarının oranı bire ikidir. Önceki ayette ise bire ondu. Her iki ayette ifade edilen oranlar, nitelik-nicelik karşılaştırmalarında üst ve alt oranları vermektedir. Tarafların nitelik-nicelik kalitelerine bağlı olarak söz konusu oran, bire on ile bire iki arasında değişebilir. Ancak yine de bu oranlar, mutlak tavan-taban oranlar olarak görülmeyebilir.  

 İlk zamanlarda müslümanların sayısı azdı, bir kişi on kişiye karşı savaşmak mecburiyetinde idi. Sayıları çoğalınca Allah Teâlâ yüklerini hafifletti, bir müslümanın iki kâfire karşı savaşması emrolundu ve sabır gösterdikleri takdirde galibiyetin kendileri için olacağı ifade edildi. Bedir savaşında müslümanlar 70 kâfiri esir almışlardı. Resûlullah (s.a.) bu esirler hakkında ne gibi bir işlem yapılacağına dair arkadaşları ile görüştü. Neticede fidye alınarak serbest bırakılmalarına karar verildi. Bunun üzerine 67. âyet nâzil oldu.  

(2)Allah, bir kişinin mukābele etmekle sorumlu olduğu düşman sayısını on adedden, ikiye indirdi. Yani artık bire karşı ikiden fazla olan düşmanla karşılaşmaya sabretmezseniz mes’ûl olmazsınız. Bunun içindir ki İbn-i Abbâs (ra): “Üç kişiden kaçan mü’min firâr etmiş olmaz. Ama iki kâfirden kaçan, firâr etmiş sayılır!” der. (Kurtubî, c. 4/8, 45)(3)İttifâkın ehemmiyeti hakkında bakınız; (sahîfe 40, hâşiye 1)  

(*) Bazı meallerde (ve sizde muhakkak bir zaaf olduğunu bildi,) şeklindeki ifade yanlıştır. Oysa bunun anlamı: ’’…ve biliyordu ki, hiç şüphesiz sizde bir zaaf var’’şeklindedir. Ayrıca ne burada ne de Kur’an’ın başka bir ayetinde nesih diye bir olay söz konusu değildir. Aşağıdaki tefsir metinlerine bakılabilir. 65. ayet genel hükümdür ve en üst potansiyel ifade edilir. 66. ayet ise özel hükümdür, belli bir ordunun potansiyelidir. و الواو للحال، أى وقد علم أن فيكم ضعفا،(هميان الزاد إلى دار المعاد) الآن خفف الله عنكم أيها المؤمنون لما فيكم من الضعف (التفسير الميسر ) وجملة : { وعلم أن فيكم ضعفاً } في موضع الحال ، أي : خفف الله عنكم وقد علم من قبل أنّ فيكم ضعفا (التحرير والتنوير)ً فال أبو مسلم الأصفهاني لا نسخ في الاية : لأن لفظ الآية ورد على الخبر. سلمنا أنه بمعنى الأمر لكن لم قلتم إن التقدير ليكن العشرون يغلب فإن قيل: إن إلقاءهم الحبال والعصي معارضة المعجز بالسحر وذلك كفر والأمر صابرين في مقابلة المائتين، ولم لا يجوز أن يكون المراد إن حصل عشرون صابرون في مقابلة المائتين فليشتغلوا بجهادهم وإذا كان الشرط غير حاصل في حق هؤلاء لقوله {وعلم أن فيكم ضعفاً} فلا جرم لم يثبت ذلك الحكم فلا يتصور النسخ (غرائب القرآن و رغائب الفرقان) والنسخُ لا يليق إلاَّ بالأمر(اللباب في علوم الكتاب) وهذا يدلُّ صحَّة مذهب أبي مسلم، وهو أن ذلك الحكم لم ينسخ، بل هو ثابت كما كان فإنَّ العشرين إن قدروا على مصابرة المائتين، بقي ذلك الحكم، وإنْ لم يقدروا على مصابرتهم فالحكمُ المذكور هنا زائل.( اللباب في علوم الكتاب - تيسير التفسير) وهكذا بيَّن أو مسلم الأصفهاني ونفي أن يكون النسخ بينها سيرا على مبدئه الذي انتهى إليه أنه لَا نسخ في القرآن قط، وأن القرآن ينسخ غيره، ولا ينسخ حكمه أبدا والحق أن الآيتين حكمهما خالد دائم إلى يوم القيامة، وهو أنه في حال القوة يكون العشرون كفء المائتين وفي حكم الضعف بالأسباب التي ذكرناها، أو بعضها - يكون المائة في مقابل مائتين (زهرة التفاسير)  

[1] Vukuuna ilmi taallûk etti. Bunu ilmi zuhuriyle bildi.  

Bu iki ayet arasında [nesh] yani “hüküm iptali” yoktur. Kaliteli olan az sayıdaki mümin grubun bu özellikte olmayan çok sayıdaki insanlara galip gelebileceği müjdelenmekte, oran yarı yarıya gelince de savaştan kaçılmaması gerektiği hükme bağlanmaktadır.  

1 Yukarıdaki ifade, (ضَعُفَ) fiili, faili için “artmak, fazla olmak” anlamına da geldiği için tercih edilmiştir.  

71 Bu ayet, Müslümanların hem sayıca hem de donanım olarak son derece zayıf oldukları, cemaatlerinin henüz kayda değer siyasal bir organizasyona erişmediği, Bedir Savaşı’ndan hemen sonraki günlere (H. 2. yıl) ilişkindir. Kur’an o günkü şartlar altında müminlerden -pek tabii, sonraki dönemlerde benzer şartlar altında başka Müslüman cemaatlerden de- her bakımdan gelişmiş ve güçlenmiş cemaatlerden beklenen çaba ve etkinliğin beklenemeyeceğini, ama yine de kendilerinden hiç olmazsa sayıca iki kat kalabalık bir düşmana karşı direnmeleri gerektiğini söylüyor. (Burada ikiye karşı bir, yahut önceki ayette olduğu gibi ona karşı bir gibi sayısal oranlar, kuşkusuz, tıpkısı tıpkısına mutlak oranlar olarak lafzî anlamlarıyla ele alınmamalı; nitekim Müslümanlar Bedir’de kendilerinden sayıca üç kattan daha fazla ve donanımca daha güçlü bir orduyu bozguna uğratmışlardır.) Bu itibarla; Allah’ın inananların üzerindeki “yükü hafifletmesi”ne ilişkin atıf da göstermektedir ki, hem bu ayet hem de önceki ayet, geleceğe ya da gaybe dair bir ihbar değil, fakat yüreklendirmeye ilişkin ilahî bir emir hükmündedir (Râzî).  

Bedir'de İslâm ordusu kırk kâfiri öldürmüş ve kırkını da esîr almıştı. Allah'ın Elçisi (s.a.v.), alınan esîrlere yapılacak işlem hakkında ashâbıyle istişâre etti. Düşüncelerini sorduğu Ömer, esîrlerin öldürülmesini; Ebubekir ise fidye karşılığında salıverilmesini önerdi. Ebubekir'in düşüncesini uygun bulan Hz. peygamber, fidye karşılığında bu esîrleri serbest bıraktı.  

(12) Son iki âyet, bu sûrenin 45’inci âyetine açıklık getirmektedir. Söz konusu âyette mü’minler düşman topluluğu karşısında sebat etmekle emrolunmuş; bu âyetlerde ise, karşısında sebat edilmesi gereken düşman kuvvetinin büyüklüğü belirlenmiş, sebat yükümlülüğünün sınırları çizilmiştir. Yukarıdaki âyetlerden ilkinde bu sınır bire ondur. Ancak daha sonraki yıllarda İslâma giren pek çok kişi ile sayı kalabalıklaşmış olmakla birlikte, yeni girenlerin birçoğu eskilerin kuvvet ve sabrına ulaşamamış, ayrıca bu arada İslâm toplumuna sızan ve sürekli olarak fitne kazanlarını kaynatan münafıklar da toplumda ister istemez bir zaaf sebebi oluşturmuş, böylece sayıca kalabalık olan yeni toplum, içindeki her seviyeden insanlarla birlikte, kendilerinin on misli değil, iki misli bir düşman kuvvetine karşı sebat etmekle yükümlü kılınmıştır. Bu, bir mü’minin sebatı için alt sınırı teşkil etmektedir. Kiminin imanı ise, on değil, belki bin de değil, bütün bir dünyaya meydan okuyacak güçtedir ve tarih böyle insanları da, toplumları da görmüştür. Sonuç olarak, yukarıdaki iki âyetin ikisi de değişik seviyelerdeki toplumların durumuna göre sınırlar koymaktadır.  

1233 Given equal conditions, Muslims on account of their faith could win against odds of ten-to-one. But where their organisation and equipment are weak, as was the case about the time of Badr, they were set a lighter task, and asked to tackle no more than odds of two to one against them. As a matter of fact at Badr they won through against odds of more than three to one.