Enfâl Sûresi 65. Ayet Meali

65-66.İshak bin Rahuye`nin Müsned`inde Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre Yüce Allah Müslümanlardan bir kişinin on kişiye karşı direnmesini emredince bu onlara zor ve ağır geldi. Bunun üzerine Yüce Allah bu yükü hafifletti ve bir kişinin iki kişi karşısında direnmesini emretti. Buhari`nin Sahih`inde de Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan bu manada bir rivayet nakledilmiştir.  

Bu ayette, “gerçekten inanan ve gerekliliklerini yerine getiren yirmi kişinin, gerçeği ve doğruyu görmezden gelen iki yüz kişiye veya yüz kişinin bin kişiye üstünlük sağlayacağı” ifade edilmektedir. Burada, niteliğin nicelikten daha önemli olduğu vurgulanmaktadır; yüksek değer oranı olarak bire on değeri verilmektedir. Kur’an’ın bu ifadesi bugün bilim dünyasının sosyo ideolojik alandaki nitelik-nicelik araştırmalarıyla da ortaya konulmuştur. Nitelik-nicelik verimliliği noktasında söz konusu oranın diğer alanlara da yansıması yüksek ihtimalle mümkün görünmektedir. Müminler bu durumun onlara verdiği özgüven, cesaret, sebat, coşku, odaklanma ve adanma melekeleriyle avantajlı pozisyona geçmektedirler veya başka bir deyişle, Allah onların içine çeşitli türde olumlu melekler indirip onlara yardım etmektedir. Kâfirler için “onlar anlamayan bir topluluktur” ifadesi kullanılmıştır. Onlar, ilgili konulardaki doğruları görmezden geldikleri için bilgi eksikliği içindedirler, durumu ve kendilerinin durum içindeki pozisyonunu anlayamamaktadırlar. Bu durumda onlar korku, panik, ümitsizlik, isteksizlik ve yılgınlık hissetmektedirler. Başka bir deyişle, Allah onların içine çeşitli türde olumsuz melekeler verip onları engellemektedir. Bu nedenle müminler, sağlam adım attıklarından emin olarak ve Allah’tan destek alarak cepheye çıkıyorlar. Ama karşılarındakiler Allah’a ve ahirete inanmayan, sadece dünyalık çıkarlar için çarpışmaya gelen, içinde haklı olmanın özgüvenini taşımayan, ölümden korkan, bencil hedefleri olan bir gürûhtan ibarettir. Onların kalpleri kilitlidir, gözleri perdelidir, basiretleri bağlıdır, düşünsel ve duygusal güçleri yetersizdir. Hattâ onlar, düşünme yeteneği olmadığı için idealize olamayan, zora düştüğü zaman birbirlerini bırakıp kaçan diğer canlılar gibidirler. Çünkü onların birliktelikleri menfaate dayalıdır.  

1- Dayanan, direnen, yılmayan. 2- Yüce değerlerden yoksun, yalnızca dünyaya bağlı.  

(*) Bu ayette, “gerçekten inanan ve gerekliliklerini yerine getiren yirmi kişinin, gerçeği ve doğruyu görmezden gelen iki yüz kişiye veya yüz kişinin bin kişiye üstünlük sağlayacağı” belirtilmektedir. Burada, niteliğin nicelikten daha önemli olduğu vurgulanmaktadır; yüksek değer oranı olarak bire on değeri verilmektedir. Kur’an’ın bu ifadesi bugün bilim dünyasının sosyo ideolojik alandaki nitelik-nicelik araştırmalarıyla da ortaya konulmuştur. Nitelik-nicelik verimliliği noktasında söz konusu oranın diğer alanlara da yansıması yüksek ihtimalle mümkün görünmektedir. Müminler bu durumun onlara verdiği özgüven, cesaret, sebat, coşku, odaklanma ve adanma melekeleriyle avantajlı pozisyona geçmektedirler… inkârcılar için ise “onlar anlamayan bir topluluktur” ifadesi kullanılmıştır. Onlar, ilgili konulardaki doğruları görmezden geldikleri için bilgi eksikliği içindedirler, durumu ve kendilerinin durum içindeki pozisyonunu anlayamamaktadırlar. Bu durumda onlar korku, panik, ümitsizlik, isteksizlik ve yılgınlık hissetmektedirler… Bu nedenle müminler, sağlam adım attıklarından emin olarak ve Allah’tan destek alarak inancıyla cepheye çıkıyorlar. Ama karşılarındakiler Allah’a ve ahirete inanmayan, sadece dünyalık çıkarlar için çarpışmaya gelen, içinde haklı olmanın özgüvenini taşımayan, ölümden korkan, bencil hedefleri olan bir gürûhtan ibarettir… (C. Külünkoğlu Meali Enfal-65. Ayet Açıklaması)  

Bu cümle savaşta kalabalıkların değil, inanmış kaliteli kişilerin galip geleceğini göstermektedir. Benzer mesajlar: Bakara 2:249; Enfâl 8:19; Tevbe 9:25.  

1 Bu âyete göre, 1/10 nispetine kadar olan düşman karşısında sabretmek gerekmektedir. İslâm’ın ilk yıllarındaki askeri teşkilâtlanmanın aslı budur. Müslümanlar yeryüzünde bu olağanüstü şartların yaşandığı durumlara düşerlerse, yapılacak savaştaki ölçü, bu olabilir. Yani, bu nispetten aşağı durumda iseler, “azız” diye durmayıp bu nispete ulaşıncaya kadar asker yetiştirecekler sonra Peygamberin savaş siyasetine uygun şekilde savaşa hazır olacaklar ve savaşacaklardır. Bazıları bu âyetin sonraki âyetle nesh edildiğini söylemişlerse de bu doğru değildir. Müfessirlerin çoğunluğuna göre burada nesh olmayıp, hafifletme vardır. Sonraki âyet, İslâm devletinin, gücüne kavuştuğu zamanlar için, bu âyet ise olağanüstü şartlar için, geçerlidir.  

69 Harridi’l-mü’minîne ibaresi için yapılan bir açıklama için bkz. 4. sure, 102. not. Bizim yorumumuzla bağdaşım içinde, ‘ale’l-kıtâl sözcükleri, ya “savaşmak [amacıyla]” ya da “savaştıkları zaman” olmak üzere iki şekilde çevrilebilir. Harrid fiilinin “teşvik et” ya da “çıkar/kaldır” şeklindeki başlıca iki grup altında toplanabilecek geleneksel yorumu bazında, ibare “inananları savaşmaları için teşvik et” şeklinde tercüme edilebilir; fakat bu, kanaatimizce, konu hakkında yukarıdaki ilk notumuzda belirttiğimiz gibi, ayette geçen emir ya da öğüdü gerçek anlamıyla vermekten uzaktır.70 Bazı müfessirler bu ayette gelecek hakkında ilahî nitelikli bir haber görüyor ve dolayısıyla ayeti: “Sizden ... yirmi kişi çıkarsa, ikiyüz kişiyi tepeleyecek ...” şeklinde anlıyorlar. Oysa tarih göstermektedir ki inananlar, Hz. Peygamber devrinde bile her zaman bu kadar farklı bir kuvvete karşı galebe çalmamışlardır; bu itibarla bu yoldaki görüşlerin pek isbatlanabilir olmadığı ortadadır. Bu bölümü doğru anlamak için onu başlangıç cümlesiyle, yani: “İnananları, kavgada ölüm korkusunu alt etmeleri yönünde yüreklendir” hitabıyla bağlantılı olarak okumamız gerekir; ancak o zaman anlaşılacaktır ki, bizim çeviri metninde ifade etmeye çalıştığımız gibi, amaç, ölüm korkusunu yenmeleri ve zor durumlarda sayıca kendilerinden birkaç kat kalabalık düşmanın hakkından gelebilecek kadar sabırlı, dirençli olmaları yönünde inananların yüreklendirilmesidir (Râzî, keza bkz. Menâr X, 87). Ayetin “çünkü onlar bunu [yani, gerçeği] kavrayamayan (yahut kavrayamayacak) bir güruhtur” şeklindeki bitiş cümlesi iki şekilde de anlaşılabilir: (a) Müminlerin “hakkı inkara kalkışanlardan” (ellezîne keferû) üstün olduklarını gösteren sebeplerden birinin ifadesi olarak: çünkü bu sonrakiler değişmeyen gerçeklere, mutlak doğrulara ve ahiret hayatına inanmadıklarından, müminlere özgü coşku ve kendini adama duygusuna ulaşamamaktadırlar; (b) Hakkı inkara kalkışanların, bu tavır ya da tutuma, sırf manevî ya da ruhî plandaki sağırlıkları, körlükleri yüzünden sürüklendiklerini dile getiren bir ifade olarak. Bizce bu iki yorumdan ikincisi -özellikle Kur’an’ın “kafirlerin” tutumunu çoğu zaman bu terimlerle açıkladığı da gözönünde bulundurulursa- daha tercihe şayan görünüyor. (Bu konuda bkz. 6:25, 7:179, 9:87 vb.)  

[1391] Harrıd: klasik yorumun “teşvik et” karşılığını verdiği bu sözcüğün kendisinden türediği harad, “maddî ya da mânevî yok oluş, tükeniş”, “psikolojik çöküş, zihnî direncin kırılıp yok olması” anlamlarına geliyor. Marradahû nasıl “onu hastalıktan arındırdı” anlamına geliyorsa harradahû da “onu psikolojik ve zihinsel çöküşten kurtardı” anlamlarına gelir (Râğıb). [1392] Klasik nesh teorisine göre, bu âyetin hükmü bir sonrakı âyetle iptal edilmiştir (mensuh). Bunun savunulabilir bir yanı yoktur. Buradaki nisbetin doğru anlaşılabilmesi için üstteki notta açıkladığımız harrıdı’l-mu’minîn ibaresinin doğru anlaşılması şarttır. Bu ifadenin yüreklendirme amacını taşıdığı açıktır. Âyetin sonunda, bu yüreklendirmenin dayandığı mantıkî nedene yer verilmektedir: “Derin kavrayıştan mahrum olmak”. Aslında burada, “kitle psikolojisiyle” hareket eden iradesiz ve bilinçsiz yığınlarla, bilinçli ve dirençli şahsiyetler arasındaki nitelik farkı dile getirilmekte, azlığına rağmen niteliğin niceliğe galip geleceği vurgulanmaktadır (Krş: 2:249).  

[2] Bedir'de nâzil olan bu âyet-i kerîme ile bir mü'mine on kâfir ile kıtâl farz kılındı. Bu teklîf mü'minlere ağır geldiğinden tahfîf olundı ve müte'âkib âyeti kerîme ile iki kâfire bir müslümânın karşı koyması emir buyuruldı.  

[*] anlayışsız anlamı verdiğimiz kelime lâ yefgahûn (لَا يَفْقَهُونَ) 'dur. Anlama, kavrama yeteneğini kullanmayan, kalın kafalı anlamında kullanılmıştır. (Bakınız TDK Sözlük: anlayışsız). Anlama ve kavrama özelliği insanın kalbinde olan ruh ile yaptığı bir eylemdir. Bkz.: Araf 7/179  

1232 In a fight, odds of ten-to-one against anyone are appalling. But they do not daunt the men of faith. Whether they personally win or die, their Cause prevails. They are sure to win: because (1) they have divine aid, and (2) even humanly speaking, those who take up arms against truth and righteousness are fools, and their seeming power is but a broken reed.