Enfâl Sûresi 41. Ayet Meali

Bu beşte bir hakkında muhtelif reyler vardır. İbn-i Abbas, İbrahîm, Katâde ve Atâ'ya göre beşte bir hisse, beşe bölünür. Allah'a ve Peygambere ait olan pay, silâha ve ata sarfedilir. Şâfii'ye göre dört kısma bölünür. Bir payı Peygamber soyuna aittir, üçü Müslümanların yoksullarına, yetimlerine ve yolda kalmışlarına verilir. Bâzılarına göre üçe bölünür, çünkü Peygambere ait pay, vefatiyle sakıt olmuştur ve Peygamberin mîrası olmadığına göre de yakınlarına verilemez. Bâzıları üç payı âyette anılanlara, bir payı da Hz. Peygambere mensup olanlara vermenin caiz olduğunu söylemişlerdir. İmamiyye'ye göre Allah'a ve Peygambere ait olan pay, imamın hakkıdır, bundan sonra bir pay, Hz. Resulullah’ın soyundan gelen yetimlerin, bir pay, aynı soya mensup yoksulların, bir pay da gene aynı soydan olup parası biterek yolda kalmış olanlarındır. Bu paylar, ancak Al-i Muhammed'e aittir, çünkü onlara zekat ve sadaka haramdır. Bunu Taberi, Aliyy-ibn-il-Huseyn'den ve Muhammed-ibn-i-Aliyy-il-Bakır (a.s)'dan rivayet eder. Humüs verilecek yakınlarda da ihtilaf vardır. Abdülmuttalip evladından Haşimoğulları diyenler bulunmuştur, çünkü Haşim'in soyu ancak Abdülmuttalip'ten yürümüştür. Bu rivayet, İbn-i Abbas'tan gelir. Humüsün nelerden verileceği hakkında da çeşitli reyler mevcuttur (Mecma' 1, 482-483).  

bk. Kur’an-ı Kerim, 3/161; 59/6-10.  

7.Burada yakınlar denilirken Resulullah (a.s.)`ın akrabaları kastedilmektedir. Bunların zekat almaları haram olduğundan kendilerine ganimetten pay verilmektedir. Kaynaklarda bildirildiğine göre Resulullah (a.s.)`ın akrabalarından kendilerine ganimetin beşte birinden pay verilenler Haşimoğullarıyla Abdulmuttalib oğullarıdır. Bir görüşe göre ise sadece Haşimoğullarıdır. Bir başka görüşe göre de bütün Kureyş kabilesidir.  

Savaşta alınan ganimetler beşe bölünür. Beşte dördü savaşa katılanlara, beşte biri de ayette sayılanlara taksim edilir. Tamamen Allah’ın desteğiyle kazanılmış bir savaştan sonra ganimetlerin tamamının savaşa katılanların kendilerine verilmesini istemeleri hadsizlik olur. Ganimetlerden Allah’a verilmesi, kamu yararına tahsis edilmesi demektir. Hz. Muhammed’e verilmesi, Peygamberin örtülü ödenek diyebileceğimiz herkes tarafından bilinmesi gerekmeyen siyasi ve sosyal amaçlı hizmetler için demektir. Yakınlarına verilmesi, birinci derecede yakınında bulunan fakirlerin ve savaşta şehid düşen askerlerin yakınlarının acil ihtiyaçları için demektir.  

Bakınız: Âl-i İmrân sûresi, âyet, 123-124.  

 Âyette zikredilen Peygamber’in akrabaları hakkında âlimler ihtilâf etmişlerdir. Şâfiî’ye göre Hâşim ve Muttalip oğullarıdır; bir görüşe göre de sadece Hâşim oğullarıdır; diğer bir görüşe göre zekât almaları helâl olmayan akrabalardır, bir başka görüşe göre ise bütün Kureyş kabilesidir. Savaşta alınan ganimetler beşe bölünür. Beşte biri âyette sayılanlara tahsis edilir. Kalan da savaşa katılan gazilere taksim edilir.  

1- Allah yolundaki mücadelende yanında yer alanların. Yakınlar; Allah Resul'ünün, Ehl-i Beyt'i ve akrabaları değil, İslam davasına sahip çıkıp yardım ettiği, bunun için yurdundan, evinden olduğu halde, savaşa katılma imkânı bulamayan ihtiyaç sahipleridir. (59:7,8) 2- “İbnu's-sebili,” “yol oğlu” demektir. Bu bir deyimdir. Bu deyime, “yolda kalanlar” olarak anlam verilmesi doğru değildir. Zira sebil, üzerinde yürünen/gidilen “yol” demek değildir. Sebil, “iki şey, iki yol arasından birini seçmek anlamında “tercih edilen yol” demektir. Yani, Hakk veya Batıl yoldan “birinin tercih edilmesi” anlamına gelmektedir. Bu nedenle doğru anlam, “yolda kalanlar” değil, bütün zamanını “Allah yolunda” çalışmaya ayırmış ve bundan dolayı yardıma muhtaç olmuş olanlar anlamıdır. Diğer bir anlam da yaptığı şey imkânsızlık nedeni ile yarım kalan kimselerdir.  

(*) Enfâl sûresi-41. ayette göre meşru müdafaa savaşı sonunda ele geçen gelirin/kazancın nasıl, ne kadar, nereye ve kimlere harcanacağına dair hüküm veriliyor. Buna göre, elde edilen gelirin 1/5’i aşağıdaki gibi dağıtılır. 1. Allah için, yani âmmenin, kamu hizmetinin vb. yerler içindir, bu hisse, kamuya ait olur/ halkın bütçesine girer. Bk: (وقيل سهم الله لبيت المال، (البحر المحيط) 2. Allah Resulü içindir, yani Allah Resulü islam devlet başkanı sıfatıyla kamu hizmeti için uygun gördüğü yerlere harcama yetkisine sahiptir. Yani Allah ve Rasûl için olduğu belirtilen pay kamunun yararı için devletin bütçesine gider. 3. Elçinin fakir ve yoksul akrabaları içindir, çünkü diğer Müslümanlara zekâttan pay verildiği hâlde, Allah Resulü ve yoksul akrabalarına zekât geçmediğinden, zekâttan bir payları yoktu. İşte bu nedenle yoksul akrabalarına bundan bir pay verilirdi. 4. Toplumun yetimleri /kimsesizleri içindir. 5. Toplumun yoksul, fakir ve işsizleri içindir. 6. Memleketinden uzak kalmış yolcu, türist, yabancı ve garibanlar içindir. Yani beşe bölünen gelirlerin beşte biri bu sayılanlara ayrılır. Beşte dördü de savunma savaşına katılanlara, yani askeri personele ve şehit ailelerine varilir. Ayrıca bundan da anlaşılıyor ki, Enfâl ve ganimet ayrı gelirlerdir, ikisi bir değildir.  

[1] Peygamberimizin hısımları olan Beni Haşim gibi.  

17 Savaş ganimetinin beşte biri bu sayılanlara aittir. Bunun içindeki Allah’a ve elçisine ait olan kamunundur. Diğer beşte dördü ise savaşa iştirak edenlerindir. İslam hukuku kaynaklarında bunlarla ilgili pek çok mevzuat vardır.  

(İman Cafer-i Sadık, (a.s) şöyle buyurmuştur: “Ayet-i kerimede Peygamber’in yakınlarından maksat, Müminlerin Emiri Ali ve diğer Ehl-i Beyt imamlarıdır.” Bu esas üzere Hz. Peygamberin döneminde elde edilen ganimetlerin beşte biri Ehl-i Beyt’e tahsis ediliyordu. Ama daha sonra Ehl-i Beyt’in bu hakkı da ellerinden alınmış oldu.)  

Bu ayet Enfâl 8:1 ve Haşr 59:7-9. ayetlerle birlikte okunmalıdır.  

1 Medîneli Müslümanlar ve Mekkeli kâfirlerin…2 Yani; vahye, meleklere ve Allah’ın yardımına…3 Miskîn: çok daha düşkün, fakirliği açıkça belli olan, âciz ve zelil kimse demektir. 4 Savaş ganîmetlerinin tamamı, öncelikle Allah’ındır. Ancak; ganîmetlerden beşte biri, Allah yolunda harcanmak üzere devlete, kalan beşte dördü ise gazilere verilir. Gaziler dilerlerse haklarını alırlar, dilerse diledikleri kadarını Allah için terk edebilirler. Devletin aldığı beşte bir ise âyette belirtilen yerlere İslâm Devleti tarafından harcanır.5 Bu âyetin, Bedir Savaşı esnasında veya Bedir’den otuz üç gün sonra Beni Kaynuka’ savaşı esnasında nâzil olduğu rivâyet edilmektedir. Bu âyetin, 1. âyeti nesh ettiği görüşünde olanlar varsa da âlimlerin çoğunluğu bunu kabul etmeyip, bu âyetin 1. âyeti açıkladığı kanaatindedirler. Doğrusu da budur.  

41 Surenin ilk ayetine göre, “Savaş ganimetlerinin hepsi Allah’a ve Rasûl’e aittir”; bu, savaş ganimetlerinin kamu yarar ve ihtiyaçları gözetilerek İslam devlet ya da cemaat yöneticileri tarafından tasarruf ve tevzî edileceği; tasarruf ve tevziin onların gözetiminde gerçekleştirileceği anlamına geliyor. Büyük İslam fakihlerinin çoğu, ganimetlerin beşte dördünün savaşa aktif olarak katılmış olanlar arasında dağıtılabileceği yahut cemaatin refah ve ihtiyaçları doğrultusunda şu ya da bu yönde değerlendirilebileceği, ancak, Allah’a ve Rasûl’e (yani, daha açık bir ifadeyle Kur’an ilkelerine ve Rasûl’ün sünnetine göre işleyen yönetime) ayrılacak pay da içinde olmak üzere ganimetin beşte birinin, yukarıdaki ayette sayılan özel amaçlar için ayrı bir fon olarak ayrılması gerektiği görüşündedirler; Allah ve Rasûl için olduğu belirtilen pay devlet ya da cemaat yönetiminin ihtiyaç ve giderleri için kullanılacak kısımdır. Bu karmaşık fıkhî meselenin enine boyuna tartışılması bu açıklayıcı notların ilgi alanını aştığından, okuyucuya, özellikle İslamî hukuk ve hukuk usûlünün klasik temsilcilerinin bu konudaki görüşlerini derli toplu bir halde aktaran Menâr X, 4’ü okumalarını salık veririz. Ayette geçen ibnu’s-sebîl terimi için bkz. 2. sure 145. not. “Yakın akraba ve yetimler”den kasıt açıktır ki, bu anlam akışı içinde (şehit) düşen savaşçıların yakınlarıdır.42 Yani, “Size zafer bahşedebileceği gibi, sizi zaferden yoksun da kılabilir”. Bedir Savaşı burada “Hakkın bâtıldan ayrıldığı gün” olarak yani, yevmu’l-furkân olarak nitelendiriliyor: çünkü o gün küçük ve zayıf donanımlı inananlar topluluğu, kendilerinden kıyas kabul etmeyecek kadar iyi donanımlı ve üç kat daha kalabalık bir müşrik topluluğunu mutlak bir bozguna uğratmıştı. Bu itibarla burada işaret edilen, indirildiğinden söz edilen vahiy, surenin 12-14. ayetlerinde bildirilen Allah’ın zafer vaadidir. (Keza, bkz. 2:53’de 38. not.)  

[1365] Buradaki ve bağlacına, Allah Rasûlü’nün uygulamaya koyduğu anlayış da göz önüne alınarak verilebilecek en uygun karşılık. [1366] Girişte enfâl denilmişti, burada ğanîme deniliyor. Bu, hitabın ahlâkî amacını yansıtıyor ve girişteki sorunun cevabı şimdi veriliyor. İbnu’s-sebîl, lafzen “yol oğlu” demektir. Sadece “yolcu” veya “yolda kalmış” kimseleri değil, yola terk edilmiş bebekler ve sokak çocukları gibi, tüm “mekânsızları” kapsar. Âyetteki lâm ve vâv’ların mânaya kattığı farklı vurgulara dair bir açıklama için bkz: 9:60, not 72. [1367] İmam Bakır’a göre bu âyet, Kadir gecesi ile Bedir savaşının yılın aynı gününe denk geldiğine delâlet eder. Bu yoruma göre Kadir gecesi savaşın gerçekleştiği 17 Ramazan’dır (Ciddi bir itiraz için bkz: İbn Âşur, 44:3’ün tefsirinde). Bu yorumda, Hz. Ali’nin aynı gün şehid edilişinin duygusal bir payı olsa gerektir. [1368] Buradaki yevmu’l-furkân ile 44:4 yan yana okunmalıdır.  

Ganimetin beşte biri Allah yolunda harcanmak üzere ayrılır, beşte dördü ise gazilere dağıtılır. Beşte birlik kısım ise, bu âyette açıklanan beş gruba taksim edilir. Bu konudaki içtihatların ayrıntıları, fıkıh kitaplarında yer alır. Peygamberimizin hissesini muhtaçlara dağıttığı bilinmektedir. Hz. Peygamber (a.s.)’ın zekât alması haram olan yakın akrabalarına ganimetten pay verilmekle durum dengelenmektedir.  

Allah'ın Elçisine akrabâ olanlar: Hâşim Oğulları ve Abdu'l-Muttalib Oğullarıdır. Bir görüşe göre de Yalnız Hâşim Oğullarıdır. Başka bir görüşe göre de bütün Kureyş kabîlesi, Allah Elçisinin akrabâsıdır. İşte beşe bölünen ganîmetlerin beşte biri, bu sayılanlara ayrılır. Beşte dördü de savaşa katılanlara bölüştürülür.  

[*] Yani kamu harcamaları içindir.  

1209 The rule is that a fifth share is set apart for the Imam (the Commander) and the rest is divided among the forces. The fifth share reserved is expressed to be for Allah and the Prophet, and for charitable purposes for those to whom charity is due. Ultimately everything is at the disposal of Allah and His Prophet: 8:1: but four-fifths are divided, and only one-fifth is retained for the special purposes. The Imam has discretion as to the mode of division. In the Prophet's lifetime a certain portion was assigned to him and his near relatives. 1210 'Testing': Furqan: Criterion between right and wrong, decision between the forces of faith and unbelief. The battle of Badr is called by this name. See 8:29 and n. 1202. 1211 Allah's power is shown in the events detailed in the three verses following (w. 42-44), leading to the complete victory of the Muslims over the pagan Quraysh.