Enfâl Sûresi 35. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 48/25.  

35.Vahidi`nin Abdullah bin Ömer (r.a.)`den rivayet ettiğine göre cahiliye döneminde insanlar Ka`be`yi tavaf ederken ıslık çalar ve el çırparlardı. Bu ayeti kerime de bununla ilgili olarak indirildi.  

Mekkeli müşrikler, Kâbe’nin etrafında el ele tutuşup ıslık çalarak ve alkış tutarak ibadet ederlerdi. Öyle ki; onların gürültüsünden başkaları ibadet edemez olurdu. Bu ayetten şunu da anlıyoruz ki; müşrikler hiçbir zaman Allah’ı inkâr etmediler, somut varlıkları araya sokarak Allah’a daha yakın olmaya çalıştılar ve kendilerine göre ibadetlerini de aksatmadılar. Yani müşrik olmak için Allah’ı inkâr etmek gerekmiyor, Allah’la kul arasına birilerini sokmak ya da şefaat yetkisi tamamıyla Allah’a ait (Zümer 39/44) olmasına rağmen, Allah’ın dışındaki varlıklardan şefaat dilenmek yetiyor.  

İslâm’a inanmayanlar Mescid-i Haram’da müslümanların ibadetine engel oluyorlardı. Onların bir kısmı kadınlı-erkekli Kâ’be’yi çıplak olarak tavaf ederken, ıslık çalıp el çırparlardı.  

 Rivayet edildiğine göre, müşriklerin bazı erkek ve kadınları Beytullah’ı çıplak olarak tavaf ediyorlardı. Tavaf esnasında parmaklarını birbirine kenetleyip ağızlarına götürerek ıslık çalıyorlar, bir taraftan da ellerini çırpıyorlardı. Bu da iddialarına göre onların duası idi. İşte bu âyette müşriklerin bu durumlarına işaret edilmektedir.  

Kuran, oruç ve zekat gibi namazın da İbrahim Peygamberden itibaren başladığını ve ondan sonraki tüm peygamberlerin ve izleyicilerinin namaz kıldığını bildirir (21:73). Mekkeli inkarcılar hiç bir vakit müşrik olduklarını itiraf etmediler. Aksine İbrahim'in yolunu izlediklerini ileri sürüyorlardı. Evliyalarının kendilerine şefaat edeceğine inandıkları ve Tanrı'nın ismini tek başına anmaktan hoşlanmadıkları için Kuran tarafından müşrik olarak mahkum edildiler. Muhammed peygamberi ve din adamlarını putlaştıranlar, Mekke müşrikleriyle aralarında fark oluşturmak için onların da namaz kıldığını bildiren bu ayetin anlamını saptırmışlardır. Lütfen 107. sureye ve 9:54 ayetine bakınız. (Bu ayetin geleneksel çevirisi üzerindeki tartışma için "Kuran Çevirilerindeki Hatalar" adlı kitabima bakabilirsiniz.  

1- Mescid-i Harâm/Kâbe. 2- İbadetleri, namazları.  

(*) …Bu iki âyette müşriklerin Kâbe ile ilişkileri, ibadetleri ve taassupları hakkında önemli açıklamalar yapılmaktadır. Çok eski zamanlardan beri var olan bu kutsal mekân ve bina, insanları hem dinî hem de ticarî sebeplerle kendine çekiyor, birçok insanî ilişkiye zemin teşkil ediyordu. Her şeyden önce bir mâbed olan Beytullah’ı ziyarete gelenler burada özel ibadetler yapıyorlar, müşrikler Kâbe’nin içine koydukları putlarına tapınıyorlar, adaklar adayıp bunu yerine getiriyorlardı. Hz. İbrâhim için olduğu kadar onun neslinden gelen Hz. Muhammed aleyhisselâm ve müslümanlar için de kutsal ve mübarek bir mekân olan Kâbe’de müslümanlar da namaz kılmak, dua etmek istediler. Müşrikler, bu durumun insanları etkileyeceğini, müslüman olmalarını teşvik ve telkin edeceğini düşünerek yasak koydular, Hz. Peygamber dâhil birçok müslümana burada ibadet ediyor diye işkence ve hakaret ettiler. Kâbe’nin bakım ve yönetim sorumlusu (âyet metnindeki karşılığına göre velîsi) olmak büyük bir mazhariyet ve şerefti; ancak İslâm’a göre buna lâyık ve ehil olmanın şartı takvâ sahibi olmaktı, Allah’ın cezasından korkmak, O’nun kullarına eziyet etmemek ve O’nun evinde kendisine ibadet edenlere mâni olmamaktı. Müşrikler Allah’tan korkmadan, O’nun rızâsını gözetmeden mü’minleri ibadetten menederek Kâbe’ye hizmet şerefine lâyık olmadıklarını ortaya koydular. Müşrikler, Kâbe mescidinde özellikle Hz. Peygamber ve müminler ibadet ederken ıslık çalıp el çırparak Beytullah’ın çevresinde dolaşmaya başlıyorlar, kendileri de ibadet yapıyorlarmış görüntüsü vererek müminlerin ibadetlerini sabote edip huzurlarını bozuyorlardı. Benimsediğimiz bu yoruma göre onların yaptıkları ibadet değil, ibadet görüntüsü içinde bir engelleme hareketi idi (İbn Kesîr, III, 593-594). Kaynak: Kur’an Yolu Tefsiri) Bundan anlaşılıyor ki; müşrikler hiçbir zaman Allah’ı inkâr etmiyorlardı, somut varlıkları araya sokarak Allah’a daha yakın olmaya çalışıyorlardı ve kendilerine göre ibadetlerini de aksatmıyorlardı. Yani putperest olmak için yaratıcıyı inkâr etmek gerekmiyor, Allah’la kul arasına birilerini sokmak ya da şefaat yetkisi tamamıyla Allah’a ait (Zümer 39/44) olmasına rağmen, yüce Allah’ın dışındaki varlıklardan şefaat veya yardım dilemek, medet beklemek yetiyor.  

[2] Katil, esaret, âhiret azabını.  

16 Müşrik Araplar Kâbe’yi el çırparak ve ıslık çalarak çıplak vaziyette tavaf ederlerdi. Özellikle bunu Hz. Peygamber Kâbe’de namaza durduğunda onun dikkatini dağıtmak, namazına engel olmak ve onunla alay etmek için de yaparlardı. Ayette “ıslık çalmak” diye tercüme ettiğimiz “mukâ’” kelimesi, birçok anlama gelmektedir. “Islık çalmak”, “ağızla sesli yellenme sesi vermek”, “kuşun ötmesi” vb. Müşrik Arapların, Hz. Peygamber’le alay etmek ve onu ibadetten alıkoymak için bunların hepsini de yaptıkları anlaşılıyor.  

Bu ayet Mâ‘ûn 107:4-7. ayetlerin açılımıdır. Onların ıslık çalarak ve el çırparak bu türden tapınmaları, manevi öğelerden yoksun, şekilci eylemler ve tapınma formları olmaktan başka bir değer taşımamaktadır. Müşrikler Kâbe’nin çevresinde yaptıkları hareketleri ibadet sanıyor, kulluk ettiklerini zannediyorlardı.  

1 Mükâ’: Islık, dudakla veya elle üflemek ve öttürmek sûretiyle ıslık çalmak demektir. Üfleyerek çalınan düdük seslerine de bu isim verilir. Tasdiye: ses çıkartmak, alkış tutmak veya eğlenip oynamak gibi her hangi bir maksatla el vurmak, demektir.2 Mekkeli müşrikler, erkek ve kadın, açık-saçık, el ele tutuşup, ıslık çalıp, alkış tutarak Kâbe’nin etrafında dolaşırlar ve böylece ibâdet ettiklerini söylerlerdi. Bu kâfirler, bir de Peygamberimiz ve Müslümanlar Kâbe’ye ibâdet için geldiklerinde, böyle tören yapmakta ileri giderler, gösteri ve gürültü yaparlardı. Bugün de bunların devamı niteliğinde olanların, çok önemli törenlerini ıslık çalarak, alkış tutarak veya düdükler öttürerek yapması boşuna olmasa gerek. Hele bunu, ne yaptığının farkına varmadan, çalgılı zikirler, rakslı ayinler, fon müzikli tefsir dersleri, bol alkışlı sohbetler… yapan Müslümanlara ne demeli?  

35 Manevî ve ruhî öğelerden yoksun derinliksiz ve şekilci eylemler ve tapınma formları kasdediliyor. Bazı erken dönem otoriteleri, ıslık ve el çırpmaların eşliğinde Kâbe’nin çevresinde yapılan dansların İslam öncesi dönemde Araplar tarafından fiilen uygulanan başlıca tapınma biçimlerinden biri olduğunu söylemektedirler. Yukarıdaki ayet için böyle bir açıklama oldukça akla uygun görünse de, ayetin anlam örgüsüne ya da akışına bakılacak olursa, buradaki “ıslık çalmak, el çırpmak” ifadesi daha çok, zenginlik, iktidar, nüfûz, toplumsal konum gibi her türden çevresel, toplumsal olgulara; “talih” ya da “şans” denen ve sebep-sonuç ilişkisiyle açıklanmasında acze düşülen soyut olgulara yarı-tanrısal bir mahiyet yakıştırmaya alışkın bir toplumun dinsel törenlerindeki ya da tapınma formlarındaki manevî boşluğa, yoksulluğa mecazî bir yolla işaret etmek için kullanılmış gibidir.36 Azap ya da cezalandırma tabiriyle burada müşriklerin Bedir’deki çökertici yenilgileri kasdediliyor.  

[1361] Lafzen: “..ıslık çalmak ve el çırpmaktan ibarettir”. Mukâen: “Kuş ötüşü, deve böğürmesi, ağıt, ıslık, çığlık, inilti” gibi enstrümantel olmayan her tür ses (Lisân). Tasdiyeten: “El çırpmak”. Said b. Cübeyr buna “alıkoyma, engelleme” anlamını verir (Taberî). Bunun dil açısından izahını yapan Ebu Ubeyde ve onu doğrulayan dilci Ezheri’ye göre kelimenin aslı “engellemek” anlamına gelen s-d-d iken s-d-y’ye dönüşmüştür (Râzî). Haricî lider Nafi b. el-Ezrak, İbn Abbas’a iki kelimeyi de sorar. Bu iki kelimeye Katâde’nin verdiği anlam, İbn Abbas’ınkinin tam tersidir (Taberî ve Râzî). Âyeti lafzî anlamına indirgeyip ıslık çalma ve el çırpmayı müşriklerin ibadeti olarak takdim etmek yanlıştır. Zira âyet şöyle biter: “ısrarlı inkârınızdan dolayı tadın azabı”. Soru şu: Islık çalma ve el çırpma sahibini “azaba mahkûm eden bir inkâr” olabilir mi? Olamaz. Şu hâlde, Mücâhid gibi bazı otoritelerin de isabet ettiği gibi, buradaki “ıslık çalma” ve “el çırpma”, ilâhî mesaja ve namaza engel olmak için çıkartılan şamatadan kinayedir. Âyet, düz bir mâna ile, müşriklerin ibadetinin ıslık ve alkıştan ibaret olduğu şeklinde de anlaşılabilir. Bu takdirde o çağda ve her dönemde yaşayan bâtıl inanç mensuplarının ibadetlerinin arkasında “reklam” ve “şöhret” kaygısının yattığı sonucuna ulaşılabilir. Zira “ıslık çalmak”, mecazen yaptığını başkalarına gösterme arzusunun bir ifadesi olan reklama, “el çırpmak” ise bu reklam sonucunda ulaşmak istenen şöhrete delâlet eder. Allahu a‘lem. Bugün bu ibadet türü Japonlar arasında yaşamaktadır. Japon dini Şintoizme inananlar “miya” denilen mabedlerde örtülü bir kese içinde saklı olan Şintay (Tanrı) önünde el çırparak tanrının dikkatini çeker ve ibadete başlarlar.  

Müşrikler, Hz. İbrâhim (a.s.)’ın dininin aslını değiştirdikleri gibi, hac ibadetini de değiştirmişlerdi. Erkek kadın, açık saçık el ele tutuşur, Kâbe’nin etrafında dolaşırlar, ıslık çalıp el çırparlardı. Hele Peygamberimiz Kâbe’ye geldiğinde, ona tepkinin ifadesi olarak bu gösterilerini daha da artırırlardı. Bunu bir ibadet havası içinde yaparlardı.  

Sözgeliminden anlaşıldığı üzere bu azâb, müşriklerin, Bedir Savaşında uğradıkları felâkettir  

[1] Müşrikler Ka'be'yi çırçıplak oldukları halde ıslık çalarak ve el çırparak tavaf iderlerdi. "İbn-i Abbas"  

[*] Allah'ın düzenlediği ve emrettiği ibadet şekillerini görmezlikten gelerek, kendi kurgularınıza göre ibadet şekilleri uydurmanıza karşılık.