Enfâl Sûresi 30. Ayet Meali

Dâr-ün-Nedve'de, yani Kureyş ulularının topluluk yerinde, Hz. Peygambere, bütün kabilelerden seçilen kişilerin birden hücum ederek öldürmeleri ve bu sûretle Haşimoğullarının kan dâvasına kalkmalarının önünün alınması kararlaştırılmıştı. Buna işaret edilmektedir.  

30.İbnu Ebi Hatim`in Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre bu ayeti kerime Mekke müşriklerinin Dâru`n-Nedve`de Resulullah (a.s.)`ı ortadan kaldırmak için kurdukları planlarla ilgili olarak indirilmiştir. Resulullah (a.s.)`ın hicretinden kısa süre önce Dâru`n-Nedve`de toplanan Mekke müşrikleri Resulullah (a.s.)`ı ya yakalayıp bir yere bağlamak, ya Mekke dışına çıkarmak ya da öldürmek üzere görüşler ortaya atmışlardı. Abdullah bin Abbas (r.a.)`ın bildirdiğine göre şeytan da, tecrübeli bir ihtiyar görünümünde Mekke müşriklerinin karşısına çıkarak kendisinin Necidli olduğunu ve toplantılarına katılmak istediğini bildirdi. Müşrikler bunu kabul ettiler. Necidli ihtiyar Resulullah (a.s.)`ın yakalanıp bağlanması veya Mekke dışına çıkarılması görüşlerine itiraz ederek bunların olumsuz sonuç getireceğini söyledi. Bu sırada Ebu Cehil şöyle bir fikir ortaya attı: "Her kabileden güçlü bir genç alın. Sonra her bir gence keskin bir kılıç verilsin. Sonra onlar bir tek adamın öldürmesi gibi onu öldürürler. Böylece onun kanının sorumluluğu bütün kabilelere dağılmış olur. Bu durumda Haşim oğullarından şu küçük mahallenin bütün Kureyş halkıyla savaşa gireceğini sanmıyorum. Onlar bu durumu görünce diyet almayı kabul ederler. Böylece rahata kavuşmuş ve bize verdiği sıkıntıyı gidermiş oluruz." Necidli ihtiyar da bu görüşe muvafakat etti. Sonuçta bu görüşü kabul edip dağıldılar. Ancak Cibril (a.s.) Resulullah (a.s.)`a gelerek planı kendisine haber verdi ve o gece daha önce yattığı yatağında yatmamasını istedi. Resulullah (a.s.) da o gece (yatağında Hz. Ali (r.a.)`yi bırakarak) hicret için yola çıktı. Böylece müşriklerin tuzaklarından kurtulmuş oldu. Bu ayeti kerime ise Resulullah (a.s.)`ın Medine`ye hicretinden sonra indirildi. 31.İbnu Cerir`in Said bin Cubeyr`den rivayet ettiğine göre Mekke müşriklerinden Nadr bin Hâris, Kur`an-ı Kerim hakkında: "İstesek bunun gibisini biz de söyleriz. Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir" derdi. Bu kişi Bedir savaşında Mikdad (r.a.) tarafından esir edildi ve Resulullah (a.s.) onun öldürülmesini emretti. Mikdad (r.a.): "Ey Resulullah (a.s.)! Bu benim esirimdir" deyince Resulullah (a.s.) onun daha önce Kur`an-ı Kerim hakkında söylediği sözleri hatırlattı ve öldürme emri yerine getirildi.  

Âyetteki “Allah’ın tuzak kurması” ifadesi mecazî olup, “Allah’ın, kurulan tuzağı bozması” veya “tuzak kuranları cezalandırması” anlamını ifade eder. Müşrikler, Hz.Peygamber’in Medine’ye hicret edeceğini öğrenince, ona engel olmak için bir çare bulmak üzere, Dâru’n-Nedve’de toplandılar. Zira hicretin gerçekleşmesi hâlinde Müslümanlığın önü alınamayacak, pek çok menfaatleri bu sebeple yok olacaktı. Toplantıda, Hz. Peygamber’in hapsedilmesi, sürgün edilmesi ve öldürülmesi yönünde teklifler getirildi. Öldürmek kesin çözümdü. Ama Haşimoğulları’nın problem çıkarmasından çekiniyorlardı. Ebu Cehil, şöyle bir çözüm teklif etti: “Her kabileden bir genç seçelim, ellerine birer kılıç verelim, hepsi birden hücum edip onu öldürsünler. Böyle yaparsak, Haşimoğulları bütün kabileleri karşısına alıp bir hak dava edemez.” Bu görüş kabul edilince, Cebrail durumu Hz. Peygamber’e haber vermişti. Hz. Peygamber, kendi yatağına Hz. Ali’yi yatırarak Hz. Ebubekir’le birlikte Mekke’den çıkmış ve hicreti gerçekleştirmişti. Âyette söz konusu edilen tuzak, işte müşriklerin bu planıdır. “Allah’ın tuzak kurması” kavramıyla ilgili olarak bakınız: Âl-i İmrân sûresi, âyet, 54 ve ilgili dipnot.  

* İnsanların tuzak kurması, kötülük ve aldatmadan ibarettir. Allah Teâlâ’nın mukabelesi ise kâfirlerin yapmış oldukları tuzak ve hilelere karşı, mü’minlere yardım ederek, kâfirlerin hile ve tuzaklarını kendi aleyhlerine çevirip boşa çıkarmasıdır.  

(1)“Kureyş kabîlesi, Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’ı öldürtmek için, kat‘î ittifâk ettiler. Hattâ insan sûretine girmiş bir şeytanın tedbîriyle, Kureyş içine fitne düşmemek için, her kabîleden lâekal (en az) bir adam içinde bulunup, iki yüze yakın, Ebû Cehil ve Ebû Leheb’in taht-ı hükmünde olarak, Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’ın hâne-i saâdetini bastılar. Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’ın yanında Hazret-i Ali vardı. Ona dedi: ‘Sen bu gece benim yatağımda yat!’ Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm beklemiş, tâ Kureyş gelmiş, bütün hânenin etrâfını tutmuşlar. O vakit çıktı, bir parça toprak başlarına attı. Hiçbirisi O’nu görmedi, içlerinden çıktı gitti.” (Zülfikār, 19. Mektûb, 63)  

(*) Dâr-ün-Nedve’de, yani Kureyş ulularının topluluk yerinde, Hz. Peygambere, bütün kabilelerden seçilen kişilerin birden hücum ederek öldürmeleri ve bu sûretle Haşimoğullarının kan dâvasına kalkmalarının önünün alınması kararlaştırılmıştı. Buna işaret edilmektedir. (A. Baki Gölpınarlı Meali Enfal-29. Ayet Açıklaması) Ayrıca ayetteki “Allah’ın tuzak kurması” ifadesi mecazî olup “Allah’ın, kurulan tuzağı bozması” veya “tuzak kuranları cezalandırması” anlamını ifade eder. Burada bir müşakele sanatı işlenmiştir. Müşâkele sanatı, cümleye lafzî ve manevî bir estetik katan edebî sanatlardandır. Edebî bir amaç ve nükte için aynı kelimenin aynı bağlamda farklı bir manada kullanılmasını ifade etmektedir. Belagatın bedî ilminde yer aldığı şekliyle bir söz sanatının adıdır.  

[5] Veya elini, kolunu bağlamak.[6] Tedbirde en kuvvetlisi, tesiri en şiddetli olanıdır.  

14 Allah’ın tuzak kurması, kendine veya inananlara veya mazlumlara karşı kurulan tuzağı boşa çıkarmasıdır veyahut kişiyi kendi kazdığı kuyuya düşürmesidir. Yoksa Allah, sebepsiz hiç kimseye tuzak kurmaz. Krş. Âl-i İmrân, 3/54  

Bu cümle “Allah onların tuzaklarını boşa çıkaracaktır” şeklinde anlaşılmalıdır. Bu tür ayetlerde kullanılan fiil insanlar için kullanıldığında olumsuz bir anlama gelirken, Allah için kullanıldığında kastedilen mesaj Allah’ın o fiilin cezasını vereceğini bildirmesidir. Benzer kullanımlar için bkz. Bakara 2:15; Âl-i İmrân 3:54; Nisâ 4:142; Enfâl 8:18; Tevbe 9: 67, 79.,Yüce Allah’ın tuzak kurması veya tuzakları boşa çıkarması bu ayet ışığında anlaşılmalıdır. Benzer mesajlar: Âl-i İmrân 3:54; En‘âm 6:123; Enfâl 8:18; Ra‘d 13:42; İbrâhîm 14:46; Fâtır 35:10, 43; Mü’min 40:25; Tûr 52:42; Târık 86:15-16.  

1 Müşrikler, Medîneli Müslümanların Peygamberimize gelip biat ettiklerini öğrenince, telâşlandılar ve hemen, Dar’ün-Nedve’de toplandılar. Aralarına şeytanlığı kuvvetli olan ve Necidli olduğunu söyleyen bir ihtiyar da katıldı. İçlerinden birisi; “Peygamberi bağlayıp, bir odaya hapsetmeyi” teklif edince ihtiyar: “Bu olmaz! Çünkü onun kavminden size silâh çekip gelirler ve onu kurtarırlar.” dedi. Birisi de; “Onu bir deveye yükletip, Mekke’den dışarıya çıkarmayı” önerdi. Yine o ihtiyar: “Böyle de olamaz! Çünkü o, gider başka bir toplumu ifsat eder, sonra gelir sizinle savaşır.” dedi. Sonunda Ebû Cehil: “Her kabîleden birer delikanlı alalım, ellerine birer kılıç verelim, hepsi birden vursunlar, öldürsünler. Haşim Oğulları bütün Kureyş ile savaşamaz. Şâyet diyet talep ederlerse de veririz.” dedi. Bunun üzerine ihtiyar: “işte bu görüş çok iyi.” dedi. Müşrikler sonunda buna karar verip dağıldılar. Derhal Cebrâil gelip, Peygamberimize durumu haber verdi ve hicret emrini getirdi. (Suyûtî)2 Yani Allah’ın tuzak kurması, bir şerri ortadan kaldırmak ve tuzak kuranlara haddini bildirmek içindir.  

30 Bu ayetin ilk cümlesi, Hz. Peygamber ve ashâbına hicretten önce Mekke’de reva görülen zulüm ve baskıya ilişkin bir gönderme ise de genelleyici bir ifade tarzı içinde verilen bu sonuç bölümü, insanlığın dinî tarihi boyunca her çağda tekrarlanan bir olguya, yani ilahî vahyi inkar edenlerin, onu tebliğ edenlere karşı her zaman -ya bilfiil ve fizikî olarak ya da horgörü ve alay yoluyla psikolojik planda ve mecazî olarak- onları zayıf ve etkisiz bırakmak ya da büsbütün yok etmek yolunda düzen ve tertip peşinde oldukları/olacakları gerçeğine işaret ediyor.  

[1359] Lafzen: “Allah da onlara tuzak kurmuştur; zira Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır.” Bu lafzî anlamdaki “hayır”, Allah’ın kurduğu tuzağın insanınkine benzemeyip, hep onun hayrına olduğu şeklinde anlaşılmalıdır (Râzî).  

Allah tuzak kurmaz. Sadece tuzak kuran olursa, tuzağı boşa çıkarması anlamında, müşakele babından, bu fiil O’na isnad edilir. Müşakele: Muhatabın lafzını kullanarak, farklı bir mâna kasdetmektir. Mesela itaatsizlik edip sırıtan çocuğuna babası: “Sen gül bakalım, ben de sana gülerim!” derken, babanın gülmesi gibi. Müşakele üslubunda olmaksızın Allah Teâlâ hakkında tuzak, istihza, hud’a vb. kavramları kullanmak caiz değildir.  

[1] Ehl-i Medîne'den ba'zılarının İslâm olmaları üzerine Kureyş telâşa düşerek bir ictimâ' 'akdiyle Rasûlullah'ı yatar iken üzerine hücûm ile öldürmeğe karâr virdiler. Cebrâîl 'aleyhisselâm gelerek bu karârı Fahr-i Kâinât'a haber virdi ve Medîne'ye hicreti içün olan emri teblîğ iyledi. Rasûl-ü Ekrem Cenâb-ı Ali'yi yatağına yatırarak kendisi Ebû Bekir ile bereber leylen Mekke'den çıkub gâra gizlendi. Allâh'ın emriyle örümcek mağaranın kapusına ağını gerdi. Ve bir çift güğercin gelüb orada yuva yaparak yumurtladı. Sabaha karşı hâne-i sa'âdete giden kâfirler yatakda Ali'yi buldukları cihetle 'avdet idüb keyfiyeti Ebû Cehil ve rüfekâsına haber virdiler. Cümlesi birden Mekke'den çıkub Rasûlullah'ı aramağa başladılar. Mağaranın önüne geldiklerinde kapudaki örümcek ağını ve güğercin yuvasını gördüklerinden Muhammed buraya girmiş olsa idi bunlar bozulurdı diyerek gâra girmekden ferâgat itdiler. İşte onların gizli müşâvere ve tertîb iyledikleri hîleye karşı Cenâb-ı Hakk'ın mekri budur.  

1203 The plots against Mustafa in Makkah aimed at three things. They were not only foiled, but Allah's underfill working turned the tables, and brought good out of evil in each case. (1) They tried to hold the Prophet in subjection in Makkah by putting pressure on his uncles, relatives, and friends. But the more they persecuted, the more the little Muslim community grew in faith and numbers. (2) They tried to injure or ay him. But the wonderful example of his humility, perseverance, and fearlessness furthered the cause of Islam. (3) They tried to get him and his followers out of their homes. But they found a new home in Madinah, from which they eventually reconquered not only Makkah, but Arabia and the world. 1203-A Cf. 3:54.