Burûc Sûresi 4. Ayet Meali

Bunlar hakkında çeşitli rivâyetler vardır (Mecma, 2, 588). Ahd-i Atıyk'te, Danyâk kitabında Butunnassar'ın Abdanagoh, Mişak ve Şadrak adlı üç kişiyi, Babil'de Dora ovasına diktirdiği büyük altın puta tapmadıkları için, içinde ateş yanan fırına attırdığı, fakat bunların yanmadığı hikaye edilir. İhtimal buna işarettir (3).  

2.Hendek Ashabı (Ashabı Uhdud): Kendi zamanlarındaki Müslümanları içinde ateş yaktıkları hendeklere atarak onların yanışlarını zevkle seyreden zalim bir kitle.  

Rivayet olunur ki; putperestler, mü’minleri kazdıkları uzunca hendeklere atıp oralarda diri diri yakarak onlara işkence ederlerdi. Ve bu işkenceyi de kenarda oturarak seyrederlerdi.Tarih ve tefsir kitaplarında “ashabü’l- uhdûd-çukurlar halkı” ile ilgili farklı yorumlar yapılmış olsa da bu olayın geçtiği zaman ve bölge hakkında Kur’an’da herhangi bir bilgi yoktur.  

Rivayete göre Necrân halkı Hıristiyanlığı kabul edince, Himyer Kralı Yahudi Zû Nuvâs onlara savaş açmış, dinlerinden dönmeyenleri açtığı hendeklerde yaktığı ateşlere atmıştı. Tefsir kaynaklarında bu âyetler başka olaylarla da açıklanmaktadırlar. Bu âyetler Mekke müşriklerinin işkencesine maruz kalan müslümanlara, geçmişte de inananların nasıl baskı altında kaldığını, ancak Allah’ın yardımının onlarla beraber olduğunu hatırlatmaktadır.  

1- Kur'an'ın ilk muhataplarının çok iyi bildiklerinden kuşku olmayan Ashab'ı Uhdud'un kim olduğu bugün tartışma konusudur. Kur'an, bu konuda kesin bir bilgi vermemektedir. Sonraki ayetlerden anlaşılan ve rivayetlere göre bunlar, kazıdıkları çukurda ateş yakıp, inananları o ateşe attıktan sonra onları izleyenlerdir.  

(*) Buruc; uzayda bulunan galaksiler, takımyıldızlar demektir. Yevmi-l mev’ud ise, gerçekleşmesi vaad edilen kıyamet günü demektir. Şahid ve meşhud konusunda ise birçok yorum vardır. Bizce bunlardan en doğrusu şudur: ‘’Şahid’’ varlık delilleriyle yaratıcının varlığına, birliğine ve kudretine tanıklık eden bütün varlık âlemidir/kâinattır. Meşhud ise, varlık âlemi tarafından kendi varlığına, birliğine ve kudretine tanıklık edilen yüce yaratıcı olan Allah’ın zatıdır. Yani burada yüce Allah hem kendi zatına hem de kendi eseri olan kâinata kasem ederek Kendi kudretine ve eşsiz-ortaksız oluşuna “bütün varlık âlemini/kâinatı/kanıt, delil ve tanık olarak göstermektedir. Bkz: (مفاتيح الغيب ، التفسير الكبير) (er- Razi tefsiri) (الله اعلم) Ayrıca, Sûrede sözü edilen “ashâbü’l-uhdûd”, İslâmiyet’ ten önceki bir devirde müminleri dinlerinden döndürmek için ateş dolu hendeklere atarak işkence eden kimseleri ifade eder. Ashâbü’l-uhdûd ile ilgili farklı rivayetler olmasına rağmen en meşhur rivayete göre Yemen’de geçmiş bir olaya temas edilir. Yahudi kral Zûnuvas ve adamları, Yahudiliği kabul etmeyen Necran Hıristiyanlarını, Hendek içinde yakılmış bir ateşe atarak yakarlar ve yanmakta olan insanları seyrederler. Bu şekilde işkence ile yakılıp öldürülen kimseler inançları uğrunda ölmüşlerdir. Ayrıca 4. ayette geçen (قتل) ‘’kutile’’ise, edilgen geçmiş fiil kipidir, (لعن) ’’luine’’anlamında olup (rahmetten) dışlanmışlardır, yani haber cümlesidir. Bunun inşa cümlesi ve beddua ile hiçbir alakası yoktur. Bu nedenle bazı meallerde (kahrolsun, kahrolası veya canı çıksın!) gibi ifadeler çok yanlıştır. وقال آخرون: عُنِي بذلك: والسماء ذات النجوم، وقالوا: نجومها: بروجها.(تفسير الطبري) وقال الحسن وقتادة : البروج النجوم ، وسميت بذلك لظهورها . وارتفاعها (تفسير القرطبي) ورابعها: أن يكون الشاهد هو جميع الممكنات والمحدثات، والمشهود عليه واجب الوجود، وهذا احتمال ذكرته أنا وأخذته من قول الأصوليين هذا الاستدلال بالشاهد على الغائب، وعلى هذا التقدير يكون القسم واقعاً بالخلق والخالق، والصنع والصانع (مفاتيح الغيب ، التفسير الكبير - ) وقيل: الشاهد الخلق يشهدون لله عزّ وجلّ بالوحدانية، والمشهود له بالوحدانية هو الله سبحانه، (فتح القدير) القول العاشر: الشاهد جميع المخلوقات والمشهود به وجود خالقها وإثبات صفاته (التسهيل لعلوم التنزيل) وأولي التأويلين بقوله: ( قُتِلَ أَصْحَابُ الأخْدُودِ ) : لُعِنَ أصحاب الأخدود الذين ألقوا المؤمنين والمؤمنات في الأخدود.( جامع البيان في تفسير القرآن - الطبري) أى : وحق السماء ذات البروج ، وحق اليوم الموعود ، وحق الشاهد والمشهود ، لقد قتل ولعن أصحاب الأخدود ، وطردوا من رحمة الله بسبب كفرهم وبغيهم (تفسير الوسيط – تفسير البغوي – ابن كثير – القرطوبي - معنى قُتِلَ في القرآن الكريم) {قُتِلَ أَصْحَـٰبُ ٱلأُخْدُودِ } أي لعن (مدارك التنزيل وحقائق التأويل)  

2 Bu konuda pek çok rivayet vardır. En makul olanı Yemen Himyeri Kralı Zu Nuvas’ın, miladi 523 senesinde Hıristiyanlara yaptığı korkunç zulümdür. Rivayete göre, ateş dolu hendekler kazdırıp içinde yaktırmıştır. Nitekim Hz. Ömer, halifeliği zamanında, olay mahalline şehitlerin hatırasına bir mescit yaptırmıştır.  

(Küfre sapanların Müslümanları ateş dolu hendeklere atarak katletmeleri hakkında birçok rivayetler nakledilmiştir. Tüm bu rivayetler bu tür hadiselerin insanlık tarihi boyunca birçok kez meydana geldiğini göstermektedir. Bu olaylar içinde en meşhuru Necran Hıristiyanlarının başına gelendir. Bunu İbn-i Hişam, Taberî, İbn-i Haldun ve Mu’cem’ul Buldan’ın sahibi ile diğer Müslüman tarihçiler rivayet ederler. Bu olayın özeti şöyledir: “Himyer (Yemen) Kralı Tuban Esed Ebu Karib, bir defasında Medine’yi ziyaret etti. Orada Yahudilerle temas ederek, dinini değiştirdi ve Yahudi oldu. Beni Kureyza’dan iki Yahudi âlimini yanına alarak Yemen’e getirdi. Böylece orada Yahudiliği yaymaya başladılar. Daha sonra oğlu Zûnuvas tahta geçince Arabistan’ın güneyinde Hıristiyanların en kuvvetli merkezlerinden biri olan Necran’ı ortadan kaldırmak için hücum ederek oranın halkını Yahudi olmaları için zorladı. Zûnuvas Necran’ı ele geçirdikten sonra halkı Yahudiliğe davet edince, halk bu daveti reddetti. O da bundan dolayı birçok kimseyi, ateş dolu hendeklere atarak yaktı ve birçoğunu da katletti. Necran ahalisinden bir şahıs, Habeşistan kralı Necaşi’ye giderek, bu zulmü ona anlattı. Sonunda Habeşistan, Uryat isimli bir komutanın emri altında 20.000 askeri Yemen’e gönderdi. Zûnuvas öldürülerek Yahudi hâkimiyeti ortadan kaldırıldı ve Yemen, böylece Habeşistan sınırlarına dâhil edildi.”)  

Tefsirlerimizde konuyu, Yemen, Irak, Necran, Suriye, Sümer, Babil, Filistin, Habeşistan veya Anadolu ile dolayısıyla Hz. İbrahim dönemi, Nebukadnezar veya Zerdüşt kralı ya da Himyer kralı Zûnüvâs ile ilişkilendiren yaklaşımlar vardır. Ayette isim kullanılmaması, mesajın evrensele taşınması içindir.  

3 Kutile’nin bu şekilde çevrilmesi ile ilgili bir açıklama için bkz. 74:19-20, not 9.  

[5653] Rivayetlerden bağımsız anlaşıldığında, ashâbu’l-uhdûd ile ashabu’n-nâr (ateş ehli) kastedilmiş olması bağlama daha uygundur. Esasen Cehennem’in lügat anlamının “dipsiz çukur, uçurum” olduğu, ona verilen haviye adının da yine aynı mânaya geldiği unutulmamalıdır (Bkz: 89:23, not 19).  

Ashab-ı uhdud hakkında tefsirlerde dört kadar hadise zikredilir. Bunlar arasında en meşhuru, Yemen hükümranlığını ele geçiren Zû Nuvas hakkında olmasıdır. Dördüncü asırda Yemen’e hakim olan bu kral Yahudi dinini benimseyip Hıristiyan olan Necran ahalisini de Yahudiliği kabule zorlar. Halk direnince, birçok insanı ateş dolu hendeklere attırır. Böylece öldürülenlerin 20.000 kadar olduğu söylenir. Yahudi hakimiyeti 340-378 yılları arasında yer almaktadır.  

[1] Necran'da Himyer mülûkünden Yûsuf Zû Nuvas zamânında 'Îsâ 'aleyhisselâmın dînine mensûb bir râhib-i münzevî vardı. Pâdişâhın bendegânından bir genç ara sıra bu râhibin nezdine gider ve onunla görüşürdi. Nihâyet mazhar-i hidâyet olub îmân itdi. Müstecâbü'd du'â oldığından bir çok hastaları şifâyâb iyledi. Bir kaç a'mânın gözlerini açdı. Melik onı irtidaada devât itdi. Genç kabûl itmediğinden onı katl itdi. Gencin kirâmâtı sebebiyle ahâlîden bir haylisi îmân itmişlerdi. Melik cesîm bir heendek kazdırubiçinde ateş yakdırdı. Mü'minleri birer birer tutub o ateşe atdırır ve kendisi bendegânıyla berâber yandıklarını seyr iderdi. Ashâb-ı Uhdûd bunlardır.  

6055 Who were the makers of the pit of fire in which they burnt people for their Faith? The words are perfectly general, and we need not search for particular names, except by way of illustration. In ancient history, and in Mediaeval Europe, many lives were sacrificed at the stake because the victims did not conform to the established religion. In Arab tradition there is the story of Abraham: Nimrud tries to burn him to death, but on account of Abraham's Faith, the fire became "a means of safety for Abraham": 21:69, and n. 2725. Another case cited is that of Dhu Nuwas, the last Himyarite King of Yemen , by religion a Jew, who persecuted the Christians of Najran and is said to have burnt them to death. He seems to have lived in the latter half of the sixth Christian century, in the generation immediately preceding the Prophet's birth in 570 A.D. Whale the words are perfectly general, a reference is suggested to the persecution to which the early Muslims were subjected by the Pagan Quraysh. Among other cruelties, they were stripped, and their skins were exposed to the burning rays of the Arabian summer sun. (R).