Bakara Sûresi 62. Ayet Meali

Sâbie'ye Hanif de denir. Bunlar, İbrahîm Peygamberin dinine salik olanlardır denmiştir. Ansiklopedya Britanika'ya göre Babil'de, yarı Hıristiyan bir mezhebe tabi olanlardır. Bunlar, Yahya Peygambere uyanlara benzerlerdi. Habib-i Neccâr, Ebu-Zerr, Selman ve saire gibi bâzı kişiler, bu mezhepten sayılmışlardır. Şehristanî, "al-Mileli ven-Nihal" inde bu fırkayı Sâbie ve Hunefâ diye ikiye ayırıyor. Ona göre Sâbie, cismani bir mutavassıtla değil de ruhani bir vasıtayla Tanrı bilinebilir ve ona ulaşılır derler. Hunefa ise bir insan vasıtasıyla ulaşılacağını söyleyerek peygamberliği ve peygamberleri kabul ederler. Sabie, ruhanileri, yani yıldızları takdis ederlerdi (Beyrut, al-Matbaat-al-Ananiyye, taş basması, s. 136-137). Cevher, araz, akıllar, nefisler gibi hükema felsefesini geliştiren ve tasavvufu besleyen esaslar, hep bunlardan ve bunların inançlarından geçmiştir (Aynı eser, s. 151 ve devamı). Bunlara, Mandeens denirdi. Bu ad, ilim ve irfan anlamına gelen yunanca Gnosis kelimesinin müradifi olan Manda sözünden alınmıştır. Zemahşeri, bunları Ehl-i Kitap’tan bir fırka sayar. Yahûdilikten dönüp melekleri kutlarlar. No'man-İbn-i-Sabit'e isnad edilen bir rivayete göre Hıristiyanlardan bir fırkadır ve Zebur okurlar. Müslümanlığın başlangıcında merkezleri, Urfa'nın güneyindeki eski Haran şehriydi. Hille ve Kerbela'da da hala bu mezhebe tabi kişiler vardır. Bunların Ginza denen birtakım mukaddes kitapları mevcuttur. Bunlar vaftizi de kabul ederler. Bunlarca İsa yalancıdır, gerçek peygamber Yahya'dır. Manihaizmin kurucusu Mani de önce bu mezhepteydi (M. Şemseddin: Kablelislam Araplar ve Tedeyyünleri, Darülfünün, İlahiyat Fakültesi Mecmuası, 1. sene, sayı. 3, İst. Evkaf Matbaası, 1926, s. 113-176. Sabie hakkındaki kısım, s. 164-166). Buharı, Kureyş'in, Ebu-Zerr-i Gıfari'ye, Sabii dediklerini kaydediyor (al-Tecrid, c. 2, s. 48). Mecusi, Zertüşt dinine uyanlara denir, sonradan, puta tapan ve Kitap Ehli olmayanların hepsine denmiştir. Ayette, Zerdüşt dinine uyanlar kasdedilmiştir. Ömer, Avf oğlu Abdurrahman, Hz. Muhammed (s.a.a)'in Yemen'deki Mecusilerden cizye aldığına tanıklık edinceye dek onlardan cizye almamıştı (al-Tecrid, Kitabu Bed'il-halk, 2, 39). Bu hadis, bize, Hz. Muhammed (s.a.a)'in Mecusilerden Kitap Ehli'nden aldığı gibi cizye aldığını göstermesi bakımından pek önemlidir.  

Sâbiî’ye, Ebû Câfer ve Nafi’in kıraatine göre dinlerinden dönenler manası da verilmiştir. bk. Tefsîru Ebüssuûd, 1/108l; et-Tefsîru’l-Kebîr, 3/78; Kur’an-ı Kerim, 5/15, 47, 69; 7/158; 10/62; 11/17; 12/37, 68; 22/17; 41/30; 98/1-3.  

62.İbnu Ebi Hatim`in ve el-Adeni`nin rivayet ettiklerine göre Selmanı Farisi (r. a.) şöyle söylemiştir: "Resulullah (a. s.)`a benim daha önce kendileriyle beraber bulunduğum din sahiplerinden, onların iyiliklerinden ve ibadetlerinden sözettim. Bunun üzerine: "Şüphesiz iman edenlerle, yahudiler, hıristiyanlar ve sabiilerden kimler Allah`a ve ahiret gününe inanıp salih ameller (iyi işler) işlerlerse onların ecirleri Allah katındadır...." ayeti kerimesi indi. Vahidi`nin naklettiği bir rivayete göre de Selman (r. a.), Resulullah (a. s.)`a eski dindaşlarından sözetti. Resulullah (a. s.): "Onlar cehennemdedirler" diye buyurdu. Selmân (r. a.) bununla ilgili olarak dedi ki: "Bunun üzerine yeryüzü bana kapkaranlık kesildi." Daha sonra bu ayeti kerime indi. Selmân bunun hakkında da: "Bundan sonra adeta üzerimden bir dağ indirilmiş gibi oldu" demiştir.  

Bkz. 5/69, 22/17“Sabiîler”; Kur’an-ı Kerim’de üç yerde geçmektedir (Bakara, 2/62; Maide, 5/69; Hac, 22/17). Bu üç yerde de onlardan “Allah’a iman edenler” olarak bahsedilmektedir. Sabiiler”le ilgili ayrıntılı bilgi için Maide sûresi 5/69’un dipnotuna bakabilirsiniz.“Yahudi” (Ali İmran 3/67) ismi; İsrailoğullarına, buzağıya tapmaktan tövbe ettikleri vakit takılmış bir addır. Bu ismi, Yakup Peygamber’in en büyük oğlu Yahuza’ya nispet edenler de vardır. Bununla birlikte, Kur’an’da, Hz. Peygamber döneminde yaşayan ve Hz. Musa şeriatına bağlı olan kişileri ifade etmek için de “yehud” kelimesi kullanıldığı gibi, aynı anlamda “hûd” ve “hâdû” kalıpları da kullanılmıştır. İsrailoğulları için Bakara 2/62; Nisâ 4/46; Mâide 5/18; En’am 6/146; Tevbe 9/30; Nahl 16/118; Hac 22/17 ve Cuma 62/6’de kullanılan terkip ise; “Benî İsrail’dir. “Nesârâ” ismini ise Hz. İsa’nın geldiği ve halkının yardım ettiği Nasıra kasabasına nispet edenler olduğu gibi, Âl-i İmran sûresi 3/52 ve Saff sûresi 61/14 ayetlerinde yer aldığı şekliyle, Hz. İsa havarilerine; “Allah yolunda benim yardımcılarım (ensârî) kim?” diye sorduğunda onların da “Allah’ın yardımcıları (Ensar) biziz,” cevabındaki “Ensar” kelimesine nispet edenler de olmuştur.Kur’an’da anlamları birbirine oldukça yakın olan ve üç kez tekrarlanan bu ayetlerdeki “Kurtuluş” fikri üç şarta bağlanmıştır: Allah’a iman, hesap gününe iman ve sâlih amel yani hayatta doğru ve yararlı işler yapmak. Bu üç ilkenin esas alındığı, ilk insanla başlayan ve son peygamber Hz. Muhammed’le kemale ulaşan tevhid dininin adı: İslam’dır. Vahye dayanan bütün dinlerde dinin temelini oluşturan ilkeler aynıdır. Farklılıklar ise dinî prensiplerin özünde olmayıp, daha ziyade ibadetlerde ve beşerî münasebetlerdeki bazı şeklî detaylara ve şeriata dayalı prensiplerdedir. Bu farklılıklar, toplumların kültürel açıdan ilerlemelerine paralel olarak manevi, ahlaki ve içtimai anlamda tekâmül etmesinin de bir sonucudur.   

[1] Yıldıza tapanlar  

20. Sâbiîler, bazı tefsir bilginlerine göre, Yahudilik ile Hıristiyanlık arasında bulunan ve tevhid inancına dayanan bir dinin mensuplarıdır. İslâm âlimlerinin çoğunluğu ise bunların, kitap ehlinden olmadığını söylemektedirler. Bir rivayete göre ise Sâbiîler, Hz. İbrahim’in dinine mensup kimselerdir.21. İslâmiyet, kendinden önceki dinlerin hükmünü kaldırmıştır. Bu itibarla, hangi dine mensup bulunursa bulunsun, tüm insanlar İslâm’a girmekle yükümlüdürler. İslâm gelmeden önceki semavî dinlere mensup olanlardan Allah’a ve ahirete inanıp iyi işler yapanlar, tıpkı İslâmiyette olduğu gibi, kurtuluşa ermişlerdir. Bu, genel bir kuraldır. Bu âyet bu noktayı vurgulamaktadır. Yoksa İslâmiyet geldikten sonra, İslâm’ı kabul etmeden, kendi ölçüleri içinde “Allah’a ve ahirete inanıp, iyi işler yapmak” kişiyi kurtuluşa erdirmez. Benzer ifadeler için bakınız: Mâide sûresi, âyet, 69.  

 Yahudi kelimesi, buzağıya tapmaktan tevbe ettikleri vakit İsrailoğullarına takılmış bir addır. Bir rivayete göre de Hz. Ya’kub’un en büyük oğlu Yahûzâ’ya nisbet edilmiştir. Nasârâ, Hz. İsa’nın indiği Nâsıra kasabasına nisbettir, diyenler vardır. Bir rivayete göre Hz. İsa’nın Âl-i İmrân 52, Saff 14. âyetlerinde geçen «men ensârî ilallah» sözünden alınmıştır. Sâbiîler hakkında çeşitli rivayetler vardır. Bir görüşe göre, Hz. İbrahim’in dinini devam ettiren eski bir topluluk idi. Müfessirlerin bazıları da Sâbiîliğin yahudilikle hıristiyanlık arasında tevhidci bir din olduğunu belirtmişlerdir. Bazı yeni araştırmacılar ise, sâbiîlerin Bâbil’de yaşayan ve yarı hıristiyan olan bir mezhep müntesibi olduklarını ve Hz. Yahya’nın tâbilerine benzediklerini ifade etmişlerdir.  

* Munâfıklar: Dil ile İslâm dinine inandıklarını söyleyen, ancak kalben İslâm dinine inanmayan ve kendilerini mü’min gösteren ikiyüzlü kâfirlere denir. * Yahûdîler: Tevrât’ın aslını tahrif eden, Hz. Üzeyir peygambere [aleyhisselâm], “Allah’ın oğlu” diyen ve aslı İslâm iken peygamberlerinden sonra bozdukları inançlarının adını, Yahûdîlik olarak değiştiren kâfirlere denir. * Hıristiyanlar: İncîl’in aslını tahrif eden, Hz. Îsâ peygambere [aleyhisselâm] “Allah’ın oğlu” diyen ve aslı İslâm iken peygamberlerinden sonra bozdukları inançlarının adını, Hıristiyanlık olarak değiştiren kâfirlere denir. * Sâbiîler: Yıldızlara tapan kâfir bir toplumunun adıdır.  

1- Hıristiyanlar. 2- Yahudiliğin, Hıristiyanlığın ve Sabiîliğin hak din oldukları dönemlerde, iman eden ve sâlihâtı yapan Yahudiler, Hıristiyanlar ve Sabiîler ile iman eden ve sâlihâtı yapan mü'minlerin ödüllerini Rabb'leri verecek. (Benzer ayet, 5: 69). 3- Bozuk olan şeyi düzeltmeye çalışmak, düzeltici olmak, yapıcı olmak, düzeltmeye teşvik etmek, iyiye yönlendirmek.  

(1)Yehûda, Hz. Ya‘kūb (as)’ın on iki evlâdından en büyüğünün ismi iken zamanla umum İsrâiloğulları için de kullanılmıştır. Sâbiî, İslâmiyet, hristiyanlık ve yahudiliğin dışında bulunan bütün din mensublarına denir. Husûsî ma‘nâda ise, meleklere, yıldızlara veya putlara tapanlara denilmiştir. (İbn-i Kesîr, c. 1, 72)  

(*) Kur’an’da anılan Sâbiîler hakkında başka görüşler olsa da, günümüzde Bağdat ve Basra’da yaşayan, Ginza isimli bir kutsal kitapları bulunan ve kendilerini Mandenler (bilenler) veya Nasuralar olarak adlandıran toplulukla tamamen uyuşmaktadır. Bu topluluk yıldızlara tapmadığı gibi tapanları da lânetlemekte, putperestliği de yasaklamaktadırlar. Günümüzde, üçte ikisi Irak ve İran sınırları içinde olmak üzere dünyada 60-70 bin civarında Sâbiî bulunduğu tahmin edilmektedir (Sâbiîler hakkında bilgi için bkz. Şinasi Gündüz, Sâbiîler Son Gnostikler, Ankara 1996.) İşte bu ayete göre, İlk peygamber Hz. Âdem den başlayarak, kendi döneminde kendi peygamberine, kendi kitabına inanıp bağlı kalmış her ümmet, herkes kurtulacak. Bu durum son ve evrensel bir peygamber olan Hz. Muhammed’in gelmesine kadar devam etmiştir. Hz. Muhammed peygamber olunca da yine önceki kitap ve Peygamberlere iman etmekle birlikte hem Hz. Muhammed’in peygamberliğine hem de vahiy yoluyla almış olduğu Kur’an’a da iman etmeleri gerekir. Yani İslâm gelmeden önceki semavî dinlere mensup olanlardan Allah’a ve ahirete inanıp iyi işler yapmış olanlar, tıpkı İslamiyet’te olduğu gibi, kurtuluşa ermişlerdir. Bu, genel bir kuraldır. Bu âyet bu noktayı vurgulamaktadır. Ama İslâmiyet geldikten (ve hakkıyla tebliğ aldıktan) sonra, İslâm’ı kabul etmeleri gerekir. Ayrıca İsra -15. ayetin gereği doğru bir şekilde hakkıyla İslam’ın tebliğini almayanlar veya İslam’ı Müslümanların yanlış tutum ve davranışlarından dolayı yanlış algılayanların (ki bugün maalesef bunu hep görmekteyiz) tümü hangi din, inanç ve felsefeye mensup olurlarsa olsunlar (hıritiyan, yahudi, budist, hindü, ateist, deist vs. gibi) hakkıyla tebliğ almadıkları için ahiret günü yüce Allah’ın engin merhameti gereğii aff kapsamına gireceklerini düşünüyoruz. (الله اعلم) Çünkü İslam’ı yanlış anlatmak ve yanlış uygulamak (ki maalesef bugün Müslümanların durumu böyledir) tebliğ alınmamaktan daha beterdir. Bu nedenle, nasıl ki hakkıyla tebliğ almayanlar ahirette muaf ediliyorsa, İslam dünyasında İslam adına uygulanan yanlışlar nedeniyle İslam’dinini yanlış algılayan bütün gayri müslimler de ahiret günü yüce Allah’ın engin merhameti gereği inançlarından dolayı inşallah af kapsamına alınacaklardır. ‘’Ama en doğrusunu yüce Allah bilir.’’ Detaylı bilgi için: bkz: İsra -17/15) { يُخْبِرُ اللهُ تَعَالَى، أَنَّ أَهْلَ المِلَلِ السَّابِقَةِ لاَ يُضَيِّعُ اللهُ إِيمَانَهُمْ، وَلا يَبْخَسُهُمْ ثَوابَ أَعْمَالِهِم الصَّالِحَةِ، وَيَسْتمِرُّ ذَلِكَ جَائِزاً حَتَّى ظُهُورِ النَّبِيِّ الذِي يَلي نَبِيَّهُمْ (أيسر التفاسير) فهؤلاء الذين ذكرهم - عز وجل - في هذه الآية، هم الذين آمنوا بجميع الرسل، وآمنوا بجميع الكتب أيضا (تأويلات أهل السنة - الماتردي)ً. ( والذين هادوا ) الذين كانوا على دين موسى عليه السلام ولم يبدلوا ، والنصارى الذين كانوا على دين عيسى عليه السلام ولم يغيروا وماتوا علىه - ثمّ بيّن سبحانه بأنّ من آمن من جميع الأمم وصدّق رسله وسار على سننهم فلم يغيّر شرايع الله وعمل صالحاً فله أجره عند ربّه فقال : (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ) بمحمّد ، يعني المسلمين (وَالَّذِينَ هَادُواْ ) يعني اليهود (وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ ) الذين ماتوا قبل مجيء محمّد ( مَنْ آمَنَ ) منهم (بِاللَّهِ) إيماناً خالصاً وصدّق رسله (وَالْيَوْمِ الآخِرِ ( المتشابه من القران) وقال بعض العلماء: الصابئون: الذين لم تبلغهم دعوة نبي، والله أعلم.( تفسير القرآن العظيم)  

[1] Nazm'ı Celilde sena olunan dört tayfa mü'minler nesh ve tebdilden evvel Tevrat ile amil olan Yahudiler yine nesh ve tebdilden evvel İncil ile âmil olan Nasara, bir de Hazret-i İbrahim Aleyhissalatü Vesselâma tabi olan Sâbie'dir. Kısas-ı İbrahim, Musa, İsa, Muhammed Aleyhimüssalatü Vesselâm Hazeratının etbaı olanlar ehl-i necattır. İsrail oğulları «biz peygamber evlâdıyız, her tavırda ehl-i necatız» derlerdi. Nazm-ı Celil her kim kendi zamanında mebde ve meâdi tasdik, muktezayı şer-i üzere amel ederse necat bulacağını beyan ederek Beni İsrailin bu gururlarını reddediyor. Bu ayet-i kerimeyi «Vemen yebteği gayrel İslâmi dinâ felen yukbel minhü» Nazm ı Celili ile mensub addedenler, Yahud ve Nasara ve Sâbie'den mü'min olanlar diye bir mahzuf takdir eyleyenler vardır.  

(Aya ve yıldızlara tapan ve Cizre ve de Harran civarında yaşayan Sabiiler, Yahudilik, Hıristiyanlık ve Mecusîlik gibi çeşitli dinlerden bazı inanışları alarak yeni bir din meydana getirmişlerdir. Sâbiîler, yıldızların büyük ruhlarının olduğunu kabul ederler. Hakîm, mukaddes ve azametine ulaşılması imkânsız, fakat ruhlar vasıtası ile kendisine yaklaşılabilen bir yaratıcıya inanırlar. Onlara göre ruhlar, cevher olarak cismanî maddelerden ve cismanî melekelerden münezzehtirler. Fiilde bunlar eşyayı meydana getirir, yenileştirir ve bir hâlden diğer hâle dönüştürürler. Yedi gezegenin idarecileri bunlardan olup gezegenler onların mabetleri gibidir. Gezegenleri ruhlar hareket ettirirler. Dünya hâdiselerini, rüzgârları, fırtınaları, zelzeleleri onlar idare eder ve her varlığa kuvvet ve kânunlarını onlar dağıtırlar. Domuzun, köpeğin, pençeli yırtıcı kuşların ve güvercinin etini yemezler, sünnet yaptırmazlar. Dinî merasim dilleri Süryanîcedir.Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hıristiyanlar ve Sabiiler’den her kim İslam hakkında yeterli bir bilgisi olmaz ve hak yolda oldukları inancı içinde Allah’a ve ahiret gününe iman edip salih iş yaparsa, bu ayet gereğince sevaba erişecektir. Ama inat üzere hakkı bildiği halde yüz çevirecek olursa, Allah katında hiçbir özrü olmayacak ve kendinden hiçbir şey kabul edilmeyecektir.)  

“Sâbiî ve sâbiîlik terimleri, Arap komşularınca Güney Mezopotamya’da yaşayan bir topluluk ve onların dinleri için kullanılmaktadır. Her ne kadar Sâbiîler kendi dinlerinin Hz. Âdem’le birlikte başlayan ilk din olduğunu iddia etseler de gerçekte Sâbiîliğin tarihçesi günümüzden yaklaşık iki binyıl önce başlar. Günümüzde 80-100.000 civarında bir topluluk olan Sâbiîler gnostik öğretileri ve kendilerine has dilleriyle oldukça zengin bir dinî literatüre sahiptir. Genellikle Güney Irak’ta Fırat ile Dicle’nin birleştiği bataklık bölgelerde, Basra ile Bağdat gibi şehirlerde ve İran’da Kârûn nehri boyunca yer alan yerleşim birimlerinde yaşarlar” (Şinasi Gündüz, “Sâbiîlik”, [DİA,] XXXV, 341-344) Benzer mesajlar: Mâide 5:69.  

1 Yahûdî: Arapça’da (هَادَ) fiilinden türemiş olup, “tevbe etmek veya Yahûdî olmak” anlamına gelir. Bir de Hz. Yakup’un en büyük oğlu olan “Yahuda” isminin Arapçalaşmış şeklidir denilmektedir. Hz. Mûsa’nın getirdiği dinin adı, Yahûdîlik olmadığı için tercüme bu şekilde yapılmıştır. Bu din, Bâbil Sürgünü’nden sonra millî bir din haline getirilmiştir. Bu din, Yahova adı verilen bir Tanrı’ya, vahye dayandığı söylenen bir kitaba ve peygamberlere yer vermektedir. Daha sonra millileştirilerek bir ırka tahsis edilmesiyle, ilâhî dinlerden farklı bir duruma düşmüştür. Aslında bugünkü Yahudiliğin bir din mi, yoksa ırk mı olduğu, pek net değildir. Çünkü Yahûdilikte din ve ırk iç içe girmiş olduğundan birini diğerinden ayırmak güçtür. Yahudiler, uydurdukları ve Tevrat adını verdikleri kitaplarında yer alan ifadelere dayanarak kendilerini, dünya milletleri arasından “seçilmiş kavim” olarak görürler. Tanrı Yahova, bu kavmi Sina’da kendine muhatap kılmış, onlarla ahitleşmiş, onlardan emirlerine uyacakları konusunda söz almış ve Hz. Mûsa’nın şahsında onlara Tevrât’ı göndermiştir. Yahûdiliğin sembolü, "Yedi kollu şamdan" ve "altı köşeli yıldız"dır. 2 Nasârâ: "Nasrânî" kelimesinin çoğuludur. Hıristiyanlar kendilerine bu ismi vermişlerdir ki, bu da üç ayrı sebebe bağlı olarak beyan ediliyor: 1- Hz. İsa’nın nâzil olduğu (indiği), "Nasıra" köyüne nisbettir. 2- Aralarında tenâsur (yardımlaşma) bulunması, yani birbirlerine yardımcı olmaları yüzünden bu adı almışlardır. 3- Hz. İsa, havarîlerine " Allah’la beraber kim bana yardımcıdır?" (Âlu İmrân: 52) buyurunca, onlar da " Allah’ın yardımcıları bizleriz. Biz, Allah’a îman ettik. Sen, bizim kesinlikle Müslüman olduğumuza şâhit ol." (Âlu İmrân: 52) diye cevap verdikleri için bu isimle anılmışlardır. "Nasrânî" Grekçe’ye "hıristiyan" diye tercüme edilmiştir. "Nasranî" Hristiyan, "nasârâ" da Hristiyanlar demektir.3 Sâbiîler: Sâbîe lügatte “dininden çıkıp başka bir dine giren.” demektir. Bu mana itibariyle Sâbiî; “İslâm dışındaki bütün dinler” anlamına gelir. Bu anlamından dolayı Mekke müşrikleri, eski dinlerine aykırı yeni bir din ortaya koyduğu için Hz. Peygamber’e “Sâbiî” diyorlardı. Sâbiîler meleklere ve yıldızlara tapan bir taifedir. Bunların başlıca iki görüşleri vardır: 1- “Âlemin yaratıcısı Allah’tır. Lakin Allah, yıldızlara saygıyı ve bunların ibadet için kıble yapılmasını emretmiştir.” 2- “Allah, burçları ve yıldızları yaratmıştır. Fakat bu âlemdeki hayır ve şerri, sağlığı ve hastalığı meydana getiren, canlıları yöneten ve yönlendiren yıldızlardır. Şu halde bu dünyanın, bir anlamda Rabbi onlardır ve insanların onlara saygı göstermeleri vaciptir. Çünkü onlar da Allah’a ibadet ederler ve insanlara aracı olurlar.” Sâbiîlerin en önemli özellikleri, “ilahi bir dinden sapmaları, meleklere, yıldızlara ve putlara tapmaları”dır. Sâbiîler bir taraftan müşrik, bir taraftan da kitap ehli manzarası arz ettiklerinden bazı fakihler, bunlar “kitap ehli” gibidir, kestikleri yenir, kadınları ile evlenilir demişlerdir. Bazıları da müşrik ve Mecusi gibidirler, kestikleri yenmez, kadınları ile de evlenilmez demişlerdir. Şu zamanda Sâbiîler ismiyle bilinenlerden kitap ehli olanları yoktur. Günümüzde yıldız falına inanma ve yıldızların gücüne sığınma bunlardan kalmadır. Bk. (Mâide: 69, Hacc: 17) 4 Her ne kadar kâfirlere karşı yufka yürekliler, bu ifâdelerden; Yahûdî ve Hıristiyanların da Allah’a ve âhiret’e inandıkları sürece cennete girecekleri kanaatindelerse de âyetin devamındaki “Salih Amel” ifadesini görmek zorundadırlar. Salih amel: Allah’a ve âhiret’e îmandan sonra, Allah’ın indirdiği hükümlere göre yaşamak demektir. Bu da; diğer kitaplar bozulduğuna göre, sadece Kur’an’a uymakla mümkündür. Bk. (Elmalılı)5 Bu âyette Müslüman, Yahudi, Hıristiyan ve Sabiiler olarak ifâde edilen bu dört sınıfın her birisine korku ve hüznün olmaması için şart olarak, “Allah’a, âhiret gününe inanıp, inandıkları bu iyi işleri yaşamaları” şartı konulmuştur. Burada dikkat çekilmek istenen esas konu; diğerlerinin korkmamalarını sağlamak olmayıp, Müslüman’ım diye geçindiği halde, tıpkı Yahûdî Hıristiyanlar ve Sabiiler gibi inandığını yaşamayanların da uyarılmalarını vurgulamaktır.  

49 Sâbiîler, Yahudilik ile Hristiyanlık arasındaki tek-tanrılı bir dinî grup olarak bilinmektedir. İsimleri (bu isim, “kendini (suya) daldırdı” anlamındaki Ârâmîce tsebha‘ fiilinden türetilmiştir), onların Hz. Yahya’nın takipçileri olduklarına işaret etmektedir -ki bu durumda, bugün hâlâ Irak’ta yaşayan ve Mandeliler diye tanınan bir topluluğa mensup olabilirler. Ancak onları, İslam’ın ilk çağlarında mevcut olan ve Müslümanlarca bütün tek tanrılı din sâliklerine tanınan avantajları elde etmek için gerçek Sâbiîlerin ismini bilinçli olarak kabullenmiş olmaları muhtemel bir ‘bilinemezci’ (gnostic) mezhep olan “Harran Sâbiîleri” ile karıştırmamalıyız.50 Kur’an’da birçok kez tekrarlanan yukarıdaki paragraf, İslam’ın temel bir doktrinini inşa etmektedir. Başka hiçbir itikadda benzeri olmayan bir görüş zenginliği ile, “kurtuluş” fikri, burada sadece üç şarta bağlanmıştır: Allah’a iman, Hesap Günü’ne iman ve hayatta doğru ve yararlı işler yapmak. Bu kritik noktada -yani, İsrailoğulları’na yönelik bir davetin tam ortasında- bu doktrinin ifade edilmiş olması, Yahudilerin, Hz. İbrahim soyundan gelmelerinin kendilerine “Allah’ın seçilmiş halkı” olarak kabul edilme imtiyazını verdiği bâtıl inancı nedeniyledir.  

[123] Ellezîne hâdû formuyla gelen ibareleri, el-Yehûd ya da Yehûdiyyen ile eşitleyip “Yahudiler” şeklinde çevirmek gramatik açıdan isabetli değildir. Nisâ 46, Mâide 41, 44, 69, En’âm 146, Nahl 118 ve daha başka âyetler buradaki formun aynısıyla gelir. Müfessirler şu notu düşerler: Ellezîne hâdû demek “yahudileşenler” (tehevvedû) demektir (Râzî, Mefatîh XXX, 7). Lügatler tehevvedû fiilini sâra yehûdiyyen (yani: sonradan Yahûdî olanlar) şeklinde açıklar (Muhtaru’s-Sıhah). Bunun en doğru tercümesi “yahudileşti”dir. Ünlü “Her çocuk fıtrat üzere doğar, onu anne-babası yahudileştirir” hadisinde kullanılan fiil yuhevvidanihi’dir (Buhârî, Cenaiz 29:91; Müslim, Kader 6). Ellezine hâdû formu, müslüman olan İsrailoğulları’nın “yahudileştiklerini” vurgulama amacı taşır. Çevirimizin gerekçesi budur (Bkz: 6:146, not 127). [124] Sabiîler için bkz: 5:69 ve 22:17. Bunların tümü de Medine’de inen âyetlerdir. Müşriklerin Allah Rasûlü’ne ve mü’minlere “dönek/dinsiz” anlamına “sâbiî” dedikleri hadis kaynaklarında kayıtlıdır (Buhârî, Menâkıb 3). Gerçekte Sâbiî Arapça değil, bu dine mensup olanların konuştuğu ve Aramca’nın bir diyalekti olan Mandence’dir. “Suya dalmak”, “vaftiz olmak” ya da “boy abdesti almak” anlamına gelen sabaa’dan türetilmiş bir isimdir ve Sabiîler’e komşuları tarafından verilmiştir. Burada kastedilen “vaftizci” lakabıyla anılan Hz. Yahya’yı izlediğini iddia eden Orta Doğu kökenli mesihçi gnostiklerdir. Yıldızlara akıl ve irade atfedip onları kutsal sayan Harran Sabiileri, fetihlerden sonra ehl-i kitap statüsü kazanmak için kendilerini “Sabiî” olarak nitelemiş olsalar gerektir. Her iki Sabiiliğin ortak noktası, düalist gnostisizmin etkisi altında kalmalarıdır. [125] Lehum ecruhum’daki zamirler çoğul değil de âmene fiilindeki tekil özneye uyarak lehu ecruhu şeklinde tekil gelmesi gerekmez miydi? Bu sorunun cevabı bellidir: men, ism-i mübhem olarak hepsi için de kullanılır. [126] Bu âyet benzeri olan Mâide 69. âyetle birlikte, 136. âyet ışığında anlaşılmalıdır. Bakara’da Hıristiyanların Sâbiîlerden öne alınması, inanç açısından Hıristiyanlığın Sâbiîlikten daha öncelikli olmasıyla, Hac ve Mâide’de Sâbiîliğin önce gelmesi ise, zaman açısından Hıristiyanlıktan önce oluşuyla açıklanmıştır (Besâir I, 144). Kur’an hiçbir inancı ve mensuplarını sırf mensubiyetten dolayı ne toptan mahkûm eder ne de aklar (Bkz: 3:112; 5:66-68; 7:159, 169,170,181; 57:28). Kitap ehline mensup oldukları hâlde doğrudan kâfir olan zümreleri açıkça vurgular (4:150; 5:71; 5:73). Kur’an’a göre Allah’a iman O’nun indirdiği ilâhî mesajların tümüne ve o mesajları gönderdiği rasullerin tümüne iman etmeyi içerir (Bkz: 2:136). Bu içeriğiyle Allah’a iman eden, âhirete iman eden ve sâlih amel işleyen (Bkz: 2:25, not 31) herkes kurtuluşa erecektir.  

Bakara 62 üzerinde incelemeler yaptığımızda; kimlerin ahirette Sırat köprüsünden cehenneme düşmeden cennete girerek kesin kurtuluşa erebileceği hakkında bir karara varılamayacağını ve bu ayetle birlikte, Maide/69, Hac/17 ve Hac/ 19’un da mütalaa edilmesinin gerekli olduğunu müşahede ediyoruz!.. Nitekim, İman edenlerin diğer üç dinin mensupları ile birlikte zikredildiği Bakara 62’ye ilişkin olarak Elmalılı şu açıklamalarda bulunmuştur: Müminlerin, önce Yahudi, Hıristiyan ve sabiiler ile bir araya getirilip de, sonra hepsine birden ‘Allah'a ve ahiret gününe inanan’ diye şartlı bir kazıyye (önerme) ile hükmolunmasında bazı nükteler vardır. Müminlere gösteriliyor ki ahirette korkusuz ve hüzüntüsüz kesin kurtuluş zahiri iman ile olmaz. Müslümanlık zahiren mümin görünmekten ibaret değildir. Zahiri bir Müslümanlığın Yahudilik, Hristiyanlık ve sabiilikten bir farkı yoktur. Korkusuz, hüzüntüsüz kesin kurtuluş (doğru posta cennete girmek) dıştan ve içten tekit edilmiş, arttırılmış hakiki iman ve bununla beraber salih amel’ e bağlanmıştır. Hakiki iman olmadan güzel amel, dünya için faydalı olsa bile ahiret için yarar sağlamaz. Güzel amel olmadan hakiki iman mümkün ise de tam olmaz; ebedi azaptan kurtarsa bile, mutlak korku ve hüzünden kurtarmaz. Çünkü asi müminlere de azap vardır ve en azından muhtemeldir. Şu halde dinin kesin müjdesi hakiki iman ile salih amelin birleşmesindedir!.. Diğer üç dinin mensubunun ise, bu müjdeden hariç bulundukları ve bununla beraber onlar da iman ederlerse müminler sınıfına dahil olup aynı vaad ve müjdeye nail olacaktan ve şu halde bunların da ümitsiz olmayıp hemen tevbekar olarak iman ve salih amel yapmaya girişmelerinin lüzumu anlaşılacağı açıktır...” (Hak dini Kur'an Dili, a.g.e., C.3, S. 285) Ne yazık ki bir çağdaş din bilginimiz Elmalılı ve aynı görüşü paylaştığı değerli müfessirleri gelenekçiler olarak tanımlamakta, hatta onları, Kur’ân ayetlerini maksat ve hedefinin dışına çektiklerini iddia ederek şöyle suçlayabilmektedir: "Bu ayetler dış patentleri bakamından muhtelif kategori arz eden insanların üç şartı tanımaları halinde ebedi kurtuluşu yakalamış olacaklarım açıkça bildirmektedir. Bunu, ‘bu kategoridekilerin Müslümanlığa geçenleri’ şeklinde ayrı bir şarta bağlamak, Kur’ân ayetlerini tahriftir. Böyle bir iddia, Kur’ân’ı abesle uğraşır bir pozisyona sokmak olur. Müslüman unvanını almış olanların durumu zaten bellidir. Yahudi Hristiyan, sabii vs. den Müslüman olanların kurtulacağını söylemek ne anlam taşır? Kur’ân böyle bir şeyi neden Yahudi, Hristiyan vs. yi sayarak söylesin? Açık olan bir şey varsa, Elmalılı’nın, kendisi gibi düşünen gelenekçileri tekrarlayarak Kur’ân ayetlerini maksat ve hedefinin dışına çektiğidir. Anılan ayetin Elmalılı ve benzerlerinin söyledikleriyle hiçbir ilgisi yoktur. Dikkat edilirse, iman ve sonsuz kurtuluşu yakalamada hep dış patente, nüfus kağıdına bakılmaktadır.” (Kur’ân’ın Temel Kavramları, s.245) Bu müellif, Elmalılı'nın açıklamalarını ya doğru dürüst okumamış ya da anlamamış olacak ki onu, nüfus kağıdına sığınmakla suçlayabilmektedir. Oysa Elmalılı dinin kesin müjdesini nüfus kağıdına değil, hakiki iman ile salih amelin birleşmesine bağlamakta ve ahirette asi müminlere de azap dokunacağını vurgulamakladır!.. Öte yandan... kanaatimize göre, yaptığı yorumda iman ilkelerinden sadece “Allah'a ve ahiret gününe iman" ın Ayet-i Kerime’de zikredilmiş olmasını esas almakla asıl yanılgıya düşen kendisi olmaktadır!.. Gerçek şu ki, Bakara/285 uyarınca, iman ilkeleri bir bütündür; tümü zikredilmemiş olsa da birbirinden ayrılmaz. Nitekim bu ayette mealen: “Peygamber Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de! (Kur’ân'ın ilahi kaynaklı olduğuna iman ettiler... Onlardan) Her biri, Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine iman etti" buyurulduğu gibi, Al-i İmran/84-85 'de de: “(Ey Muhammed,) Onlara de ki: ‘Biz Allah'a, bize indirilene, İsmail'e, İshak’a ve evlatlarına indirilenlere; Musa'ya, İsa’ya ve (diğer) peygamberlere Rableri katından verilmiş olanlara iman ettik, onların hiçbirinin arasını ayırmayız; biz ancak O'na teslim olanlarız! 'Artık kim (bu gerçeği kabul etmez de) İslam'dan başka bir din ararsa bilsin ki, asla kabul edilmeyecek ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır!” beyanları yer almaktadır. Değerli müfessir Razi de bu konuya ilişkin olarak: “Bil ki ‘Allah’a iman etme' ifadesine, Allah’ın vacip kıldığı şeyler, yani peygamberlerine iman: 'ahiret gününe iman etme’ ifadesine de (ilahi kitaplarda ver alan} ahiret ile ilgili bütün hükümler girer..” demektedir. (Razi, a.g.e., C.3, S.56) Kaldı ki Kur’ân’da sadece müşrikler değil, Kitap ehli de Resulullah s.a.s.’a ve Kur’ân’a iman etmeleri konusunda uyarılmışlardır. Nitekim Bakara/38’ de insanoğluna: “Tarafımdan size yol gösteren geldiği zaman kimler benim hidayetime uyarsa artık onlara bir korku yoktur, ve onlar üzülmeyeceklerdir," buyurularak korkusuz ve üzüntüsüz akıbetin ancak, kendine erişen hidayet rehberine uymakla mümkün olacağı vurgulanmıştır, öte yandan Bakara/41-42'de: “(Ey İsrailoğulları) Yanınızdakini (Tevrat’ı) tasdik edici (Ve doğrultucu) olarak indirdiğime (Kur’ân’a) iman edin; onu inkar edenlerin ilki siz olmayın! (ki, vahiy ve peygamberlik nimetini anlayarak iman edenlerin ilki sizler olmalısınız. ) Ayetlerimi az bir değere (dünya menfaati karşılığında) satmayın ve ancak Benden korkun! Hakkı batıla karıştırıp da bile bile (bu) gerçeği gizlemeyin! (ki kitabınızda, Muhammed s.a.s.’in son peygamber olarak geleceğine ait müjdeler olduğunu biliyorsunuz)” buyurulduğu gibi, Maide/15-16' da da: "Ey kitap ehli! Şüphesiz size, kitaptan gizlemekte olduklarınızın birçoğunu açığa vuran, birçoğundan da (yüzünüze vurmayarak) geçiveren peygamberimiz (Muhammed s.a.s.) gelmiştir. Size Allah'tan bir nur (İslam) ve apaçık bir kitap (Kur’ân) da gelmiştir!., (ki) Allah onunla rızasını gözetenleri selamet (kurtuluş) yollarına eriştirir, izniyle karanlıklardan (küfür ve sapıklıktan) aydınlığa (iman nuruna) çıkarır ve doğru yola (hak dine) iletir!" beyanları yer almaktadır. Öncekiyle aynı görüşü paylaştığı belli olan diğer bir çağdaş bilginimiz de bu konuda şu açıklamalar da bulunmaktadır: “Müfessirler, genellikle kitap ehlinden Allah’a ve ahirete inanmış kimselerin ancak Hz. Muhammed s.a.v.’e inanıp Müslüman oldukları takdirde güvene kavuşup, ahirette üzüntüye uğramayacakları kanaatindedirler. Fakat kanaatimize göre ayette böyle bir kayıt yoktur. Ayet mutlaktır. Kur’ân’ın tanımladığı biçimde Allah’a ve ahirete inanan herkesin güvene kavuşup üzüntüden kurtulacağını bildirmektedir. Bu ayetten anlaşılıyor ki kitap ehli, Yahudi ve Hristiyan kaldıkları halde Kur’ân’ı inkar etmez, onun gerçeklerine aykırı davranmazlarsa ki bu üç Kitab’ın genel hatlarında ve temel konularında bir ayrılık yoktur. Mesela - Teslis'i bırakıp Kur'ân’ın emrettiği şekilde Allah'a ve ahirete inanırlarsa- mümin sayılır cennete girerler. Mutlaka kendi dinlerinden ayrılıp Müslüman olmaları şart değildir " (Ç.T., C.1, s. 174; C.3, s.33) Bu müellif ise kanaatimize göre, bir yandan Allah’a ve ahirete imanın Kur’ân’ın tanımladığı biçimde olması gereğini savunup, öte yandan da Hz. Muhammed s.a.s.’e inanıp Müslüman olmanın gerekmediğinden söz ederken bir Kur’ân gerçeğini gözden kaçırmaktadır!.. Nitekim Fetih suresinin 28-29. ayetlerinde: "..Şahit olarak Allah yeter ki, Muhammed Allah'ın Resulüdür. ” beyanı yer almakta ve Allah Teala’nın, Kendi adı ile birlikte adını zikrederek bahsettiği bu şerefli paye Resulullah s.a.s.’a inhisar etmektedir!.. Hal böyleyken nasıl olur da, Allah'a ve ahiret gününe iman, Hz.Peygamber’e iman etmekten ayrı düşünülebilir?.. Öte yandan Tevrat ve İncil’in asılları günümüze ulaşmadığına göre, aynı müellif: “bu üç Kitab’m genel hatlarında ve temel konularında bir ayrılık yoktur” diyerek, Kur’ân-ı Kerim’i Ahd-i Atik ve Ahd-i Cedid ile aynı kefeye koyarken tam anlamıyla bir sürç-ı lisan sergilemektedir... (Bu konuda Kur’ân île Asla Bağdaşmayan Teoriler ve Tevrat İle İncil’de Yapılan Tahrifler başlıklı çalışmamızın 110 ile 111. sayfalarına bakılabilir.) Burada; Bakara/62'ye büyük benzerlik gösterdiği halde, önemli bir farka da sahip olan Maide/69'a değinmeyi de gerekli buluyoruz. Sabiiler ve Hristiyanların yer değişikliğiyle zikredildiği Maide Suresinin 69. ayetinde mealen: "Şüphe yok ki, iman edenlerden, Yahudilerden, Sabiilerden ve Hristiyanlardan kim, Allah’a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, (ahirette) onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir! buyurulmuştur! Razi 'nin bu konuya ilişkin açıklamaları şöyledir: “Şayet birisi: 'Ayetlerde sayılan sınıfların takdim ve tehirinde, Sabiin lafzının bir ayette merfu, başka bir yerde ise mensub olmasıyla meydana gelen farklılıkta, bu değişiklikleri gerektiren bir fayda var mıdır?’ derse, böyle bir soruya cevaben şöyle deriz: Bu ayetleri ifade buyuran Ahkemu’ul-Hakiym olan Cenab-ı Hak olunca, mutlaka bu değişikliklerde hikmetler ve faydalar vardır. Eğer biz bu hikmetleri idrak edersek, kemale ermiş oluruz. Eğer idrakten aciz kalırsak, kusur Hakiym olan Allah'ın sözü hakkında değil, bizim akıllanınız için söz konusu olur.” {Razi, a.g.e., C. 3, s. 58.) Görülüyor ki Razi, "Hristiyanlar" ile "Sabiiler" beyanlarının yer değiştirmesinin Allah Teala’nın hikmeti gereği olduğunu bildirmekle yetinmektedir.. Bu farkı anlayabilmek amacıyla incelemeler yaptığımızda; Bakara suresinde öncelikle İsrailoğullarının (Yahudilerin), Maide suresinde ise özellikle Hristiyanların kınanmış olduğunu müşahede ediyoruz!.. Nitekim Bakara suresi, 62. ayetten önceki bölümde: 40-41. de: “Ey İsrailoğulları! Yanınızdakini (Tevrat’ı) tasdik edici olarak indirdiğime (Kur’ân’a) iman edin; onu inkar edenlerin ilki siz olmayın!" 51. de: "Musa ya (vahyetmek üzere) kırk gece söz verdiğimizde; onun ardından zalimlerden oldunuzda buzağıyı ilah edindiniz!" 55. de: "Hatırlayın ki (Musa ile birlikte Tur’a çıktığınızda) 'Ey Musa, biz Allah’ı apaşikar görmedikçe sana asla inanmayız!’ dediniz de sizi o anda yıldırım çarptı." 61. de: "Onların üzerine aşağılık ve yoksulluk olması vuruldu ve Allah ’tan bir gazaba da uğradılar; Çünkü Allah'ın ayetlerini inkar ediyorlar, haksız yere peygamberlerini öldürüyorlar ve isyanda aşırı gidiyorlardı!” buyurulmuştur. 62. ayeti izleyen bölüme gelince; 63-64'de; İsrailoğullarının kendilerinden Tevrat ile amel edeceklerine dair kesin söz alınmış olmasına rağmen, sözlerinden döndükleri bildirilmektedir. 65-66. da; aralarından "Cumartesi Yasağı"nı çiğneyenlerin, maymuna dönüştürülerek cezalandırıldıkları bildirilmektedir. 67-73. de; Rablerinin buyruğu üzre derhal bir inek kesmeleri gerekirken "Ey Musa, Rabbine dua et de bildirsin! “diyerek saygısızlıkta bulunduktan bildirilmektedir. 74. de; Rablerinin emirlerini hiçe saymaları ve peygamberlerine eziyet etmeleri sonucunda kalplerinin katılaştığı hatta taştan daha katı hale geldiği bildirilmektedir. 80. de de; bilginlerinin Tevrat’ı tahrif ettikleri ve onunla bildirilen Resulullah s.a.s.’a ait müjdeleri gizledikleri vurgulanmaktadır!.. Maide suresi 69, ayetten önceki bölümde ise: 17. de: "Andolsun ki, ‘Allah, Meryemoğlu Mesih'tir.' diyenler kafir olmuşlardır!" 68. de: "De ki: Ey kitap ehli! Siz Tevrat ile İncil’i ve Rabbinizden indirilenleri hakkıyla uygulamadıkça hiçbir yol üzerinde sayılmazsınız! (Ey Muhammed) Rabbinden sana indirilen (Kur’ân) kuşkusuz onların azgınlıklarını ve küfrünü artıracaktır; fakat sen o kafir topluluk için tasalanma! ” buyurulmustur. Ve 69. ayeti izleyen bölümde: 72-76. da: "Andolsun ki, ‘Allah, Meryem oğlu İsa Mesih'tir' diyenler kafir olmuşlardır; nitekim Mesih onlara: 'Benim de sizin de Rabbiniz olan Allah 'a kulluk edin!.. Kim Allah'a ortak koşarsa, Allah ona cenneti haram kılar ve onun varacağı yer cehennem olur. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur! ” “Andolsun ki, 'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler de kafir olmuşlardır; oysa tek bir ilahtan (Allah’tan) başka ilah yoktur!.. Eğer söylediklerinden (Teslis inancından) vazgeçmezlerse, kuşkusuz gerçekleri inkar edenlere (ahirette) çok çetin bir azap dokunacaktır! ” “Hala Allah'a tevbe edip, O'ndan af dilemiyorlar mı? " “Meryem oğlu Mesih ancak bir peygamberdir; ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Anası dosdoğru bir kadındı; her ikisi de yemek yerlerdi!" "De ki: (siz puta tapanlar gibi) Allah'ı bırakıp da, size ne yarar ne de zarar vermeye gücü yetmeyen şeylere mi ibadet ediyorsunuz? (Mesih size bir yarar sağlayabilirse bu, ancak Rabbinin bağışı iledir) Allah, her şeyi hakkıyla işiten ve. hakkıyla bilendir!" buyurulmuştur. Bu ayetleri toplu halde mütalaa ettiğimizde; Hristiyanların, kitap ehli olmaları nedeniyle, Yahudilerin kınandığı Bakara suresinde Sabiiler’den önce zikredildiklerini; Maide suresinde ise, Hz. İsa’ya ilahlık payesi verip Rablerine ortak koşmakla kınanan kendileri olduğu için Sabiilerden sonraya bırakılmış olabileceklerini düşünüyoruz! Şüphe yok ki her şeyin doğrusunu Allah Teala bilir. Son olarak, iman edenler, Yahudiler, Sabiiler ve Hristiyanlardan bahs buyuran Hac/17 üzerinde durmak istiyoruz. Hac Suresinin 17. ayetinde mealen: “Şüphe yok ki Allah kıyamet günü, iman edenler (ile) Yahudiler, Sabiiler, Hristiyanlar, Mecusiler (ateşe tapanlar) ve müşrikler arasında hükmünü verecektir, Çünkü Allah her şeye şahittir!" buyurulmuştur. Elmalı, bu ayete ilişkin şu açıklamalarda bulunmaktadır: “Görülüyor ki, bu ayette altı ayrı dinden söz edilmiş, ancak sadece birincisi iman sahibi olarak gösterilmiştir. Demek ki, geri kalan beşi küfür ehlidir. Sonra bu beşten yalnız sonuncusunda şirk açıkça belirtilmiştir. Oysa diğerlerinde de şirk yok değildir, örneğin Mecusilerin ateşe tapmaları bilinen bir gerçektir. Şu halde buradaki “velleziyne eşreku -şirk koşanlar” ifadesi tahsisten sonra, genelleme olarak “ve diğer müşrikler” demek olabilirse de, burada açıklanan şirkten maksat hiçbir yönüyle ne doğrudan ve ne de dolaylı bir şekilde herhangi bir tevhid iddiasının karıştırılmadığı bir şirk olması, karşıt olarak ifade ediliş tarzına daha uygundur. Çünkü Hristiyanlar, üç birdir diye tevhid iddiasında bulundukları gibi, Mecusiler ve bu cümleden olarak Zerdüstiler de bir mabuda inandıklarım iddia etmektedirler..” (Hamdi Yazır, a.g.e., C. 5, S.478) Bazı müfessirlere göre; Hac/17, ardından gelen iki ayetle -öncelikle Hac/l9- ile birlikte, mütalaa edilmelidir: Hac 18: Görmez misin ki, göklerde ve yerde olan her şey; güneş, ay yıldızlar, dağlar, ağaçlar, hayvanlar (zorunlu olarak) ve bir çok insan (özgür iradelerini yaratılışlarındaki amaca uygun kullanarak) gönülden Allah’a secde ediyor, (ne var ki insanlardan) Bir çoğu üzerine de azap hak olmuştur! (Çünkü onlar, özgür irade emanetine ihanet ederek insanlık şerefini yitirmişler ve zillet mertebesine düşmüşlerdir... Ve bil ki) Allah, kimi (böyle) hor ve hakir kılarsa, (artık) ona (şeref) ikram edecek kimse bulunmaz. Şüphe yok ki Allah, dilediğini yapandır!. (İşte., bir yanda Allah’ın tek ilah olduğuna iman ederek secdeye kapanan müminler, bir yanda da O’na ortak koşan ya da bütünüyle O’nu inkar edenler.. 17. ayette de belirtilen) Hac 19: Bu iki grup (insan) Rableri hakkında birbiriyle çekişen iki hasım gibidir! (ama müminler cennet ile müjdelenirlerken) O kafirler için, ateşten gömlekler biçilmiştir, (ki bu azap gömlekleri kendilerine giydirildiğinde) Başlarının üstünden de kaynar su dökülecektir! Razi, 19. Ayete ilişkin şu açıklamalarda bulunmaktadır: “Bununla, müminler topluluğu ile, kafirler güruhu kastedilmiştir ki, bütün kafirler bu ifâdeye dahil olurlar. İbn Abbas, ‘bu ifade altı din mensubuyla alakalıdır’ demiştir. Rivayet olunduğuna göre ehl-i kitap: ‘Biz Allah’a daha yakınız. Zira bize sizden önce kitap verildi. Bizim peygamberimiz, sizinkinden öncedir’ derken, müminler de ‘Biz Allah’a daha yakınız. Zira biz hem Hz. Muhammed s.a.s.’e, hem sizin peygamberinize, hem de Allah’ın indirdiği bütün kitaplara inanıyoruz. Oysa sizler, bizim kitabımızı ve peygamberimizi biliyorsunuz. Ama buna rağmen, hasedinizden inkar ettiniz!’ derler. Ki işte, onların Rableri hususunda mücadele etmeleri de budur.” (Razi, a.g.e., C. 16, S.288)  

[1] Sâbiîler melâikeye 'ibâdet iden bir kavim olub Cenâb-ı Hakk'ın varlığını ve birliğini tasdîk ve melâikeye 'ibâdeti hakka tekarrüb içün vesîle 'add iylerlerdi. İbrâhîm 'aleyhisselâm bunlara ba's olundı.  

[1] Sâbiîler, Yahya aleyhisselama inen (Meryem 19/12; En'âm 6/84-89) ve Ginza adı verilen kitaba inanırlar. [2] Kur'ân ile yüzleşmemişlerse kendi kitaplarına uymaları yeterli olur (Araf 7/157, Al-i İmrân 3/81). [3] Kendine bir elçinin tebliği ulaşmayan kimse, sadece şirkten ve bildiği doğrulardan sorumlu olur.  

(35) Bu üç dinden hariç olanlar. Veya, Hıristiyanlık ve Yahudilik arasında, tek tanrılı bir din ki, bugün Irak taraflarında bir grup mensubu bulunmaktadır.  

76 Latest researches have revealed a small remnant of a religious community numbering about 2,000 souls in Lower Iraq, near Basra . In Arabic they are called Subbi (plural Subba). They are also called Sabians and Nasoraeans, or Mandaeans, or Christians of St. John. They claim to be Gnostics, or Knowers of the Great Life. They dress in white, and believe in frequent immersions in water. Their Book Ginza is in a dialect of Aramaic. They have theories of Darkness and Light as in Zoroastrianism, They use the name Yardan (Jordan) for any river. They live in peace and harmony among their Muslim neighbours. They resemble the Sabi'un mentioned in the Qur'an, but are not probably identical with them. The pseudo-Sabians of Harran , who attracted the attention of Khalifah Ma'munal Rashid in 830 A.C. by their long hair and peculiar dress probably adopted the name as it was mentioned in the Qur'an, in order to claim the privileges of the People of the Book. They were Syrian Star-worshippers with Hellenistic tendencies, like the Jews contemporary with Jesus. There was another people called the Sabaens, who played an importantpartin the history of early early Arabia , and are known through their inscriptions in an alphabet allied to the Phoenician and Babylonian. They had a flourishing kingdom in the Yemen tract in South Arabia about 800-700 B.C., though their origin may have been in North Arabia . They worshipped the planets and stars (Moon, Sun, Venus). Probably the Queen of Sheba is connected with them. They succumbed to Abyssinia about 350 AC. and to Persia about 579 A.C. Their capital was near San'a . They had beautiful stone buildings, in which the pointed arch is noticeable. Cf. 5:69 and n. 779. (See E.B. on Sabaeans.) (R). 77 Cf. 2:38, where the same phrase occurs. And it recurs again and again afterwards. The point of the verse is that Islam does not teach an exclusive doctrine, and is not meant exclusively for one people. The Jews claimed this for themselves, and the Christians in their origin were a sect of the Jews. Even the modern organized Christian churches, though they have been, consciously or unconsciously, influenced by the Time Spirit, including the historical fact of Islam, yet cling to the idea of Vicarious Atonement, which means that all who do not believe in it or who lied previously to the death of Christ are at a disadvantage spiritually before the Throne of Allah. The attitude of Islam is entirely different. Islam existed before the preaching of Muhammad on this earth: the Qur'an expressly calls Abraham a Muslim (3:67). Its teaching (submission to Allah's will) has been and will be the teaching of Religion for all time and for all peoples.