Bakara Sûresi 286. Ayet Meali

Sûrenin bu iki son âyeti hakkında birçok hadisler vardır, fazileti anlatılır.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 6/152; 7/42; 23/62.  

[Bakara suresi; insanın dünya hayatında çok boyutlu derin bir imtihana tabi tutulmasının ismidir. Ne mutlu, iman ve dua ile istikamet yolunda bu imtihanı kazananlara!...]  

[48] Bakara sûresinden çıkarılacak genel ilkeler hakkında bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, III, 459-461.  

“Ey Rabbimiz! Güç yetiremeyeceğimiz şeyleri bize taşıtma!” Yani sorumluluğu bize yüklenen ne varsa ya da olgunlaşmamız için karşımıza ne çıkarılırsa aslında dayanma gücümüz onları taşımaya fazlasıyla yetecek kapasitededir. Çünkü bizi Yaratan sensin ve bizim neyi ne kadar taşıyabileceğimizi yine sen bilirsin. Ama irademizin zayıflığından ve ataletimizin çokluğundan bize ağır gibi gelebilirler. Bu konuda imtihanımızı hafiflet. Zira “Allah sizin yükünüzü hafifletmek ister, çünkü insan (sabır ve metanet bakımından) zayıf yaratılmıştır.” (Nisa 4/28) buyuran yine Sensin.Bütün ilahi öğretiler insanın fıtratıyla uyumlu bir hayat yaşaması için gelmiştir. Bu itibarla insan aldığı yükümlülükleri yerine getirirken asla sorumsuz ve üşengeç davranmamalıdır. Tabii ki insanın tekâmül etmesi için bazı badirelerden geçmesi gerekecek. Ancak bunlar insanın aşamayacağı ve üstesinden gelemeyeceği şeyler değildir. Dünyalıkları elde etmek için bütün zorlukları göze alan, fedakârlıkta sınır tanımayan ve on dereden su getiren insan, ilahi öğretileri hayata geçirirken de başına gelen felaketleri bertaraf ederken de aynı özveriyi, aynı metaneti göstermeli ve asla serzenişte bulunmamalıdır. Zira Allah’ın koyduğu yasalar, gönderdiği öğretiler, yaşattığı zorluklar insan içindir. Yani insan yaşadığı her şeyi kendi geleceği için yaşamaktadır.  

 Bakara sûresi’nin son iki âyetini oluşturan ve «Âmenerresûlü» diye anılan bu mübarek âyetler, ilâhî emirler karşısında mutlak itaate yönelen müminlerin inançlarındaki sadakatlerini ifade etmektedir. Ayrıca bir önceki âyette geçen «İçinizdekileri açıklasanız da, gizleseniz de Allah sizi hesaba çekecektir» haberiyle endişeye kapılan müminlere bu âyetlerle kolaylık bahşedilmiş, mükellefiyetler hafifletilmiştir. Böylece Allah’a tam itaat ve iltica meyvelerini verirken yersiz kuşkular da bertaraf edilmiştir. Mirac gecesinde Peygamberimize vasıtasız şekilde vahyolunan bu âyetler, Resûlullah’ın hadislerinde övülmüş, her zaman ve özellikle yatmadan önce okunması tavsiye edilmiştir. Bir hadiste de: «Bu âyetlerin geceleyin yatmadan önce okunması kişiye yeter» denilmiştir.  

"Mevla" (egemen / koruyucu / efendi) kelimesi Kuran'da 18 kez geçmekte ve bunlardan 13 tanesi Tanrı için kullanılır (2:286; 3:150; 6:62; 8:40; 9:51; 10:30; 22:78; 47:11; 66:2, 4; ); geri kalan 5 tanesi de Tanrı'dan başkaları için putperestlerin bir yakıştırması olarak veya olumsuz anlamda kullanılır (16:76; 22:13; 44:41; 57:15). Kuran'da sadece Tanrı için kullanılan "Mevlana (Bizim dostumuz / egemenimiz / koruyucumuz)" ifadesi, halk tarafından din adamlarına yakıştırılmıştır. Hatta Hindistan ve Pakistan gibi ülkelerde din adamları, bu ayete rağmen kendilerini, dinsel amaçla, "Mevlana" ünvanıyla anmayı adet haline getirmişlerdir. Bak 6:62; 8:40; 9:31; 9:51; 10:30; 22:13, 78; 34:41; 42:21; 47:11; 66:2, 4. "Veli" (dost / yakın arkadaş) kelimesi ise hem Tanrı için ve hem insanlar için kullanılır. Tanrı müminlerin velisidir ve müminler de birbirlerinin velisidir.  

Âyet-i kerîmede, bir kulun Rabbine karşı haddini bilip acziyetini itiraf etmesi ve her halükârda Rabbinden yardım talep edip O’na sığınması öğretiliyor. Bu şekilde dua eden bir kul, gücünün sınırlı olduğunu, her şeye güç yetiremeyeceğini ve bu hususiyetle ne kadar âciz bir varlık olduğunu itiraf etmiş olur.  

1. Allah, hiç kimseyi gücünün yettiğinden başkası ile sorumlu tutmaz.  

(*) Bakara sûresi’nin son iki âyetini oluşturan ve «Âmenerresûlü» diye anılan bu mübarek âyetler, ilâhî emirler karşısında mutlak itaate yönelen müminlerin inançlarındaki sadakatlerini ifade etmektedir…//Bütün ilahi öğretiler insanın fıtratıyla uyumlu bir hayat yaşaması için gelmiştir. Bu itibarla insan aldığı yükümlülükleri yerine getirirken asla sorumsuz ve üşengeç davranmamalıdır. Tabii ki insanın tekâmül etmesi için bazı badirelerden geçmesi gerekecek. Ancak bunlar insanın aşamayacağı ve üstesinden gelemeyeceği şeyler değildir. Dünyalıkları elde etmek için bütün zorlukları göze alan, fedakârlıkta sınır tanımayan ve on dereden su getiren insan, ilahi öğretileri hayata geçirirken de başına gelen felaketleri bertaraf ederken de aynı özveriyi, aynı metaneti göstermeli ve asla serzenişte bulunmamalıdır. Zira Allah’ın koyduğu yasalar, gönderdiği öğretiler, yaşattığı zorluklar insan içindir. Yani insan yaşadığı her şeyi kendi geleceği için yaşamaktadır. (C. Külünkoğlu Meal Açıklaması) Bu âyet üç şey söyler: 1) Allah herkese sorumluluk yüklemişir. Sorumlu olmayan insan yoktur, sorumsuz insan vardır.2) Allah insana ancak taşıyacağı bir sorumluluğu yükler, hiç kimseyi sınırsız ve sorumsuz bırakmaz. 3) Her insanın sorumluluğu gücüne denktir… (M. İslamoğlu Meal Açıklaması) Not: Bu son ayetlerin Mirac gecesinde Peygamberimize vasıtasız şekilde vahyedildiğini söyleyen rivayetlerin doğru olması mümkün değildir. Çünkü iddia edilen Miraç Mekke döneminde hicretten bir buçuk sene önce vuku bulmuştur, oysa içinde ‘’Âmener resulü’’ bulunan Bakara sûresi ise hicretten sonra Medine döneminde inmeye başlamıştır. Bu nedenle bunun, iddia edilen Miraç gecesinde vahyedildiğini söylemek doğru olamaz. Ayrıca’’ Mevlâna’’ ismi sadece yüce Allah için kullanılır, çünkü "Mevlâna"ifadesi, bizim sahibimiz, koruyucumuz, egemenimiz, yar ve yardımcımız gibi anlamlara gelir. Bu nedenle bazı yörelerde cuma akşamı müezzinler tarafından okunan salalarda Hz. Peygamber için (الصلاة والسلام عليك يا سيدنا وسندنا ومولانا محمدا) ‘’es-salatu ves- selamu aleyke ya seyyidena ve senedena ve Mevlâna Muhammeda’’ şeklindeki ifadelerin caiz olmadığını ve hatta bu ifadelerden şirk koktuğunu ifade etmek isterim. Çünkü Kur’an’a göre tek mevlamız ve yegâna senedimiz/ dayanağımız yüce Allah’tır, başka bir varlık değildir. Biz yüce Allah’a dua ederken (يا مولاي أنت سندي) ‘’ ya mevlaye ente senedi’’ Ey Mevlam/ey sahibim, ey koruyucuğum vs/ ente senedi/benim dayanığım ve sığındığm zat sadece sensin’’ diye dua ediyoruz. Oysa Allah Resulü bizim gibi bir kul bir beşerdir, yüce Allah için kullandığımız sıfatlar ve deyimler onun için kullanamayız. Bu ifadeleri kullanmaktan şiddetle kaçınmak gerekir. Ayrıca yüce Allah için kullandığımız (مولانا)’’mevlana’’ yani ’’bizim mevlamız’’ şeklindeki sıfatı Celaleddin-i Rümi için (Allah rahmet etsin) kullanmak da çok sakıncalıdır. Bakınız: ayette yüce Allah için (أنت مولانا) ‘’yalnız sen bizim mevlamızsın.’’diyoruz. Bu nedenle ister Hz. Peygambere olsun ister başkasına olsun birilerine ‘’ Mevlâna’’ yani ‘’bizim mevlamız’’ demek caiz ve uygun değildir. Bu konuyla ilgili Enfâl suresi 40. ayetle ilgili dipnota da bakabilirsiniz. Haydi bunları bilmeyenler mazur olabilirler, ama bunları bilenler ve halka anlatmayanlar ise ahiret gününde yüce Allah’a nasıl bir mazeret belirtecekler?  

[3] Mü'minlerden hikâye buyurulan dört dua buradan başlıyor.  

Yüce Allah hiç kimseye kaldıramayacağı yükü yüklemez ve hiç kimseyi gücünün yetmeyeceği şeylerle sorumlu tutmaz. Mâide 5:48, En‘âm 6:165 ve Talâk 65:7’de yer alan bilgiye göre “Yüce Allah insanlara ne kadar imkân vermişse herkesi verdiği imkân kadar imtihana tabi tutacaktır.” Esasında bu tür ifadelerin hepsi devam eden cümledeki şu duanın da kabul edildiğinin bir delilidir: “Ey Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmediği şeyleri yükleme; bizi onlarla sorumlu tutma!” Bazılarının sandığı veya iddia ettiği gibi mahşerdeki sorgulama standart değildir; herkese aynı sorular da sorulmayacaktır. Aksi takdirde tam bir adaletsizlik söz konusu olur ki Rabbimiz hem adaletsizlikten hem de zulümden uzaktır. Benzer mesajlar: Bakara 2:233; Mâide 5:48; En‘âm 6:152, 165; A‘râf 7:42; Mü’minûn 23:62; Talâk 65:7 Bu mesaj Bakara 2:134, 141, 272, Nisâ 4:111; En‘âm 6:52, 164, İsrâ 17:13-15, Lokmân 31:33, Fâtır 35:18, Zümer 39:7, Fussilet 41:46, Câsiye 45:15, Necm 53:38-39 ve Zilzâl 99:7-8. ayetlerle birlikte okunmalıdır.,Burada sözü edilen [ısr] yani “ağır yük”, Âl-i İmrân 3:81’de geçen ve Hz. Muhammed’e kadar gönderilen bütün peygamberlerden alınan “gelecek olan yeni Elçi’ye inanıp ona yardım etmeleri” şeklindeki sözdür. A‘râf 7:157’den anlaşıldığı üzere Hz. Muhammed son peygamber olduğu için bu dua haliyle kabul edilmiştir.  

1 Âyetin bu bölümü, ara cümle olarak araya girmiştir. Bundan sonrası ise yine yukarıdaki (وَقَالُوا)’nun mekûl’ül kavli’dir. Bazı müfessirler bu bölümün de Müslümanların sözlerinden olduğunu söylemişlerse de ara cümle olarak düşünülmesi daha uygun görülmüştür.2 Bu ifâde, “Allah herkesi, ancak gücünün yettiği kadarıyla sorumlu tutar.” ifâdesiyle ters düşmez. Çünkü yukarıdaki ifâde, Allah’ın bir sünnetidir. Ancak Allah’ın bir topluma bu sünnetin dışında yük yüklemesi, “o toplumun imtihan edilmesi” anlamına geldiği için Allah, Müslüman kullarının bu duruma düşmemelerini hatırlatmak için böyle duâ etmelerini istemektedir.3 Bakara sûresinin bu son iki âyetinin faziletleri hakkında, pek çok rivâyet vardır. Bunlardan bir kısmı şu şekildedir. Peygamberimiz: “her kim geceleyin Bakara sûresinin son iki âyetini okursa o, ona yeter.” (Kütüb-i Sitte) ve “Allah, Bakara sûresini iki âyetle sona erdirdi ki bunları bana, arşın altındaki bir hazineden verdi. Bunları öğrenin, kadınlarınıza, oğullarınıza öğretin çünkü bunlar, hem salâttır, hem Kur’an’dır, hem de duâdır.” buyurmuştur. Hz. Ömer ve Hz. Ali (r.a): “Bakara sûresinin sonundaki bu âyetleri, okumadan uyumayandan daha akıllı bir adam görmedim.” demişlerdir. Ebû Meysere: “Cebrâîl, Efendimize Bakara’nın sonunda “âmin” demesini söyledi.” demiştir. (Hâkim, Beyhâkî)  

278 Hem Hz. Musa’nın kanunlarının İsrailoğulları’na yüklediği ibadetlerin ağırlığına hem de Hz. İsa’nın kendi takipçilerine tavsiye ettiği terk-i dünyaya atıf.  

[546] Bu âyet üç şey söyler: 1) Allah herkese sorumluluk yüklemişir. Sorumlu olmayan insan yoktur, sorumsuz insan vardır. 2) Allah herkese mutlaka taşıyacağı bir sorumluluğu yükler, hiç kimseyi sınırsız ve sorumsuz bırakmaz. 3) Her insanın sorumluluğu gücüne denktir. Nitekim zekât zengine, hac ona bir yol bulabilene, oruç sıhhati olana farzdır. Sorumsuz davranan üç kez zulmetmiştir: 1) Kendisine, 2) Terk ettiği yüküne, 3) Onun terk ettiği yükü taşıyana. [547] Ahtae, “kasıtsız yanılma”dır (7:161, not 124). Unutma ve yanılma iradenin ve kastın dahil olmadığı bir süreçtir. İlâhî ceza ise iradenin ve kastın dahil olduğu bir sürecin sonucudur (Krş: 2:225; 16:106; 33:5). Unutmak bilgiye, yanılmak iradeye ilişkindir. Nebi bu âyetin ardından Allah’ın vaadini müjdeledi (Müslim, İman, 54). [548] İsrailoğulları hahamlarının ihdas ettiği sahte farz ve haramlarından söz eden Âl-i İmran 50. âyet, “Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme” (2:286) duasıyla neyin kastedildiğini ele vermektedir. “Bizden öncekiler” ile kastedilen Yahudileşen İsrailoğulları ve ruhbanlığı icat edip gereklerine uymayan Hıristiyanlardır. Yahudilere yüklenen yükten kasıt, indirilmiş dinin yerine ikame ettikleri uydurulmuş dinin içindeki emir ve yasaklardır. Hakikatte bu yükü ‘bizden öncekilere’ Allah yüklememiştir. Onlar, Allah’ın indirmediği uydurulmuş dini gönüllü yüklenmişler, Allah da yüklerini başlarına sarmıştır. [549] Lâ tuhammilnâ fiil olarak gelmişken, lâ tâkate lenâ isim olarak gelmiştir. Üstelik ikincisinde kulun “lehine” iması taşıyan bir lenâ (lâm-ı leh) ile gelmiştir. Birincisinin fiil gelmesi, yükün artıp azalabilir niteliğine delâlet eder. Allah hem kişiden kişiye, hem aynı kişinin ömür seyri içerisinde onun yüke, kendisine ve Rabbine karşı duruşuna bağlı olarak “yüklediği yükü” değiştirebilir. İkincisinin isim gelmesi, takatin cevherî ve zâtî niteliğine delâlet eder. Lenâdaki lâm bu niteliğin kulun lehine olarak kullanılacağını ifade eder. Tam bu noktada “O mahlukatın kapasitesinde tercih ettiği artışı gerçekleştirir.” (35:1) âyetini hatırlamak gerekir. İşbu âyet ışığında bu dua zımmen: Rabbimiz! Yüklediğin yük oranında gücümüzü arttır” vurgusu kazanır. Maamafih, Allah yarattığını bilir. Yarattığını bilen, kulunun kapasitesini de bilir. Bu âyette öğretilen dua yalnızca “yükümü azalt” vurgusu taşımaz, belâgatı gereği dolaylı olarak “kapasitemi artır” vurgusunu da taşır. “Yük” Rabbin rububiyyetinin tecellisi ve ilâhî terbiyenin vesilesi ise -ki öyledir-, parçayı görene düşen bütünü gören Allah’a teslim olmaktır. Bunu bilen her kula ise bu bilinçle dua etmek yakışır.  

("Siz içinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de" - Bakara/ 284- ayeti nazil olunca, bu ashaba pek ağır geldi, toplanıp Resulullah'ın huzuruna vardılar, diz çöktüler: "Ey Allah'ın Resul'ü; namaz, oruç, cihad, sadaka gibi gücümüzün yeteceği amellerle mükellef olduk. Şimdi ise bu ayet indirildi. Oysa bizim buna gücümüz yetmeyecek!" dediler ve "Her birimiz, kendi gönlünde öyle şeyler konuşur ki, dünyaları verseler bunların kalbinde bulunmasını arzu etmez." diye insanın elinde olmadan içinde bulunan duygu, düşünce, tasarı ve hayallerden söz ettiler, bunun üzerine Peygamber (s.a.v.) onlara "Siz de sizden önceki Kitab ehli gibi, -duyduk ve karşı koyduk mu- demek istiyorsunuz. Siz "Duyduk ve uyduk, ey Rabbimiz, affını dileriz, dönüş ancak sanadır. deyiniz" buyurdu. Bunu hep birlikte okumaya başladılar, okudukça dilleri alıştı ve gönülleri yatıştı. O zaman "amene-r resulü" ayeti nazil oldu. Böylece Allah'a tazarru ve niyaz ile yalvarıp yakardıklarından, istiğfar edip Allah'a sığındıklarından dolayı bir süre sonra arkasından "la yükellifullahi nefsen illa vüs'aha" ayeti nazil oldu ve güçlerinin yetmiyecegi ve ellerinde olmayan şeylerden hesaba çekilmeyecekleri bildirilerek, endişeleri giderilmiş oldu.)  

Bu iki âyet, bu uzun sûrenin hatimesidir. Dinin bütün esaslarına temas edildikten sonra sıra mühür basmaya gelmiştir. Sûrenin mukaddimesinde, bu kitaba iman edip emirlerini tutacak olanların hidâyet ve felâh bulacakları bildirilmişti. İşte hatimesi de ona iman eden cemaatin oluştuğunu ve Rab’lerinin onlara karşı muamelesini bildirmektedir. Hz. Peygamber (a.s.m), bu hatimenin faziletine dikkat çeken hadisler buyurmuştur: 1. “Her kim geceleyin Bakara sûresinden bu iki âyeti okursa ona yeter.” 2.Allah Teâlâ Bakara sûresini iki âyetle sona erdirdi ki, bunları bana, Arş’ın altındaki bir hazineden verdi. Bunları öğreniniz; kadınlarınıza ve çocuklarınıza belletiniz, öğretiniz. Çünkü bunlar hem salattır (namazdır), hem duadır, hem Kur’ân’dır.” 3.Hz. Ömer ile Hz. Ali (r.a) demişlerdir ki: “Aklı başında hiçbir adam görmezdim ki, Bakara sûresinin sonundaki bu âyetleri okumadan uyusun.”  

[*] Isr, gelen yeni nebîye inanma görevidir. "Allah nebîlerden kesin söz almıştı: "Size kitap ve hikmet veririm de sonra sizdekini tasdik eden bir elçi gelirse, ona kesinlikle inanacak ve yardım edeceksiniz! Bunu kabul ettiniz mi? Bu hususta ısr'ımı üzerinize aldınız mı?" demişti. Onlar: "Kabul ettik" demişlerdi." (Al-i İmran 3/81) Bu sebeple önceki nebîlerin ümmetlerinin Muhammed aleyhisselama inanma görevleri vardır. Son nebî ile birlikte ısr yükü kalktı. Burada o yükün olmadığı, bir dua cümlesi ile müminlerin zihinlerinde canlı tutulmaktadır. İlgili âyet şöyledir: "Yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları bu elçiye, bu ümmi Nebîye uyanlar... O, onlara iyiliği emreder, kötülüğü yasaklar. Temiz ve lezzetli şeyleri helal, pis şeyleri haram kılar. Isr'larını ve üzerlerindeki bağları kaldırıp atar. Ona inanan, onu destekleyen, ona yardım eden ve onunla birlikte indirilen nûra uyanlar umduklarına kavuşurlar." (A'raf 7/157) [2] Veli kelimesi için (Bakara 2/107) âyetin dipnotuna bkz. [3] Âyetleri görmezlikten gelenlere.  

(142) Bakara Sûresinin son iki âyetinin fazileti, Peygamberimizin birçok hadisinde vurgulanmıştır. Bunlardan birinde, “Bakara Sûresinin son iki âyetini geceleyin okuyan kimseye bu âyetler kâfi gelir” buyurulmaktadır. (Buhârî, Fedâilü’l-Kur’ân: 10; Müslim, Müsâfirîn: 255, 256.)  

340 Cf. 2:233. In that verse the burden was in terms of material wealth; here it is in terms of spiritual duty. Assured by Allah that He will accept from each soul just such duty as it has the ability to offer, we pray further on for the fulfilment of that promise. (Cf. 23:62). 341 We must not be arrogant, and think that because Allah has granted us His favour and mercy we have no need to exert ourselves, or that we are ourselves superior to those before us. On the contrary, knowing how much they failed, we pray that our burdens should be lightened, and we confess our realisation that we have all the greater need for Allah's mercy and forgiveness. And so we end the whole argument of the Surah with a prayer for Allah's help, not in our own selfish ends, but in our resolve to uphold Allah's truth against all Unbelief.