Bakara Sûresi 273. Ayet Meali

bk. Dirâsât, li-uslûbi’l-Kur’âni’l-Kerîm, 3. kısım, 3. cüz, s. 20-21.  

Bu ayet, Medine döneminde Allah yolunda cihad etmeye kendilerini adayan, bunun yanında ticaret edip kazanç elde etmeye imkân bulamayan ama buna rağmen de hayâlarından dolayı durumlarını belli etmeyerek insanlardan hiçbir şey isteyemeyen, bu yüzden de durumlarını bilmeyenlerin varlıklı sandığı Ehl-i Suffa gibi, mallarını ve ailelerini Mekke’de bırakıp Medine’ye yerleşen muhacirlerden bir topluluğun durumunu ortaya koymaktadır.  

 Bu âyette anılan fakirler hayatlarını Allah yolunda savaşa adayan mücahitler ile ilim yolcularıdır. Bunlar, bu kudsî meşguliyetleri dolayısiyle kazanca yönelme imkânından mahrumdurlar. Maddi yardımların bilhassa bunlara yapılması, cihadı ve ilmi teşvik edecektir.  

1. Mağdur. 2. Yardım yaparsanız.  

(4)Bu âyet-i kerîme, “Ashâb-ı Suffe” (radıyallâhü anhüm ecmaîn) hakkında nâzil olmuştur. Bunlar, Medîne’de evleri ve aşîretleri olmayan Muhâcirlerdendi. Geceleyin Resûl-i Ekrem (asm)’ın mescidine yakın “Suffe” denilen yerde kalırlar, gündüzleri de aslâ oradan ayrılmazlardı. Hz. Peygamber (asm)’ın gönderdiği bütün askerî birliklere katılan bu sahâbelerin sayıları dört yüz kadar olup, bütün vakitlerini ilim ve ibâdete hasretmişlerdi. (Nesefî, c. 1, 209)  

(*) Bu ayet, Medine döneminde Allah için İslam davası uğruna kendilerini adayan, bunun yanında ticaret edip kazanç elde etmeye imkân bulamayan ama buna rağmen de hayâlarından dolayı durumlarını belli etmeyerek insanlardan hiçbir şey isteyemeyen, bu yüzden de durumlarını bilmeyenlerin varlıklı sandığı Ehl-i Suffa gibi, mallarını ve ailelerini Mekke’de bırakıp Medine’ye yerleşen muhacirlerden bir topluluğun durumunu ortaya koymaktadır. (C. Külünkoğlu Meali 273. Ayet Açıklaması)  

[4] Hususa cihat uğurunda.[5] Fakirliklerinden nâşi bedenlerinin zayıf olmasından, açlıktan dolayı renklerinin sararmasından, zarûretten dolayı elbiselerinin eski püskü olmasından, yahut tevazularından.  

Yüce Allah, insanların yapacakları yardımın ve verecekleri sadakaların kimlere ulaştırılması gerektiğini ifade etmektedir. Bu çerçevede sadaka ve infakın fakirlere yönelik olması gerektiği hükme bağlanmakta, bu kişilerin “beş” sıfatı bildirilmektedir.  

1 Yani, Allah yolunda cihad yapmaya kendisini vakfetmiş olan fakirlere. 2 Allah yolundaki meşguliyetleri, hastalık veya âcizlikleri sebebiyle nafakalarını kazanma imkânları olmayanlara…3 Rasûlullah (s.a.v): “Allah iffetli olanları sever, çok verilince övgüler düzen, az verilince de kötüleyen, yüzsüz, dilencileri sevmez” ve “Her hangi bir kimse bir dilencilik kapısı açınca, Allah da ona bir fakirlik kapısı açar. Ve her kim kanaatkâr olursa, Allah da onu zengin eder. Kim de iffetli olmağa çalışır ve istemekten sakınırsa Allah ona iffet verir. Sizden birinizin bir ip alıp odun getirerek bir miktar hurmaya satması, insanlara dilencilik etmesinden çok daha hayırlıdır.” buyurdular. (Buhari)4 Ashâb’us-Suffe: Peygamber (s.a.v)’in mescidine bitişik sofada barınan ve İslâmî tedrisatla meşgul olan sahabeler demektir. Suffe, eski evlerdeki seki gibi yüksekçe eyvan demektir. Dilimizde buna “sofa” da denir. İslâm tarihinde “suffe” denilince, Hz. Peygamber (s.a.v)’in Medine’deki mescidinin bitişiğindeki bu isimle anılan yer anlaşılır. Ashâb’us-Suffe, dört yüz kişi kadardı. Bunların Medine’de meskenleri de, aşiret ve akrabaları da yoktu. Peygamber (s.a.v)’in mescidinde eğleşir, Kur’an tahsil eder, Peygamberimizi dinleyip ondan ilim öğrenirlerdi. Çoğunlukla oruçlu bulunurlar ve ne zaman bir gaza olursa giderlerdi. İslâmiyet’te ilk yatılı medrese burası olmuştur. Bundan sonra buranın durumu örnek alınarak İslâm âleminde medreseler hep camilerin etrafına yapılmıştır. Medineli Müslümanlar evini-barkını, bütün mal varlığını geride bırakarak şehirlerine hicret eden bu Müslümanlara maddî ve manevi yönlerden çok yardımcı olurlardı. Suffe ehlinin ihtiyaçlarıyla Hz. Peygamber (s.a.v) bizzat ilgilenir, Beytü’l-mâl’e ve kendisine gelen malların büyük bir kısmını onlara ayırırdı. Gücü kuvveti yerinde olan Suffeliler, dağdan sırtlarında odun taşımak dâhil olmak üzere ellerinden gelen işleri yapıyor, mümkün mertebe ihtiyaçlarını sağlamaya çalışıyorlardı. Suffe, bir tembeller yuvası değildi. En çok hadis rivayet eden yedi sahabînin üçü; (Ebû Hüreyre, Abdullah b. Ömer, Ebû Saîd el-Hudrî ) Suffe ehlinden idi. İşte bu âyet, Ashâb’us-Suffe denilen bu fakir muhacirler hakkında nâzil olmuştur.  

261 Yani, kendilerini tamamen iman yolunda çalışmaya -imanı yaymak, tebliğ etmek veya bedenen ve fikren savunmak şeklinde- verenlere veya zamanlarını Allah’ın mesajında yüceltilmiş olan ilim tedrisine, insanoğlunun iyiliği için uğraşmaya ve benzeri ulvî hedeflere adayanlara, yahut da bu hedefler uğrunda çabalarken şahsî veya maddî sıkıntılara dûçâr olan ve bu sebeple kendilerini koruyamayacak durumda bulunanlara.  

[519] Böyle doğru-dürüst bir niyetle yola çıkan bir hayır sahibinin elbette tercih hakkı vardır. Hatta, seçici davranması bir üstteki âyete aykırı davranmak anlamına kesinlikle gelmez, çünkü muhtaçlık açısından eşit olan iki ihtiyaç sahibinden en tercihe şayan olanı, Allah’a daha yakın olanıdır. Yukarıda olay veren açısından ele alınarak, verenin ideal niyet, tavır ve davranışı nasıl kazanacağı vurgulanmıştı. Bu âyette ise olay verilen açısından ele alınmakta, verilen kimseyi tesbit etmede hangi ölçünün kullanılacağı dile getirilmektedir.  

Sadakalar din uğrunda kendilerini ilme, cihada adamış, Allah yolunda meşguliyetlerinden veya hastalık ve acizlik gibi engellerden dolayı nafakalarını kazanamayan fakirler içindir. Bu âyette Allah Teâlâ, kendilerini tamamen İslâm hizmetine adamış, bu sebeple geçimlerini kazanamayan müminlere yardımcı olunmasını istemektedir. Ashab-ı Suffa (r.a) bu sınıfın başında gelirdi. Efendimiz (a.s.m) onlara İslâm’ı öğretir, başkalarına da öğretmek ve diğer hizmetler için onları hazır kuvvet olarak bulundururdu.  

[1] Bu âyet-i kerîmede vasf buyurulan fukarâ, muhâcirînden olub Medine'de Mescid-i Şerîfin suffesinde ikāmet iden dörtyüz kadar kimselerdir ki orada Kur'ân'ı ta'lîm ider ve 'ibâdetle iştigâl iylerlerdi. Kimseden bir şey istemezler, Rasûl-ü Ekrem bir tarafa bir seriyye gönderse veyâ gazâya çıksa onlar da berâber giderlerdi.  

322 Indiscriminate acts of so-called charity are condemned as they may do more harm than good (see 2:262). The real beneficiaries of charity are indicated. They must be in want. And the want must be due to some honourable cause. For example, they may be doing some unpaid service, such as teaching, or acquiring knowledge or skill, or be in exile for their faith, or in other ways be prevented from seeking employment or doing strenuous work. "Allah's cause" must not be narrowly interpreted. All sincere and real service to humanity comes within the definition. Such men do not beg from door to door. It is the duty of those who are well-to-do, or the Public Purse, to find them out. (Cf. 51:19). (R).